Canto 11, Chapter 9

श्रीब्राह्मण उवाच परिग्रहो हि दु:खाय यद् यत्प्रियतमं नृणाम् । अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चन: ॥ १ ॥

śrī-brāhmaṇa uvācaparigraho hi duḥkhāyayad yat priyatamaṁ nṛṇāmanantaṁ sukham āpnotitad vidvān yas tv akiñcanaḥ

सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनोऽन्ये निरामिषा: । तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ २ ॥

sāmiṣaṁ kuraraṁ jaghnurbalino ’nye nirāmiṣāḥtadāmiṣaṁ parityajyasa sukhaṁ samavindata

न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् । आत्मक्रीड आत्मरतिर्विचरामीह बालवत् ॥ ३ ॥

na me mānāpamānau stona cintā geha-putriṇāmātma-krīḍa ātma-ratirvicarāmīha bāla-vat

द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ । यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्य: परं गत: ॥ ४ ॥

dvāv eva cintayā muktauparamānanda āplutauyo vimugdho jaḍo bāloyo guṇebhyaḥ paraṁ gataḥ

क्व‍‍चित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् । स्वयं तानर्हयामास क्व‍ापि यातेषु बन्धुषु ॥ ५ ॥

kvacit kumārī tv ātmānaṁvṛṇānān gṛham āgatānsvayaṁ tān arhayām āsakvāpi yāteṣu bandhuṣu

तेषामभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव । अवघ्नन्त्या: प्रकोष्ठस्थाश्चक्रु: शङ्खा: स्वनं महत् ॥ ६ ॥

teṣām abhyavahārārthaṁśālīn rahasi pārthivaavaghnantyāḥ prakoṣṭha-sthāścakruḥ śaṅkhāḥ svanaṁ mahat

सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता तत: । बभञ्जैकैकश: शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत् ॥ ७ ॥

sā taj jugupsitaṁ matvāmahatī vrīḍitā tataḥbabhañjaikaikaśaḥ śaṅkhāndvau dvau pāṇyor aśeṣayat

उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्या: स्वशङ्खयो: । तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद् ध्वनि: ॥ ८ ॥

ubhayor apy abhūd ghoṣohy avaghnantyāḥ sva-śaṅkhayoḥtatrāpy ekaṁ nirabhidadekasmān nābhavad dhvaniḥ

अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम । लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥ ९ ॥

anvaśikṣam imaṁ tasyāupadeśam arindamalokān anucarann etānloka-tattva-vivitsayā

वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि । एक एव वसेत्तस्मात् कुमार्या इव कङ्कण: ॥ १० ॥

vāse bahūnāṁ kalahobhaved vārtā dvayor apieka eva vaset tasmātkumāryā iva kaṅkaṇaḥ

मन एकत्र संयुञ्ज्याज्जितश्वासो जितासन: । वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रित: ॥ ११ ॥

mana ekatra saṁyuñjyājjita-śvāso jitāsanaḥvairāgyābhyāsa-yogenadhriyamāṇam atandritaḥ

यस्मिन् मनो लब्धपदं यदेत-च्छनै: शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् । सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्चविधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥ १२ ॥

yasmin mano labdha-padaṁ yad etacchanaiḥ śanair muñcati karma-reṇūnsattvena vṛddhena rajas tamaś cavidhūya nirvāṇam upaity anindhanam

तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तोन वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा । यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त-मिषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ १३ ॥

tadaivam ātmany avaruddha-cittona veda kiñcid bahir antaraṁ vāyatheṣu-kāro nṛpatiṁ vrajantamiṣau gatātmā na dadarśa pārśve

एकचार्यनिकेत: स्यादप्रमत्तो गुहाशय: । अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषण: ॥ १४ ॥

eka-cāry aniketaḥ syādapramatto guhāśayaḥalakṣyamāṇa ācārairmunir eko ’lpa-bhāṣaṇaḥ

गृहारम्भो हि दु:खाय विफलश्चाध्रुवात्मन: । सर्प: परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १५ ॥

gṛhārambho hi duḥkhāyaviphalaś cādhruvātmanaḥsarpaḥ para-kṛtaṁ veśmapraviśya sukham edhate

एको नारायणो देव: पूर्वसृष्टं स्वमायया । संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वर: । एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रय: ॥ १६ ॥

eko nārāyaṇo devaḥpūrva-sṛṣṭaṁ sva-māyayāsaṁhṛtya kāla-kalayākalpānta idam īśvaraḥeka evādvitīyo ’bhūdātmādhāro ’khilāśrayaḥ

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥

kālenātmānubhāvenasāmyaṁ nītāsu śaktiṣusattvādiṣv ādi-puruṣaḥpradhāna-puruṣeśvaraḥ

केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् । सङ्क्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥ १९ ॥

kevalātmānubhāvenasva-māyāṁ tri-guṇātmikāmsaṅkṣobhayan sṛjaty ādautayā sūtram arindama

तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् । यस्मिन् प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ २० ॥

tām āhus tri-guṇa-vyaktiṁsṛjantīṁ viśvato-mukhamyasmin protam idaṁ viśvaṁyena saṁsarate pumān

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णां सन्तत्य वक्त्रत: । तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वर: ॥ २१ ॥

yathorṇanābhir hṛdayādūrṇāṁ santatya vaktrataḥtayā vihṛtya bhūyas tāṁgrasaty evaṁ maheśvaraḥ

यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया । स्‍नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥ २२ ॥

yatra yatra mano dehīdhārayet sakalaṁ dhiyāsnehād dveṣād bhayād vāpiyāti tat-tat-svarūpatām

कीट: पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशित: । याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन् ॥ २३ ॥

kīṭaḥ peśaskṛtaṁ dhyāyankuḍyāṁ tena praveśitaḥyāti tat-sātmatāṁ rājanpūrva-rūpam asantyajan

एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मति: । स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं श‍ृणु मे वदत: प्रभो ॥ २४ ॥

evaṁ gurubhya etebhyaeṣā me śikṣitā matiḥsvātmopaśikṣitāṁ buddhiṁśṛṇu me vadataḥ prabho

देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु-र्बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् । तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापिपारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्ग: ॥ २५ ॥

deho gurur mama virakti-viveka-heturbibhrat sma sattva-nidhanaṁ satatārty-udarkamtattvāny anena vimṛśāmi yathā tathāpipārakyam ity avasito vicarāmy asaṅgaḥ

जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान्पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् । स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधन: स देह:सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्म: ॥ २६ ॥

jāyātmajārtha-paśu-bhṛtya-gṛhāpta-vargānpuṣṇāti yat-priya-cikīrṣayā vitanvansvānte sa-kṛcchram avaruddha-dhanaḥ sa dehaḥsṛṣṭvāsya bījam avasīdati vṛkṣa-dharmaḥ

जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षाशिश्न‍ोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् । घ्राणोऽन्यतश्चपलद‍ृक् क्व‍ च कर्मशक्ति-र्बह्व्य: सपत्न्‍य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ २७ ॥

jihvaikato ’mum apakarṣati karhi tarṣāśiśno ’nyatas tvag udaraṁ śravaṇaṁ kutaścitghrāṇo ’nyataś capala-dṛk kva ca karma-śaktirbahvyaḥ sapatnya iva geha-patiṁ lunanti

सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयात्मशक्त्यावृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् । तैस्तैरतुष्टहृदय: पुरुषं विधायब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देव: ॥ २८ ॥

sṛṣṭvā purāṇi vividhāny ajayātma-śaktyāvṛkṣān sarīsṛpa-paśūn khaga-dandaśūkāntais tair atuṣṭa-hṛdayaḥ puruṣaṁ vidhāyabrahmāvaloka-dhiṣaṇaṁ mudam āpa devaḥ

लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्तेमानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीर: । तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव-न्नि:श्रेयसाय विषय: खलु सर्वत: स्यात् ॥ २९ ॥

labdhvā su-durlabham idaṁ bahu-sambhavāntemānuṣyam artha-dam anityam apīha dhīraḥtūrṇaṁ yateta na pated anu-mṛtyu yāvanniḥśreyasāya viṣayaḥ khalu sarvataḥ syāt

एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि । विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्‍कृत: ॥ ३० ॥

evaṁ sañjāta-vairāgyovijñānāloka ātmanivicarāmi mahīm etāṁmukta-saṅgo ’nahaṅkṛtaḥ

न ह्येकस्माद् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् । ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभि: ॥ ३१ ॥

na hy ekasmād guror jñānaṁsu-sthiraṁ syāt su-puṣkalambrahmaitad advitīyaṁ vaigīyate bahudharṣibhiḥ

श्रीभगवानुवाचइत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्‍त्र्य गभीरधी: । वन्दित: स्वर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥ ३२ ॥

śrī-bhagavān uvācaity uktvā sa yaduṁ viprastam āmantrya gabhīra-dhīḥvanditaḥ sv-arcito rājñāyayau prīto yathāgatam

अवधूतवच: श्रुत्वा पूर्वेषां न: स पूर्वज: । सर्वसङ्गविनिर्मुक्त: समचित्तो बभूव ह ॥ ३३ ॥

avadhūta-vacaḥ śrutvāpūrveṣāṁ naḥ sa pūrva-jaḥsarva-saṅga-vinirmuktaḥsama-citto babhūva ha