Canto 2, Chapter 1

श्रीशुक उवाच वरीयानेष ते प्रश्न: कृतो लोकहितंनृप । आत्मवित्सम्मत: पुंसां श्रोतव्यादिषु य: पर: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācavarīyān eṣa te praśnaḥkṛto loka-hitaṁ nṛpaātmavit-sammataḥ puṁsāṁśrotavyādiṣu yaḥ paraḥ

श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्तिसहस्रश: । अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥

śrotavyādīni rājendranṛṇāṁ santi sahasraśaḥapaśyatām ātma-tattvaṁgṛheṣu gṛha-medhinām

निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वय: । दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३ ॥

nidrayā hriyate naktaṁvyavāyena ca vā vayaḥdivā cārthehayā rājankuṭumba-bharaṇena vā

देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि । तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥

dehāpatya-kalatrādiṣvātma-sainyeṣv asatsv apiteṣāṁ pramatto nidhanaṁpaśyann api na paśyati

तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरि: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५ ॥

tasmād bhārata sarvātmābhagavān īśvaro hariḥśrotavyaḥ kīrtitavyaś casmartavyaś cecchatābhayam

एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभ: पर: पुंसामन्ते नारायणस्मृति: ॥ ६ ॥

etāvān sāṅkhya-yogābhyāṁsva-dharma-pariniṣṭhayājanma-lābhaḥ paraḥ puṁsāmante nārāyaṇa-smṛtiḥ

प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिषेधत: । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरे: ॥ ७ ॥

prāyeṇa munayo rājannivṛttā vidhi-ṣedhataḥnairguṇya-sthā ramante smaguṇānukathane hareḥ

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥

idaṁ bhāgavataṁ nāmapurāṇaṁ brahma-sammitamadhītavān dvāparādaupitur dvaipāyanād aham

परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया । गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥

pariniṣṭhito ’pi nairguṇyauttama-śloka-līlayāgṛhīta-cetā rājarṣeākhyānaṁ yad adhītavān

तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् । यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मति: सती ॥ १० ॥

tad ahaṁ te ’bhidhāsyāmimahā-pauruṣiko bhavānyasya śraddadhatām āśusyān mukunde matiḥ satī

एतन्निर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥

etan nirvidyamānānāmicchatām akuto-bhayamyogināṁ nṛpa nirṇītaṁharer nāmānukīrtanam

किं प्रमत्तस्य बहुभि: परोक्षैर्हायनैरिह । वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यत: ॥ १२ ॥

kiṁ pramattasya bahubhiḥparokṣair hāyanair ihavaraṁ muhūrtaṁ viditaṁghaṭate śreyase yataḥ

खट्‍वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुष: । मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३ ॥

khaṭvāṅgo nāma rājarṣirjñātveyattām ihāyuṣaḥmuhūrtāt sarvam utsṛjyagatavān abhayaṁ harim

तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधि: । उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम् ॥ १४ ॥

tavāpy etarhi kauravyasaptāhaṁ jīvitāvadhiḥupakalpaya tat sarvaṁtāvad yat sāmparāyikam

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वस: । छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५ ॥

anta-kāle tu puruṣaāgate gata-sādhvasaḥchindyād asaṅga-śastreṇaspṛhāṁ dehe ’nu ye ca tam

गृहात् प्रव्रजितो धीर: पुण्यतीर्थजलाप्लुत: । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ १६ ॥

gṛhāt pravrajito dhīraḥpuṇya-tīrtha-jalāplutaḥśucau vivikta āsīnovidhivat kalpitāsane

अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥ १७ ॥

abhyasen manasā śuddhaṁtrivṛd-brahmākṣaraṁ parammano yacchej jita-śvāsobrahma-bījam avismaran

नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथि: । मन: कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥

niyacched viṣayebhyo ’kṣānmanasā buddhi-sārathiḥmanaḥ karmabhir ākṣiptaṁśubhārthe dhārayed dhiyā

तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा । मनो निर्विषयं युक्त्वा तत: किञ्चन न स्मरेत् । पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥

tatraikāvayavaṁ dhyāyedavyucchinnena cetasāmano nirviṣayaṁ yuktvātataḥ kiñcana na smaretpadaṁ tat paramaṁ viṣṇormano yatra prasīdati

रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मन: । यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥

rajas-tamobhyām ākṣiptaṁvimūḍhaṁ mana ātmanaḥyacched dhāraṇayā dhīrohanti yā tat-kṛtaṁ malam

यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षण: । आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षत: ॥ २१ ॥

yasyāṁ sandhāryamāṇāyāṁyogino bhakti-lakṣaṇaḥāśu sampadyate yogaāśrayaṁ bhadram īkṣataḥ

राजोवाचयथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता । याद‍ृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥

rājovācayathā sandhāryate brahmandhāraṇā yatra sammatāyādṛśī vā hared āśupuruṣasya mano-malam

श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रिय: । स्थूले भगवतो रूपे मन: सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥

śrī-śuka uvācajitāsano jita-śvāsojita-saṅgo jitendriyaḥsthūle bhagavato rūpemanaḥ sandhārayed dhiyā

विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४ ॥

viśeṣas tasya deho ’yaṁsthaviṣṭhaś ca sthavīyasāmyatredaṁ vyajyate viśvaṁbhūtaṁ bhavyaṁ bhavac ca sat

अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते । वैराज: पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रय: ॥ २५ ॥

aṇḍa-kośe śarīre ’sminsaptāvaraṇa-saṁyutevairājaḥ puruṣo yo ’saubhagavān dhāraṇāśrayaḥ

