Canto 11, Chapter 8

श्रीब्राह्मण उवाच सुखमैन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च । देहिनां यद् यथा दु:खं तस्मान्नेच्छेत तद् बुध: ॥ १ ॥

śrī-brāhmaṇa uvācasukham aindriyakaṁ rājansvarge naraka eva cadehināṁ yad yathā duḥkhaṁtasmān neccheta tad-budhaḥ

ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा । यद‍ृच्छयैवापतितं ग्रसेदाजगरोऽक्रिय: ॥ २ ॥

grāsaṁ su-mṛṣṭaṁ virasaṁmahāntaṁ stokam eva vāyadṛcchayaivāpatitaṁgrased ājagaro ’kriyaḥ

शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रम: । यदि नोपनयेद् ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक् ॥ ३ ॥

śayītāhāni bhūrīṇinirāhāro ’nupakramaḥyadi nopanayed grāsomahāhir iva diṣṭa-bhuk

ओज:सहोबलयुतं बिभ्रद् देहमकर्मकम् । शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि ॥ ४ ॥

ojaḥ-saho-bala-yutaṁbibhrad deham akarmakamśayāno vīta-nidraś canehetendriyavān api

मुनि: प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्यय: । अनन्तपारो ह्यक्षोभ्य: स्तिमितोद इवार्णव: ॥ ५ ॥

muniḥ prasanna-gambhīrodurvigāhyo duratyayaḥananta-pāro hy akṣobhyaḥstimitoda ivārṇavaḥ

समृद्धकामोहीनो वा नारायणपरो मुनि: । नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भ‍िरिव सागर: ॥ ६ ॥

samṛddha-kāmo hīno vānārāyaṇa-paro muniḥnotsarpeta na śuṣyetasaridbhir iva sāgaraḥ

द‍ृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भ‍ावैरजितेन्द्रिय: । प्रलोभित: पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ७ ॥

dṛṣṭvā striyaṁ deva-māyāṁtad-bhāvair ajitendriyaḥpralobhitaḥ pataty andhetamasy agnau pataṅga-vat

योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादि-द्रव्येषु मायारचितेषु मूढ: । प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्यापतङ्गवन्नश्यति नष्टद‍ृष्टि: ॥ ८ ॥

yoṣid-dhiraṇyābharaṇāmbarādi-dravyeṣu māyā-raciteṣu mūḍhaḥpralobhitātmā hy upabhoga-buddhyāpataṅga-van naśyati naṣṭa-dṛṣṭiḥ

स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता । गृहानहिंसन्नातिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनि: ॥ ९ ॥

stokaṁ stokaṁ grased grāsaṁdeho varteta yāvatāgṛhān ahiṁsann ātiṣṭhedvṛttiṁ mādhukarīṁ muniḥ

अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्य: कुशलो नर: । सर्वत: सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पद: ॥ १० ॥

aṇubhyaś ca mahadbhyaś caśāstrebhyaḥ kuśalo naraḥsarvataḥ sāram ādadyātpuṣpebhya iva ṣaṭpadaḥ

सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् । पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥ ११ ॥

sāyantanaṁ śvastanaṁ vāna saṅgṛhṇīta bhikṣitampāṇi-pātrodarāmatromakṣikeva na saṅgrahī

सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुक: । मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति ॥ १२ ॥

sāyantanaṁ śvastanaṁ vāna saṅgṛhṇīta bhikṣukaḥmakṣikā iva saṅgṛhṇansaha tena vinaśyati

पदापि युवतीं भिक्षुर्न स्पृशेद् दारवीमपि । स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गत: ॥ १३ ॥

padāpi yuvatīṁ bhikṣurna spṛśed dāravīm apispṛśan karīva badhyetakariṇyā aṅga-saṅgataḥ

नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञ: कर्हिचिन्मृत्युमात्मन: । बलाधिकै: स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा ॥ १४ ॥

nādhigacchet striyaṁ prājñaḥkarhicin mṛtyum ātmanaḥbalādhikaiḥ sa hanyetagajair anyair gajo yathā

