Canto 11, Chapter 7

śrī-bhagavān uvācayad āttha māṁ mahā-bhāgatac-cikīrṣitam eva mebrahmā bhavo loka-pālāḥsvar-vāsaṁ me ’bhikāṅkṣiṇaḥ

मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषत: । यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थित: ॥ २ ॥

mayā niṣpāditaṁ hy atradeva-kāryam aśeṣataḥyad-artham avatīrṇo ’hamaṁśena brahmaṇārthitaḥ

कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्‍क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् । समुद्र: सप्तमे ह्येनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥

kulaṁ vai śāpa-nirdagdhaṁnaṅkṣyaty anyonya-vigrahātsamudraḥ saptame hy enāṁpurīṁ ca plāvayiṣyati

यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गल: । भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृत: ॥ ४ ॥

yarhy evāyaṁ mayā tyaktoloko ’yaṁ naṣṭa-maṅgalaḥbhaviṣyaty acirāt sādhokalināpi nirākṛtaḥ

न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले । जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥

na vastavyaṁ tvayaivehamayā tyakte mahī-talejano ’bhadra-rucir bhadrabhaviṣyati kalau yuge

त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्‍नेहं स्वजनबन्धुषु । मय्यावेश्य मन: सम्यक् समद‍ृग् विचरस्व गाम् ॥ ६ ॥

tvaṁ tu sarvaṁ parityajyasnehaṁ sva-jana-bandhuṣumayy āveśya manaḥ saṁyaksama-dṛg vicarasva gām

यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभि: । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥

yad idaṁ manasā vācācakṣurbhyāṁ śravaṇādibhiḥnaśvaraṁ gṛhyamāṇaṁ caviddhi māyā-mano-mayam

पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रम: स गुणदोषभाक् । कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥

puṁso ’yuktasya nānārthobhramaḥ sa guṇa-doṣa-bhākkarmākarma-vikarmetiguṇa-doṣa-dhiyo bhidā

तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदम् जगत् । आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥

tasmād yuktendriya-grāmoyukta-citta idaṁ jagatātmanīkṣasva vitatamātmānaṁ mayy adhīśvare

ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूत: शरीरिणाम् । आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥

jñāna-vijñāna-saṁyuktaātma-bhūtaḥ śarīriṇāmātmānubhava-tuṣṭātmānāntarāyair vihanyase

दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते । गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भक: ॥ ११ ॥

doṣa-buddhyobhayātītoniṣedhān na nivartateguṇa-buddhyā ca vihitaṁna karoti yathārbhakaḥ

सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चय: । पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुन: ॥ १२ ॥

sarva-bhūta-suhṛc chāntojñāna-vijñāna-niścayaḥpaśyan mad-ātmakaṁ viśvaṁna vipadyeta vai punaḥ

श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । उद्धव: प्रणिपत्याह तत्त्वंजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३ ॥

śrī-śuka uvācaity ādiṣṭo bhagavatāmahā-bhāgavato nṛpauddhavaḥ praṇipatyāhatattvaṁ jijñāsur acyutam

श्रीउद्धव उवाच योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । नि:श्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्याग: सन्न्यासलक्षण: ॥ १४ ॥

śrī-uddhava uvācayogeśa yoga-vinyāsayogātman yoga-sambhavaniḥśreyasāya me proktastyāgaḥ sannyāsa-lakṣaṇaḥ

त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभि: । सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मति: ॥ १५ ॥

tyāgo ’yaṁ duṣkaro bhūmankāmānāṁ viṣayātmabhiḥsutarāṁ tvayi sarvātmannabhaktair iti me matiḥ

सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढ-स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहंसंसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥

so ’haṁ mamāham iti mūḍha-matir vigāḍhastvan-māyayā viracitātmani sānubandhetat tv añjasā nigaditaṁ bhavatā yathāhaṁsaṁsādhayāmi bhagavann anuśādhi bhṛtyam

सत्यस्य ते स्वद‍ृश आत्मन आत्मनोऽन्यंवक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमेब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावा: ॥ १७ ॥

satyasya te sva-dṛśa ātmana ātmano ’nyaṁvaktāram īśa vibudheṣv api nānucakṣesarve vimohita-dhiyas tava māyayemebrahmādayas tanu-bhṛto bahir-artha-bhāvāḥ

तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारंसर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् । निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तोनारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥

tasmād bhavantam anavadyam ananta-pāraṁsarva-jñam īśvaram akuṇṭha-vikuṇṭha-dhiṣṇyamnirviṇṇa-dhīr aham u he vṛjinābhitaptonārāyaṇaṁ nara-sakhaṁ śaraṇaṁ prapadye

श्रीभगवानुवाचप्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणा: । समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥

śrī-bhagavān uvācaprāyeṇa manujā lokeloka-tattva-vicakṣaṇāḥsamuddharanti hy ātmānamātmanaivāśubhāśayāt

आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषत: । यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥

ātmano gurur ātmaivapuruṣasya viśeṣataḥyat pratyakṣānumānābhyāṁśreyo ’sāv anuvindate

पुरुषत्वे च मां धीरा: साङ्ख्ययोगविशारदा: । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ २१ ॥

puruṣatve ca māṁ dhīrāḥsāṅkhya-yoga-viśāradāḥāvistarāṁ prapaśyantisarva-śakty-upabṛṁhitam

एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापद: । बह्‍व्‍य: सन्ति पुर: सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥

eka-dvi-tri-catuṣ-pādobahu-pādas tathāpadaḥbahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭāstāsāṁ me pauruṣī priyā

अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानत: ॥ २३ ॥

atra māṁ mṛgayanty addhāyuktā hetubhir īśvaramgṛhyamāṇair guṇair liṅgairagrāhyam anumānataḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजस: ॥ २४ ॥

atrāpy udāharantīmamitihāsaṁ purātanamavadhūtasya saṁvādaṁyador amita-tejasaḥ

अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् । कविं निरीक्ष्य तरुणं यदु: पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५ ॥

avadhūtaṁ dvijaṁ kañciccarantam akuto-bhayamkaviṁ nirīkṣya taruṇaṁyaduḥ papraccha dharma-vit

श्रीयदुरुवाचकुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तु: सुविशारदा । यामासाद्य भवाल्ल‍ोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥ २६ ॥

śrī-yadur uvācakuto buddhir iyaṁ brahmannakartuḥ su-viśāradāyām āsādya bhavāl lokaṁvidvāṁś carati bāla-vat

प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवा: । हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशस: श्रिय: ॥ २७ ॥

prāyo dharmārtha-kāmeṣuvivitsāyāṁ ca mānavāḥhetunaiva samīhantaāyuṣo yaśasaḥ śriyaḥ

त्वं तु कल्प: कविर्दक्ष: सुभगोऽमृतभाषण: । न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८ ॥

tvaṁ tu kalpaḥ kavir dakṣaḥsu-bhago ’mṛta-bhāṣaṇaḥna kartā nehase kiñcijjaḍonmatta-piśāca-vat

जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना । न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भ:स्थ इव द्विप: ॥ २९ ॥

janeṣu dahyamāneṣukāma-lobha-davāgnināna tapyase ’gninā muktogaṅgāmbhaḥ-stha iva dvipaḥ

त्वं हि न: पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् । ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवत: केवलात्मन: ॥ ३० ॥

tvaṁ hi naḥ pṛcchatāṁ brahmannātmany ānanda-kāraṇambrūhi sparśa-vihīnasyabhavataḥ kevalātmanaḥ

श्रीभगवानुवाचयदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा । पृष्ट: सभाजित: प्राह प्रश्रयावनतं द्विज: ॥ ३१ ॥

śrī-bhagavān uvācayadunaivaṁ mahā-bhāgobrahmaṇyena su-medhasāpṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāhapraśrayāvanataṁ dvijaḥ

श्रीब्राह्मण उवाच सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिता: । यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह तान् श‍ृणु ॥ ३२ ॥

śrī-brāhmaṇa uvācasanti me guravo rājanbahavo buddhy-upāśritāḥyato buddhim upādāyamukto ’ṭāmīha tān śṛṇu

पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥

pṛthivī vāyur ākāśamāpo ’gniś candramā raviḥkapoto ’jagaraḥ sindhuḥpataṅgo madhukṛd gajaḥ

यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥

yato yad anuśikṣāmiyathā vā nāhuṣātmajatat tathā puruṣa-vyāghranibodha kathayāmi te

भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगै: । तद् विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥ ३७ ॥

bhūtair ākramyamāṇo ’pidhīro daiva-vaśānugaiḥtad vidvān na calen mārgādanvaśikṣaṁ kṣiter vratam

शश्वत्परार्थसर्वेह: परार्थैकान्तसम्भव: । साधु: शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्य: परात्मताम् ॥ ३८ ॥

