Canto 12, Chapter 10

सूत उवाच स एवमनुभूयेदं नारायणविनिर्मितम् । वैभवं योगमायायास्तमेव शरणं ययौ ॥ १ ॥

sūta uvācasa evam anubhūyedaṁnārāyaṇa-vinirmitamvaibhavaṁ yoga-māyāyāstam eva śaraṇaṁ yayau

श्रीमार्कण्डेय उवाच प्रपन्नोऽस्म्यङ्‍‍घ्रिमूलं ते प्रपन्नाभयदं हरे । यन्माययापि विबुधा मुह्यन्ति ज्ञानकाशया ॥ २ ॥

śrī-mārkaṇḍeya uvācaprapanno ’smy aṅghri-mūlaṁ teprapannābhaya-daṁ hareyan-māyayāpi vibudhāmuhyanti jñāna-kāśayā

सूत उवाच तमेवं निभृतात्मानं वृषेण दिवि पर्यटन् । रुद्राण्या भगवान् रुद्रो ददर्श स्वगणैर्वृत: ॥ ३ ॥

sūta uvācatam evaṁ nibhṛtātmānaṁvṛṣeṇa divi paryaṭanrudrāṇyā bhagavān rudrodadarśa sva-gaṇair vṛtaḥ

अथोमा तमृषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत । पश्येमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियाशयम् ॥ ४ ॥

athomā tam ṛṣiṁ vīkṣyagiriśaṁ samabhāṣatapaśyemaṁ bhagavan vipraṁnibhṛtātmendriyāśayam

निभृतोदझषव्रातो वातापाये यथार्णव: । कुर्वस्य तपस: साक्षात् संसिद्धिं सिद्धिदो भवान् ॥ ५ ॥

nibhṛtoda-jhaṣa-vrātovātāpāye yathārṇavaḥkurv asya tapasaḥ sākṣātsaṁsiddhiṁ siddhi-do bhavān

श्रीभगवानुवाचनैवेच्छत्याशिष: क्‍वापि ब्रह्मर्षिर्मोक्षमप्युत । भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषेऽव्यये ॥ ६ ॥

śrī-bhagavān uvācanaivecchaty āśiṣaḥ kvāpibrahmarṣir mokṣam apy utabhaktiṁ parāṁ bhagavatilabdhavān puruṣe ’vyaye

अथापि संवदिष्यामो भवान्येतेन साधुना । अयं हि परमो लाभो नृणां साधुसमागम: ॥ ७ ॥

athāpi saṁvadiṣyāmobhavāny etena sādhunāayaṁ hi paramo lābhonṛṇāṁ sādhu-samāgamaḥ

सूत उवाच इत्युक्त्वा तमुपेयाय भगवान् स सतां गति: । ईशान: सर्वविद्यानामीश्वर: सर्वदेहिनाम् ॥ ८ ॥

sūta uvācaity uktvā tam upeyāyabhagavān sa satāṁ gatiḥīśānaḥ sarva-vidyānāmīśvaraḥ sarva-dehinām

तयोरागमनं साक्षादीशयोर्जगदात्मनो: । न वेद रुद्धधीवृत्तिरात्मानं विश्वमेव च ॥ ९ ॥

tayor āgamanaṁ sākṣādīśayor jagad-ātmanoḥna veda ruddha-dhī-vṛttirātmānaṁ viśvam eva ca

भगवांस्तदभिज्ञाय गिरिशो योगमायया । आविशत्तद्गुहाकाशं वायुश्छिद्रमिवेश्वर: ॥ १० ॥

bhagavāṁs tad abhijñāyagiriśo yoga-māyayāāviśat tad-guhākāśaṁvāyuś chidram iveśvaraḥ

आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥

ātmany api śivaṁ prāptaṁtaḍit-piṅga-jaṭā-dharamtry-akṣaṁ daśa-bhujaṁ prāṁśumudyantam iva bhāskaram

नेत्रे उन्मील्य दद‍ृशे सगणं सोमयागतम् । रुद्रं त्रिलोकैकगुरुं ननाम शिरसा मुनि: ॥ १४ ॥

netre unmīlya dadṛśesa-gaṇaṁ somayāgatamrudraṁ tri-lokaika-guruṁnanāma śirasā muniḥ

तस्मै सपर्यां व्यदधात् सगणाय सहोमया । स्वागतासनपाद्यार्घ्यगन्धस्रग्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥

tasmai saparyāṁ vyadadhātsa-gaṇāya sahomayāsvāgatāsana-pādyārghya-gandha-srag-dhūpa-dīpakaiḥ