न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद् दु:खसञ्चितम् । भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु ॥ १५ ॥

na deyaṁ nopabhogyaṁ calubdhair yad duḥkha-sañcitambhuṅkte tad api tac cānyomadhu-hevārthavin madhu

सुदु:खोपार्जितैर्वित्तैराशासानां गृहाशिष: । मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम् ॥ १६ ॥

su-duḥkhopārjitair vittairāśāsānāṁ gṛhāśiṣaḥmadhu-hevāgrato bhuṅkteyatir vai gṛha-medhinām

ग्राम्यगीतं न श‍ृणुयाद् यतिर्वनचर: क्व‍‍चित् । शिक्षेत हरिणाद् बद्धान्मृगयोर्गीतमोहितात् ॥ १७ ॥

grāmya-gītaṁ na śṛṇuyādyatir vana-caraḥ kvacitśikṣeta hariṇād baddhānmṛgayor gīta-mohitāt

नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् । आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यश‍ृङ्गो मृगीसुत: ॥ १८ ॥

nṛtya-vāditra-gītānijuṣan grāmyāṇi yoṣitāmāsāṁ krīḍanako vaśyaṛṣyaśṛṅgo mṛgī-sutaḥ

जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहित: । मृत्युमृच्छत्यसद्बुद्धिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा ॥ १९ ॥

jihvayāti-pramāthinyājano rasa-vimohitaḥmṛtyum ṛcchaty asad-buddhirmīnas tu baḍiśair yathā

इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिण: । वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते ॥ २० ॥

indriyāṇi jayanty āśunirāhārā manīṣiṇaḥvarjayitvā tu rasanaṁtan nirannasya vardhate

तावज्जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रिय: पुमान् । न जयेद् रसनं यावज्जितं सर्वं जिते रसे ॥ २१ ॥

tāvaj jitendriyo na syādvijitānyendriyaḥ pumānna jayed rasanaṁ yāvajjitaṁ sarvaṁ jite rase

पिङ्गला नाम वेश्यासीद् विदेहनगरे पुरा । तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥ २२ ॥

piṅgalā nāma veśyāsīdvideha-nagare purātasyā me śikṣitaṁ kiñcinnibodha nṛpa-nandana

सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती । अभूत् काले बहिर्द्वारे बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ २३ ॥

sā svairiṇy ekadā kāntaṁsaṅketa upaneṣyatīabhūt kāle bahir dvārebibhratī rūpam uttamam

मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ । तान् शुल्कदान् वित्तवत: कान्तान् मेनेऽर्थकामुकी ॥ २४ ॥

mārga āgacchato vīkṣyapuruṣān puruṣarṣabhatān śulka-dān vittavataḥkāntān mene ’rtha-kāmukī

आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिद: ॥ २५ ॥ एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती । निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ २६ ॥

āgateṣv apayāteṣusā saṅketopajīvinīapy anyo vittavān ko ’pimām upaiṣyati bhūri-daḥ

तस्या वित्ताशया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतस: । निर्वेद: परमो जज्ञे चिन्ताहेतु: सुखावह: ॥ २७ ॥

tasyā vittāśayā śuṣyad-vaktrāyā dīna-cetasaḥnirvedaḥ paramo jajñecintā-hetuḥ sukhāvahaḥ

तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं श‍ृणु यथा मम । निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसि: ॥ २८ ॥

tasyā nirviṇṇa-cittāyāgītaṁ śṛṇu yathā mamanirveda āśā-pāśānāṁpuruṣasya yathā hy asiḥ

न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति । यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥ २९ ॥

na hy aṅgājāta-nirvedodeha-bandhaṁ jihāsatiyathā vijñāna-rahitomanujo mamatāṁ nṛpa

पिङ्गलोवाचअहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मन: । या कान्तादसत: कामं कामये येन बालिशा ॥ ३० ॥

piṅgalovācaaho me moha-vitatiṁpaśyatāvijitātmanaḥyā kāntād asataḥ kāmaṁkāmaye yena bāliśā

सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदंवित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय । अकामदं दु:खभयाधिशोक-मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥ ३१ ॥

santaṁ samīpe ramaṇaṁ rati-pradaṁvitta-pradaṁ nityam imaṁ vihāyaakāma-daṁ duḥkha-bhayādhi-śoka-moha-pradaṁ tuccham ahaṁ bhaje ’jñā

अहो मयात्मा परितापितो वृथासाङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया । स्त्रैणान्नराद् यार्थतृषोऽनुशोच्यात्क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥ ३२ ॥

aho mayātmā paritāpito vṛthāsāṅketya-vṛttyāti-vigarhya-vārtayāstraiṇān narād yārtha-tṛṣo ’nuśocyātkrītena vittaṁ ratim ātmanecchatī

यदस्थिभिर्निर्मितवंशवंश्य-स्थूणं त्वचा रोमनखै: पिनद्धम् । क्षरन्नवद्वारमगारमेतद्विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या ॥ ३३ ॥

yad asthibhir nirmita-vaṁśa-vaṁsya-sthūṇaṁ tvacā roma-nakhaiḥ pinaddhamkṣaran-nava-dvāram agāram etadviṇ-mūtra-pūrṇaṁ mad upaiti kānyā

विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेकैव मूढधी: । यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्मादात्मदात् काममच्युतात् ॥ ३४ ॥

videhānāṁ pure hy asminnaham ekaiva mūḍha-dhīḥyānyam icchanty asaty asmādātma-dāt kāmam acyutāt

सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् । तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ ३५ ॥

suhṛt preṣṭhatamo nāthaātmā cāyaṁ śarīriṇāmtaṁ vikrīyātmanaivāhaṁrame ’nena yathā ramā

कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नरा: । आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुता: ॥ ३६ ॥

kiyat priyaṁ te vyabhajankāmā ye kāma-dā narāḥādy-antavanto bhāryāyādevā vā kāla-vidrutāḥ

नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णु: केनापि कर्मणा । निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जात: सुखावह: ॥ ३७ ॥

nūnaṁ me bhagavān prītoviṣṇuḥ kenāpi karmaṇānirvedo ’yaṁ durāśāyāyan me jātaḥ sukhāvahaḥ

मैवं स्युर्मन्दभाग्याया: क्लेशा निर्वेदहेतव: । येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुष: शममृच्छति ॥ ३८ ॥

maivaṁ syur manda-bhāgyāyāḥkleśā nirveda-hetavaḥyenānubandhaṁ nirhṛtyapuruṣaḥ śamam ṛcchati

तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गता: । त्यक्त्वा दुराशा: शरणं व्रजामि तमधीश्वरम् ॥ ३९ ॥

tenopakṛtam ādāyaśirasā grāmya-saṅgatāḥtyaktvā durāśāḥ śaraṇaṁvrajāmi tam adhīśvaram

सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद्यथालाभेन जीवती । विहराम्यमुनैवाहमात्मना रमणेन वै ॥ ४० ॥

santuṣṭā śraddadhaty etadyathā-lābhena jīvatīviharāmy amunaivāhamātmanā ramaṇena vai

संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम् । ग्रस्तं कालाहिनात्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वर: ॥ ४१ ॥

saṁsāra-kūpe patitaṁviṣayair muṣitekṣaṇamgrastaṁ kālāhinātmānaṁko ’nyas trātum adhīśvaraḥ

आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् । अप्रमत्त इदं पश्येद् ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥ ४२ ॥

ātmaiva hy ātmano goptānirvidyeta yadākhilātapramatta idaṁ paśyedgrastaṁ kālāhinā jagat

श्रीब्राह्मण उवाच एवं व्यवसितमतिर्दुराशां कान्ततर्षजाम् । छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा ॥ ४३ ॥

śrī-brāhmaṇa uvācaevaṁ vyavasita-matirdurāśāṁ kānta-tarṣa-jāmchittvopaśamam āsthāyaśayyām upaviveśa sā

आशा हि परमं दु:खं नैराश्यं परमं सुखम् । यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला ॥ ४४ ॥

āśā hi paramaṁ duḥkhaṁnairāśyaṁ paramaṁ sukhamyathā sañchidya kāntāśāṁsukhaṁ suṣvāpa piṅgalā