śaśvat parārtha-sarvehaḥparārthaikānta-sambhavaḥsādhuḥ śikṣeta bhū-bhṛttonaga-śiṣyaḥ parātmatām

प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियै: । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्‍मन: ॥ ३९ ॥

prāṇa-vṛttyaiva santuṣyenmunir naivendriya-priyaiḥjñānaṁ yathā na naśyetanāvakīryeta vāṅ-manaḥ

विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वत: । गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥

viṣayeṣv āviśan yogīnānā-dharmeṣu sarvataḥguṇa-doṣa-vyapetātmāna viṣajjeta vāyu-vat

पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रय: । गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मद‍ृक् ॥ ४१ ॥

pārthiveṣv iha deheṣupraviṣṭas tad-guṇāśrayaḥguṇair na yujyate yogīgandhair vāyur ivātma-dṛk

अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषुब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन । व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनोमुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥

antarhitaś ca sthira-jaṅgameṣubrahmātma-bhāvena samanvayenavyāptyāvyavacchedam asaṅgam ātmanomunir nabhastvaṁ vitatasya bhāvayet

तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितै: । न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणै: पुमान् ॥ ४३ ॥

tejo-’b-anna-mayair bhāvairmeghādyair vāyuneritaiḥna spṛśyate nabhas tadvatkāla-sṛṣṭair guṇaiḥ pumān

स्वच्छ: प्रकृतित: स्‍निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् । मुनि: पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनै: ॥ ४४ ॥

svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdhomādhuryas tīrtha-bhūr nṛṇāmmuniḥ punāty apāṁ mitramīkṣopasparśa-kīrtanaiḥ

तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजन: । सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥

tejasvī tapasā dīptodurdharṣodara-bhājanaḥsarva-bhakṣyo ’pi yuktātmānādatte malam agni-vat

क्व‍‍चिच्छन्न: क्व‍‍चित् स्पष्ट उपास्य: श्रेय इच्छताम् । भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥

kvacic channaḥ kvacit spaṣṭaupāsyaḥ śreya icchatāmbhuṅkte sarvatra dātṝṇāṁdahan prāg-uttarāśubham

स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्ल‍क्षणं विभु: । प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥

sva-māyayā sṛṣṭam idaṁsad-asal-lakṣaṇaṁ vibhuḥpraviṣṭa īyate tat-tat-svarūpo ’gnir ivaidhasi

विसर्गाद्या: श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मन: । कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥

visargādyāḥ śmaśānāntābhāvā dehasya nātmanaḥkalānām iva candrasyakālenāvyakta-vartmanā

कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ । नित्यावपि न द‍ृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ४९ ॥

kālena hy ogha-vegenabhūtānāṁ prabhavāpyayaunityāv api na dṛśyeteātmano ’gner yathārciṣām

गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति । न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपति: ॥ ५० ॥

guṇair guṇān upādatteyathā-kālaṁ vimuñcatina teṣu yujyate yogīgobhir gā iva go-patiḥ

बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गत: । लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ५१ ॥

budhyate sve na bhedenavyakti-stha iva tad-gataḥlakṣyate sthūla-matibhirātmā cāvasthito ’rka-vat

नातिस्‍नेह: प्रसङ्गो वा कर्तव्य: क्व‍ापि केनचित् । कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधी: ॥ ५२ ॥

nāti-snehaḥ prasaṅgo vākartavyaḥ kvāpi kenacitkurvan vindeta santāpaṁkapota iva dīna-dhīḥ

कपोत: कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ । कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित् समा: ॥ ५३ ॥

kapotaḥ kaścanāraṇyekṛta-nīḍo vanaspataukapotyā bhāryayā sārdhamuvāsa katicit samāḥ

कपोतौ स्‍नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ । द‍ृष्टिं द‍ृष्‍ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतु: ॥ ५४ ॥

kapotau sneha-guṇita-hṛdayau gṛha-dharmiṇaudṛṣṭiṁ dṛṣṭyāṅgam aṅgenabuddhiṁ buddhyā babandhatuḥ

शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् । मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥

śayyāsanāṭana-sthānavārtā-krīḍāśanādikammithunī-bhūya viśrabdhauceratur vana-rājiṣu

यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्यनुकम्पिता । तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रिय: ॥ ५६ ॥

yaṁ yaṁ vāñchati sā rājantarpayanty anukampitātaṁ taṁ samanayat kāmaṁkṛcchreṇāpy ajitendriyaḥ

कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते । अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्यु: सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥

kapotī prathamaṁ garbhaṁgṛhṇantī kāla āgateaṇḍāni suṣuve nīḍesta-patyuḥ sannidhau satī

प्रजा: पुपुषतु: प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ । श‍ृण्वन्तौ कूजितं तासां निवृतौ कलभाषितै: ॥ ५९ ॥

teṣu kāle vyajāyantaracitāvayavā hareḥśaktibhir durvibhāvyābhiḥkomalāṅga-tanūruhāḥ

तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥

prajāḥ pupuṣatuḥ prītaudampatī putra-vatsalauśṛṇvantau kūjitaṁ tāsāṁnirvṛtau kala-bhāṣitaiḥ

तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥

tāsāṁ patatraiḥ su-sparśaiḥkūjitair mugdha-ceṣṭitaiḥpratyudgamair adīnānāṁpitarau mudam āpatuḥ

स्‍नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया । विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतु: प्रजा: ॥ ६१ ॥

snehānubaddha-hṛdayāvanyonyaṁ viṣṇu-māyayāvimohitau dīna-dhiyauśiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ

एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । परित: कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२ ॥

ekadā jagmatus tāsāmannārthaṁ tau kuṭumbinauparitaḥ kānane tasminnarthinau ceratuś ciram

द‍ृष्ट्वा तान् लुब्धक: कश्चिद् यद‍ृच्छातो वनेचर: । जगृहे जालमातत्य चरत: स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥

dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścidyadṛcchāto vane-caraḥjagṛhe jālam ātatyacarataḥ svālayāntike

कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ । गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतु: ॥ ६४ ॥

kapotaś ca kapotī caprajā-poṣe sadotsukaugatau poṣaṇam ādāyasva-nīḍam upajagmatuḥ

कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् । तानभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदु:खिता ॥ ६५ ॥

kapotī svātmajān vīkṣyabālakān jāla-saṁvṛtāntān abhyadhāvat krośantīkrośato bhṛśa-duḥkhitā

सासकृत्‍स्‍नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया । स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृति: ॥ ६६ ॥

sāsakṛt sneha-guṇitādīna-cittāja-māyayāsvayaṁ cābadhyata śicābaddhān paśyanty apasmṛtiḥ

कपोत: स्वात्मजान् बद्धानात्मनोऽप्यधिकान् प्रियान् । भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदु:खित: ॥ ६७ ॥

kapotaḥ svātmajān baddhānātmano ’py adhikān priyānbhāryāṁ cātma-samāṁ dīnovilalāpāti-duḥkhitaḥ

अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मते: । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिकोहत: ॥ ६८ ॥

aho me paśyatāpāyamalpa-puṇyasya durmateḥatṛptasyākṛtārthasyagṛhas trai-vargiko hataḥ

अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रै: स्वर्याति साधुभि: ॥ ६९ ॥

anurūpānukūlā cayasya me pati-devatāśūnye gṛhe māṁ santyajyaputraiḥ svar yāti sādhubhiḥ

सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रज: । जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दु:खजीवित: ॥ ७० ॥

so ’haṁ śūnye gṛhe dīnomṛta-dāro mṛta-prajaḥjijīviṣe kim arthaṁ vāvidhuro duḥkha-jīvitaḥ

तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचेष्टत: । स्वयं च कृपण: शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥

tāṁs tathaivāvṛtān śigbhirmṛtyu-grastān viceṣṭataḥsvayaṁ ca kṛpaṇaḥ śikṣupaśyann apy abudho ’patat

तं लब्ध्वा लुब्धक: क्रूर: कपोतं गृहमेधिनम् । कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थ: प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥

taṁ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥkapotaṁ gṛha-medhinamkapotakān kapotīṁ casiddhārthaḥ prayayau gṛham

एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वाराम: पतत्रिवत् । पुष्णन् कुटुम्बं कृपण: सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥

evaṁ kuṭumby aśāntātmādvandvārāmaḥ patatri-vatpuṣṇan kuṭumbaṁ kṛpaṇaḥsānubandho ’vasīdati

य: प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदु: ॥ ७४ ॥

yaḥ prāpya mānuṣaṁ lokaṁmukti-dvāram apāvṛtamgṛheṣu khaga-vat saktastam ārūḍha-cyutaṁ viduḥ