आह त्वात्मानुभावेन पूर्णकामस्य ते विभो । करवाम किमीशान येनेदं निर्वृतं जगत् ॥ १६ ॥

āha tv ātmānubhāvenapūrṇa-kāmasya te vibhokaravāma kim īśānayenedaṁ nirvṛtaṁ jagat

नम: शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडाय च । रजोजुषेऽथ घोराय नमस्तुभ्यं तमोजुषे ॥ १७ ॥

namaḥ śivāya śāntāyasattvāya pramṛḍāya carajo-juṣe ’tha ghorāyanamas tubhyaṁ tamo-juṣe

सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवानादिदेव: सतां गति: । परितुष्ट: प्रसन्नात्मा प्रहसंस्तमभाषत ॥ १८ ॥

sūta uvācaevaṁ stutaḥ sa bhagavānādi-devaḥ satāṁ gatiḥparituṣṭaḥ prasannātmāprahasaṁs tam abhāṣata

श्रीभगवानुवाचवरं वृणीष्व न: कामं वरदेशा वयं त्रय: । अमोघं दर्शनं येषां मर्त्यो यद् विन्दतेऽमृतम् ॥ १९ ॥

śrī-bhagavān uvācavaraṁ vṛṇīṣva naḥ kāmaṁvara-deśā vayaṁ trayaḥamoghaṁ darśanaṁ yeṣāṁmartyo yad vindate ’mṛtam

ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥

brāhmaṇāḥ sādhavaḥ śāntāniḥsaṅgā bhūta-vatsalāḥekānta-bhaktā asmāsunirvairāḥ sama-darśinaḥ

न ते मय्यच्युतेऽजे च भिदामण्वपि चक्षते । नात्मनश्च जनस्यापि तद् युष्मान् वयमीमहि ॥ २२ ॥

na te mayy acyute ’je cabhidām aṇv api cakṣatenātmanaś ca janasyāpitad yuṣmān vayam īmahi

न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवाश्चेतनोज्झिता: । ते पुनन्त्युरुकालेन यूयं दर्शनमात्रत: ॥ २३ ॥

na hy am-mayāni tīrthānina devāś cetanojjhitāḥte punanty uru-kālenayūyaṁ darśana-mātrataḥ

ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो येऽस्मद्रूपं त्रयीमयम् । बिभ्रत्यात्मसमाधानतप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २४ ॥

brāhmaṇebhyo namasyāmoye ’smad-rūpaṁ trayī-mayambibhraty ātma-samādhāna-tapaḥ-svādhyāya-saṁyamaiḥ

श्रवणाद् दर्शनाद् वापि महापातकिनोऽपि व: । शुध्येरन्नन्त्यजाश्चापि किमु सम्भाषणादिभि: ॥ २५ ॥

śravaṇād darśanād vāpimahā-pātakino ’pi vaḥśudhyerann antya-jāś cāpikim u sambhāṣaṇādibhiḥ

सूत उवाच इति चन्द्रललामस्य धर्मगुह्योपबृंहितम् । वचोऽमृतायनमृषिर्नातृप्यत् कर्णयो: पिबन् ॥ २६ ॥

sūta uvācaiti candra-lalāmasyadharma-gahyopabṛṁhitamvaco ’mṛtāyanam ṛṣirnātṛpyat karṇayoḥ piban

स चिरं मायया विष्णोर्भ्रामित: कर्शितो भृशम् । शिववागमृतध्वस्तक्लेशपुञ्जस्तमब्रवीत् ॥ २७ ॥

sa ciraṁ māyayā viṣṇorbhrāmitaḥ karśito bhṛśamśiva-vāg-amṛta-dhvasta-kleśa-puñjas tam abravīt

श्रीमार्कण्डेय उवाच अहो ईश्वरलीलेयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । यन्नमन्तीशितव्यानि स्तुवन्ति जगदीश्वरा: ॥ २८ ॥

śrī-mārkaṇḍeya uvācaaho īśvara-līleyaṁdurvibhāvyā śarīriṇāmyan namantīśitavyānistuvanti jagad-īśvarāḥ

धर्मं ग्राहयितुं प्राय: प्रवक्तारश्च देहिनाम् । आचरन्त्यनुमोदन्ते क्रियमाणं स्तुवन्ति च ॥ २९ ॥

dharmaṁ grāhayituṁ prāyaḥpravaktāraś ca dehināmācaranty anumodantekriyamāṇaṁ stuvanti ca

