Canto 12, Chapter 11

श्रीशौनक उवाच अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् । समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवत तत्त्ववित् ॥ १ ॥

śrī-śaunaka uvācaathemam arthaṁ pṛcchāmobhavantaṁ bahu-vittamamsamasta-tantra-rāddhāntebhavān bhāgavata tattva-vit

तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥

tāntrikāḥ paricaryāyāṁkevalasya śriyaḥ pateḥaṅgopāṅgāyudhākalpaṁkalpayanti yathā ca yaiḥ

सूत उवाच नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि । या: प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यै: पद्मजादिभि: ॥ ४ ॥

sūta uvācanamaskṛtya gurūn vakṣyevibhūtīr vaiṣṇavīr apiyāḥ proktā veda-tantrābhyāmācāryaiḥ padmajādibhiḥ

मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वै: स विकारमयो विराट् । निर्मितो द‍ृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम् ॥ ५ ॥

māyādyair navabhis tattvaiḥsa vikāra-mayo virāṭnirmito dṛśyate yatrasa-citke bhuvana-trayam

एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्‍ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥

etad vai pauruṣaṁ rūpaṁbhūḥ pādau dyauḥ śiro nabhaḥnābhiḥ sūryo ’kṣiṇī nāsevāyuḥ karṇau diśaḥ prabhoḥ

यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मित: । तावानसावपि महापुरुषो लोकसंस्थया ॥ ९ ॥

yāvān ayaṁ vai puruṣoyāvatyā saṁsthayā mitaḥtāvān asāv api mahā-puruṣo loka-saṁsthayā

कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यज: । तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात् श्रीवत्समुरसा विभु: ॥ १० ॥

kaustubha-vyapadeśenasvātma-jyotir bibharty ajaḥtat-prabhā vyāpinī sākṣātśrīvatsam urasā vibhuḥ

स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥

sva-māyāṁ vana-mālākhyāṁnānā-guṇa-mayīṁ dadhatvāsaś chando-mayaṁ pītaṁbrahma-sūtraṁ tri-vṛt svaram

अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठित: । धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते ॥ १३ ॥

avyākṛtam anantākhyamāsanaṁ yad-adhiṣṭhitaḥdharma-jñānādibhir yuktaṁsattvaṁ padmam ihocyate

ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥

ojaḥ-saho-bala-yutaṁmukhya-tattvaṁ gadāṁ dadhatapāṁ tattvaṁ dara-varaṁtejas-tattvaṁ sudarśanam

इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् । तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम् ॥ १६ ॥

indriyāṇi śarān āhurākūtīr asya syandanamtan-mātrāṇy asyābhivyaktiṁmudrayārtha-kriyātmatām

मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मन: । परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षय: ॥ १७ ॥

maṇḍalaṁ deva-yajanaṁdīkṣā saṁskāra ātmanaḥparicaryā bhagavataātmano durita-kṣayaḥ

भगवान् भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् । धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत् ॥ १८ ॥

bhagavān bhaga-śabdārthaṁlīlā-kamalam udvahandharmaṁ yaśaś ca bhagavāṁścāmara-vyajane ’bhajat

आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् । त्रिवृद्‌वेद: सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम् ॥ १९ ॥

ātapatraṁ tu vaikuṇṭhaṁdvijā dhāmākuto-bhayamtri-vṛd vedaḥ suparṇākhyoyajñaṁ vahati pūruṣam

अनपायिनी भगवती श्री: साक्षादात्मनो हरे: । विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिर्विदित: पार्षदाधिप: । नन्दादयोऽष्टौ द्वा:स्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणा: ॥ २० ॥

anapāyinī bhagavatīśrīḥ sākṣād ātmano hareḥviṣvaksenas tantra-mūrtirviditaḥ pārṣadādhipaḥnandādayo ’ṣṭau dvāḥ-sthāś cate ’ṇimādyā harer guṇāḥ

वासुदेव: सङ्कर्षण: प्रद्युम्न: पुरुष: स्वयम् । अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते ॥ २१ ॥

vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥpradyumnaḥ puruṣaḥ svayamaniruddha iti brahmanmūrti-vyūho ’bhidhīyate

स विश्वस्तैजस: प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभि: । अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान् परिभाव्यते ॥ २२ ॥

sa viśvas taijasaḥ prājñasturīya iti vṛttibhiḥarthendriyāśaya-jñānairbhagavān paribhāvyate

अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् । बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिर्भगवान् हरिरीश्वर: ॥ २३ ॥

aṅgopāṅgāyudhākalpairbhagavāṁs tac catuṣṭayambibharti sma catur-mūrtirbhagavān harir īśvaraḥ

द्विजऋषभ स एष ब्रह्मयोनि: स्वयंद‍ृक्स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् । सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षोविवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्य: ॥ २४ ॥

dvija-ṛṣabha sa eṣa brahma-yoniḥ svayaṁ-dṛksva-mahima-paripūrṇo māyayā ca svayaitatsṛjati harati pātīty ākhyayānāvṛtākṣovivṛta iva niruktas tat-parair ātma-labhyaḥ

श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग्राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत-तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान् ॥ २५ ॥

śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-sakha vṛṣṇy-ṛṣabhāvani-dhrug-rājanya-vaṁśa-dahanānapavarga-vīryagovinda gopa-vanitā-vraja-bhṛtya-gītatīrtha-śravaḥ śravaṇa-maṅgala pāhi bhṛtyān

य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् । तच्चित्त: प्रयतो जप्‍त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम् ॥ २६ ॥

ya idaṁ kalya utthāyamahā-puruṣa-lakṣaṇamtac-cittaḥ prayato japtvābrahma veda guhāśayam

श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय श‍ृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥

śrī-śaunaka uvācaśuko yad āha bhagavānviṣṇu-rātāya śṛṇvatesauro gaṇo māsi māsinānā vasati saptakaḥ

सूत उवाच अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मन: सर्वदेहिनाम् । निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते ॥ २९ ॥

sūta uvācaanādy-avidyayā viṣṇorātmanaḥ sarva-dehināmnirmito loka-tantro ’yaṁlokeṣu parivartate

एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादिकृद्धरि: । सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदित: ॥ ३० ॥

eka eva hi lokānāṁsūrya ātmādi-kṛd dhariḥsarva-veda-kriyā-mūlamṛṣibhir bahudhoditaḥ

कालो देश: क्रिया कर्ता करणं कार्यमागम: । द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन् नवधोक्तोऽजया हरि: ॥ ३१ ॥

kālo deśaḥ kriyā kartākaraṇaṁ kāryam āgamaḥdravyaṁ phalam iti brahmannavadhokto ’jayā hariḥ

मध्वादिषु द्वादशसु भगवान् कालरूपधृक् । लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्वादशभिर्गणै: ॥ ३२ ॥

madhv-ādiṣu dvādaśasubhagavān kāla-rūpa-dhṛkloka-tantrāya caratipṛthag dvādaśabhir gaṇaiḥ

धाता कृतस्थली हेतिर्वासुकी रथकृन्मुने । पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ॥ ३३ ॥

dhātā kṛtasthalī hetirvāsukī rathakṛn munepulastyas tumburur itimadhu-māsaṁ nayanty amī

अर्यमा पुलहोऽथौजा: प्रहेति: पुञ्जिकस्थली । नारद: कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम् ॥ ३४ ॥

aryamā pulaho ’thaujāḥprahetiḥ puñjikasthalīnāradaḥ kacchanīraś canayanty ete sma mādhavam

मित्रोऽत्रि: पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहा: । रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी ॥ ३५ ॥

mitro ’triḥ pauruṣeyo ’thatakṣako menakā hahāḥrathasvana iti hy eteśukra-māsaṁ nayanty amī

वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहू: । शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी ॥ ३६ ॥

vasiṣṭho varuṇo rambhāsahajanyas tathā huhūḥśukraś citrasvanaś caivaśuci-māsaṁ nayanty amī

इन्द्रो विश्वावसु: श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिरा: । प्रम्‍लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी ॥ ३७ ॥

indro viśvāvasuḥ śrotāelāpatras tathāṅgirāḥpramlocā rākṣaso varyonabho-māsaṁ nayanty amī

विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगु: । अनुम्‍लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ३८ ॥

vivasvān ugrasenaś cavyāghra āsāraṇo bhṛguḥanumlocā śaṅkhapālonabhasyākhyaṁ nayanty amī

पूषा धनञ्जयो वात: सुषेण: सुरुचिस्तथा । घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ॥ ३९ ॥

pūṣā dhanañjayo vātaḥsuṣeṇaḥ surucis tathāghṛtācī gautamaś cetitapo-māsaṁ nayanty amī

ऋतुर्वर्चा भरद्वाज: पर्जन्य: सेनजित्तथा । विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ४० ॥

ṛtur varcā bharadvājaḥparjanyaḥ senajit tathāviśva airāvataś caivatapasyākhyaṁ nayanty amī

अथांशु: कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी । विद्युच्छत्रुर्महाशङ्ख: सहोमासं नयन्त्यमी ॥ ४१ ॥

athāṁśuḥ kaśyapas tārkṣyaṛtasenas tathorvaśīvidyucchatrur mahāśaṅkhaḥsaho-māsaṁ nayanty amī

भग: स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चम: । कर्कोटक: पूर्वचित्ति: पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥ ४२ ॥

bhagaḥ sphūrjo ’riṣṭanemirūrṇa āyuś ca pañcamaḥkarkoṭakaḥ pūrvacittiḥpuṣya-māsaṁ nayanty amī

त्वष्टा ऋचीकतनय: कम्बलश्च तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ शतजिद् धृतराष्ट्र इषम्भरा: ॥ ४३ ॥

tvaṣṭā ṛcīka-tanayaḥkambalaś ca tilottamābrahmāpeto ’tha satajiddhṛtarāṣṭra iṣam-bharāḥ

विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् । विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी ॥ ४४ ॥

viṣṇur aśvataro rambhāsūryavarcāś ca satyajitviśvāmitro makhāpetaūrja-māsaṁ nayanty amī

एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतय: । स्मरतां सन्ध्ययोर्नृणां हरन्त्यंहो दिने दिने ॥ ४५ ॥

etā bhagavato viṣṇorādityasya vibhūtayaḥsmaratāṁ sandhyayor nṝṇāṁharanty aṁho dine dine

द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्‌भिरस्य वै । चरन् समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम् ॥ ४६ ॥

dvādaśasv api māseṣudevo ’sau ṣaḍbhir asya vaicaran samantāt tanuteparatreha ca san-matim

सामर्ग्यजुर्भिस्तल्ल‍िङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥

sāmarg-yajurbhis tal-liṅgairṛṣayaḥ saṁstuvanty amumgandharvās taṁ pragāyantinṛtyanty apsaraso ’grataḥ

वालखिल्या: सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमला: । पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम् ॥ ४९ ॥

vālakhilyāḥ sahasrāṇiṣaṣṭir brahmarṣayo ’malāḥpurato ’bhimukhaṁ yāntistuvanti stutibhir vibhum

एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीश्वर: । कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यज: ॥ ५० ॥

evaṁ hy anādi-nidhanobhagavān harir īśvaraḥkalpe kalpe svam ātmānaṁvyūhya lokān avaty ajaḥ