Canto 12, Chapter 4

श्रीशुक उवाच कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप । कथितो युगमानं च श‍ृणु कल्पलयावपि ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācakālas te paramāṇv-ādirdvi-parārdhāvadhir nṛpakathito yuga-mānaṁ caśṛṇu kalpa-layāv api

चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २ ॥

catur-yuga-sahasraṁ tubrahmaṇo dinam ucyatesa kalpo yatra manavaścaturdaśa viśām-pate

तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३ ॥

tad-ante pralayas tāvānbrāhmī rātrir udāhṛtātrayo lokā ime tatrakalpante pralayāya hi

एष नैमित्तिक: प्रोक्त: प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभू: ॥ ४ ॥

eṣa naimittikaḥ proktaḥpralayo yatra viśva-sṛkśete ’nantāsano viśvamātmasāt-kṛtya cātma-bhūḥ

द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । तदा प्रकृतय: सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५ ॥

dvi-parārdhe tv atikrāntebrahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥtadā prakṛtayaḥ saptakalpante pralayāya vai

एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥ ६ ॥

eṣa prākṛtiko rājanpralayo yatra līyateaṇḍa-koṣas tu saṅghātovighāta upasādite

पर्जन्य: शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणा: क्षुधार्दिता: । क्षयं यास्यन्ति शनकै: कालेनोपद्रुता: प्रजा: ॥ ७ ॥

parjanyaḥ śata-varṣāṇibhūmau rājan na varṣatitadā niranne hy anyonyaṁbhakṣyamāṇāḥ kṣudhārditāḥkṣayaṁ yāsyanti śanakaiḥkālenopadrutāḥ prajāḥ

सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रवि: । रश्मिभि: पिबते घोरै: सर्वं नैव विमुञ्चति ॥ ८ ॥

sāmudraṁ daihikaṁ bhaumaṁrasaṁ sāṁvartako raviḥraśmibhiḥ pibate ghoraiḥsarvaṁ naiva vimuñcati

तत: संवर्तको वह्नि: सङ्कर्षणमुखोत्थित: । दहत्यनिलवेगोत्थ: शून्यान् भूविवरानथ ॥ ९ ॥

tataḥ saṁvartako vahniḥsaṅkarṣaṇa-mukhotthitaḥdahaty anila-vegotthaḥśūnyān bhū-vivarān atha

उपर्यध: समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययो: । दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ॥ १० ॥

upary adhaḥ samantāc caśikhābhir vahni-sūryayoḥdahyamānaṁ vibhāty aṇḍaṁdagdha-gomaya-piṇḍa-vat

तत: प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् । पर: सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ॥ ११ ॥

tataḥ pracaṇḍa-pavanovarṣāṇām adhikaṁ śatamparaḥ sāṁvartako vātidhūmraṁ khaṁ rajasāvṛtam

ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकश: । शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनै: ॥ १२ ॥

tato megha-kulāny aṅgacitra varṇāny anekaśaḥśataṁ varṣāṇi varṣantinadanti rabhasa-svanaiḥ

तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३ ॥

tata ekodakaṁ viśvaṁbrahmāṇḍa-vivarāntaram

तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे । ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥

tadā bhūmer gandha-guṇaṁgrasanty āpa uda-plavegrasta-gandhā tu pṛthivīpralayatvāya kalpate

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥

apāṁ rasam atho tejastā līyante ’tha nīrasāḥgrasate tejaso rūpaṁvāyus tad-rahitaṁ tadā

न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वंतमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वान सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तंन खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यंतन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥

na yatra vāco na mano na sattvaṁtamo rajo vā mahad-ādayo ’mīna prāṇa-buddhīndriya-devatā vāna sanniveśaḥ khalu loka-kalpaḥ

लय: प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तय: सम्प्रलीयन्ते विवशा: कालविद्रुता: ॥ २२ ॥

layaḥ prākṛtiko hy eṣapuruṣāvyaktayor yadāśaktayaḥ sampralīyantevivaśāḥ kāla-vidrutāḥ

बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । द‍ृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३ ॥

buddhīndriyārtha-rūpeṇajñānaṁ bhāti tad-āśrayamdṛśyatvāvyatirekābhyāmādy-antavad avastu yat

दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धी: खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमाद‍ृतात् ॥ २४ ॥

dīpaś cakṣuś ca rūpaṁ cajyotiṣo na pṛthag bhavetevaṁ dhīḥ khāni mātrāś cana syur anyatamād ṛtāt

बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति चोच्यते । मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥

buddher jāgaraṇaṁ svapnaḥsuṣuptir iti cocyatemāyā-mātram idaṁ rājannānātvaṁ pratyag-ātmani

यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६ ॥

yathā jala-dharā vyomnibhavanti na bhavanti cabrahmaṇīdaṁ tathā viśvamavayavy udayāpyayāt

सत्यं ह्यवयव: प्रोक्त: सर्वावयविनामिह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तव: ॥ २७ ॥

satyaṁ hy avayavaḥ proktaḥsarvāvayavinām ihavinārthena pratīyeranpaṭasyevāṅga tantavaḥ

यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रम: । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८ ॥

yat sāmānya-viśeṣābhyāmupalabhyeta sa bhramaḥanyonyāpāśrayāt sarvamādy-antavad avastu yat

विकार: ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९ ॥

vikāraḥ khyāyamāno ’pipratyag-ātmānam antarāna nirūpyo ’sty aṇur apisyāc cec cit-sama ātma-vat

न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ॥ ३० ॥

na hi satyasya nānātvamavidvān yadi manyatenānātvaṁ chidrayor yadvajjyotiṣor vātayor iva

यथा हिरण्यं बहुधा समीयतेनृभि: क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजोव्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनै: ॥ ३१ ॥

yathā hiraṇyaṁ bahudhā samīyatenṛbhiḥ kriyābhir vyavahāra-vartmasuevaṁ vacobhir bhagavān adhokṣajovyākhyāyate laukika-vaidikair janaiḥ

यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितोह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तम: । एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितोब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धन: ॥ ३२ ॥

yathā ghano ’rka-prabhavo ’rka-darśitohy arkāṁśa-bhūtasya ca cakṣuṣas tamaḥevaṁ tv ahaṁ brahma-guṇas tad-īkṣitobrahmāṁśakasyātmana ātma-bandhanaḥ

घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यतेचक्षु: स्वरूपं रविमीक्षते तदा । यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनोजिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत् ॥ ३३ ॥

ghano yadārka-prabhavo vidīryatecakṣuḥ svarūpaṁ ravim īkṣate tadāyadā hy ahaṅkāra upādhir ātmanojijñāsayā naśyati tarhy anusmaret

यदैवमेतेन विवेकहेतिनामायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठतेतमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ॥ ३४ ॥

yadaivam etena viveka-hetināmāyā-mayāhaṅkaraṇātma-bandhanamchittvācyutātmānubhavo ’vatiṣṭhatetam āhur ātyantikam aṅga samplavam

नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ ३५ ॥

nityadā sarva-bhūtānāṁbrahmādīnāṁ parantapautpatti-pralayāv ekesūkṣma-jñāḥ sampracakṣate

कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतव: ॥ ३६ ॥

kāla-sroto-javenāśuhriyamāṇasya nityadāpariṇāminām avasthās tājanma-pralaya-hetavaḥ

अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव द‍ृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७ ॥

anādy-antavatānenakāleneśvara-mūrtināavasthā naiva dṛśyanteviyati jyotiṣām iva

नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय: । आत्यन्तिकश्च कथित: कालस्य गतिरीद‍ृशी ॥ ३८ ॥

nityo naimittikaś caivatathā prākṛtiko layaḥātyantikaś ca kathitaḥkālasya gatir īdṛśī

एता: कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु-र्नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्न: । लीलाकथास्ते कथिता: समासत:कार्त्स्‍न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश: ॥ ३९ ॥

etāḥ kuru-śreṣṭha jagad-vidhāturnārāyaṇasyākhila-sattva-dhāmnaḥlīlā-kathās te kathitāḥ samāsataḥkārtsnyena nājo ’py abhidhātum īśaḥ

संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो-र्नान्य: प्लवो भगवत: पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेणपुंसो भवेद् विविधदु:खदवार्दितस्य ॥ ४० ॥

saṁsāra-sindhum ati-dustaram uttitīrṣornānyaḥ plavo bhagavataḥ puruṣottamasyalīlā-kathā-rasa-niṣevaṇam antareṇapuṁso bhaved vividha-duḥkha-davārditasya

पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्यय: । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय स: ॥ ४१ ॥

purāṇa-saṁhitām etāmṛṣir nārāyaṇo ’vyayaḥnāradāya purā prāhakṛṣṇa-dvaipāyanāya saḥ

स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायण: । इमां भागवतीं प्रीत: संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२ ॥

sa vai mahyaṁ mahā-rājabhagavān bādarāyaṇaḥimāṁ bhāgavatīṁ prītaḥsaṁhitāṁ veda-sammitām

इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्ट: शौनकादिभि: ॥ ४३ ॥

imāṁ vakṣyaty asau sūtaṛṣibhyo naimiṣālayedīrgha-satre kuru-śreṣṭhasampṛṣṭaḥ śaunakādibhiḥ