नैतावता भगवत: स्वमायामयवृत्तिभि: । न दुष्येतानुभावस्तैर्मायिन: कुहकं यथा ॥ ३० ॥

naitāvatā bhagavataḥsva-māyā-maya-vṛttibhiḥna duṣyetānubhāvas tairmāyinaḥ kuhakaṁ yathā

सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भ‍िराभाति कर्तेव स्वप्नद‍ृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥

sṛṣṭvedaṁ manasā viśvamātmanānupraviśya yaḥguṇaiḥ kurvadbhir ābhātikarteva svapna-dṛg yathā

कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद् वरदर्शनात् । यद्दर्शनात् पूर्णकाम: सत्यकाम: पुमान् भवेत् ॥ ३३ ॥

kaṁ vṛṇe nu paraṁ bhūmanvaraṁ tvad vara-darśanātyad-darśanāt pūrṇa-kāmaḥsatya-kāmaḥ pumān bhavet

वरमेकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् । भगवत्यच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि ॥ ३४ ॥

varam ekaṁ vṛṇe ’thāpipūrṇāt kāmābhivarṣaṇātbhagavaty acyutāṁ bhaktiṁtat-pareṣu tathā tvayi

सूत उवाच इत्यर्चितोऽभिष्टुतश्च मुनिना सूक्तया गिरा । तमाह भगवाञ्छर्व: शर्वया चाभिनन्दित: ॥ ३५ ॥

sūta uvācaity arcito ’bhiṣṭutaś camuninā sūktayā girātam āha bhagavāñ charvaḥśarvayā cābhinanditaḥ

कामो महर्षे सर्वोऽयं भक्तिमांस्त्वमधोक्षजे । आकल्पान्ताद् यश: पुण्यमजरामरता तथा ॥ ३६ ॥

kāmo maharṣe sarvo ’yaṁbhaktimāṁs tvam adhokṣajeā-kalpāntād yaśaḥ puṇyamajarāmaratā tathā

ज्ञानं त्रैकालिकं ब्रह्मन् विज्ञानं च विरक्तिमत् । ब्रह्मवर्चस्विनो भूयात् पुराणाचार्यतास्तु ते ॥ ३७ ॥

jñānaṁ trai-kālikaṁ brahmanvijñānaṁ ca viraktimatbrahma-varcasvino bhūyātpurāṇācāryatāstu te

सूत उवाच एवं वरान् स मुनये दत्त्वागात् त्र्यक्ष ईश्वर: । देव्यै तत्कर्म कथयन्ननुभूतं पुरामुना ॥ ३८ ॥

sūta uvācaevaṁ varān sa munayedattvāgāt try-akṣa īśvaraḥdevyai tat-karma kathayannanubhūtaṁ purāmunā

सोऽप्यवाप्तमहायोगमहिमा भार्गवोत्तम: । विचरत्यधुनाप्यद्धा हरावेकान्ततां गत: ॥ ३९ ॥

so ’py avāpta-mahā-yoga-mahimā bhārgavottamaḥvicaraty adhunāpy addhāharāv ekāntatāṁ gataḥ

अनुवर्णितमेतत्ते मार्कण्डेयस्य धीमत: । अनुभूतं भगवतो मायावैभवमद्भ‍ुतम् ॥ ४० ॥

anuvarṇitam etat temārkaṇḍeyasya dhīmataḥanubhūtaṁ bhagavatomāyā-vaibhavam adbhutam

एतत् केचिदविद्वांसो मायासंसृतिरात्मन: । अनाद्यावर्तितं नृणां कादाचित्कं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥

etat kecid avidvāṁsomāyā-saṁsṛtir ātmanaḥanādy-āvartitaṁ nṝṇāṁkādācitkaṁ pracakṣate

य एवमेतद् भृगुवर्य वर्णितंरथाङ्गपाणेरनुभावभावितम् । संश्रावयेत् संश‍ृणुयादु तावुभौतयोर्न कर्माशयसंसृतिर्भवेत् ॥ ४२ ॥

ya evam etad bhṛgu-varya varṇitaṁrathāṅga-pāṇer anubhāva-bhāvitamsaṁśrāvayet saṁśṛṇuyād u tāv ubhautayor na karmāśaya-saṁsṛtir bhavet