पातालमेतस्य हि पादमूलंपठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौतलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६ ॥

pātālam etasya hi pāda-mūlaṁpaṭhanti pārṣṇi-prapade rasātalammahātalaṁ viśva-sṛjo ’tha gulphautalātalaṁ vai puruṣasya jaṅghe

द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्ते-रूरुद्वयं वितलं चातलं च । महीतलं तज्जघनं महीपतेनभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७ ॥

dve jānunī sutalaṁ viśva-mūrterūru-dvayaṁ vitalaṁ cātalaṁ camahītalaṁ taj-jaghanaṁ mahīpatenabhastalaṁ nābhi-saro gṛṇanti

उर:स्थलं ज्योतिरनीकमस्यग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य । तपो वराटीं विदुरादिपुंस:सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्ण: ॥ २८ ॥

uraḥ-sthalaṁ jyotir-anīkam asyagrīvā mahar vadanaṁ vai jano ’syatapo varāṭīṁ vidur ādi-puṁsaḥsatyaṁ tu śīrṣāṇi sahasra-śīrṣṇaḥ

इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्रा:कर्णौ दिश:श्रोत्रममुष्य शब्द: । नासत्यदस्रौ परमस्य नासेघ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्ध: ॥ २९ ॥

indrādayo bāhava āhur usrāḥkarṇau diśaḥ śrotram amuṣya śabdaḥnāsatya-dasrau paramasya nāseghrāṇo ’sya gandho mukham agnir iddhaḥ

द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्ग:पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तद्भ्रूविजृम्भ: परमेष्ठिधिष्ण्य-मापोऽस्य तालु रस एव जिह्वा ॥ ३० ॥

dyaur akṣiṇī cakṣur abhūt pataṅgaḥpakṣmāṇi viṣṇor ahanī ubhe catad-bhrū-vijṛmbhaḥ parameṣṭhi-dhiṣṇyamāpo ’sya tālū rasa eva jihvā

छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्तिदंष्ट्रा यम: स्‍नेहकला द्विजानि । हासो जनोन्मादकरी च मायादुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्ष: ॥ ३१ ॥

chandāṁsy anantasya śiro gṛṇantidaṁṣṭrā yamaḥ sneha-kalā dvijānihāso janonmāda-karī ca māyāduranta-sargo yad-apāṅga-mokṣaḥ

व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभोधर्म: स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् । कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौकुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा: ॥ ३२ ॥

vrīḍottarauṣṭho ’dhara eva lobhodharmaḥ stano ’dharma-patho ’sya pṛṣṭhamkas tasya meḍhraṁ vṛṣaṇau ca mitraukukṣiḥ samudrā girayo ’sthi-saṅghāḥ

नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणिमहीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र । अनन्तवीर्य: श्वसितं मातरिश्वागतिर्वय: कर्म गुणप्रवाह: ॥ ३३ ॥

nadyo ’sya nāḍyo ’tha tanū-ruhāṇimahī-ruhā viśva-tanor nṛpendraananta-vīryaḥ śvasitaṁ mātariśvāgatir vayaḥ karma guṇa-pravāhaḥ

ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान्वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्न: । अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्चस चन्द्रमा: सर्वविकारकोश: ॥ ३४ ॥

īśasya keśān vidur ambuvāhānvāsas tu sandhyāṁ kuru-varya bhūmnaḥavyaktam āhur hṛdayaṁ manaś casa candramāḥ sarva-vikāra-kośaḥ

विज्ञानशक्तिं महिमामनन्तिसर्वात्मनोऽन्त:करणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानिसर्वे मृगा: पशव: श्रोणिदेशे ॥ ३५ ॥

vijñāna-śaktiṁ mahim āmanantisarvātmano ’ntaḥ-karaṇaṁ giritramaśvāśvatary-uṣṭra-gajā nakhānisarve mṛgāḥ paśavaḥ śroṇi-deśe

वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रंमनुर्मनीषा मनुजो निवास: । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सर:स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्य: ॥ ३६ ॥

vayāṁsi tad-vyākaraṇaṁ vicitraṁmanur manīṣā manujo nivāsaḥgandharva-vidyādhara-cāraṇāpsaraḥsvara-smṛtīr asurānīka-vīryaḥ

ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्माविडूरुरङ्‌घ्रिश्रितकृष्णवर्ण: । नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नोद्रव्यात्मक: कर्म वितानयोग: ॥ ३७ ॥

brahmānanaṁ kṣatra-bhujo mahātmāviḍ ūrur aṅghri-śrita-kṛṣṇa-varṇaḥnānābhidhābhījya-gaṇopapannodravyātmakaḥ karma vitāna-yogaḥ

इयानसावीश्वरविग्रहस्यय: सन्निवेष: कथितो मया ते । सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठेमन: स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥

iyān asāv īśvara-vigrahasyayaḥ sanniveśaḥ kathito mayā tesandhāryate ’smin vapuṣi sthaviṣṭhemanaḥ sva-buddhyā na yato ’sti kiñcit

स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्वआत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैक: । तं सत्यमानन्दनिधिं भजेतनान्यत्र सज्जेद् यत आत्मपात: ॥ ३९ ॥

sa sarva-dhī-vṛtty-anubhūta-sarvaātmā yathā svapna-janekṣitaikaḥtaṁ satyam ānanda-nidhiṁ bhajetanānyatra sajjed yata ātma-pātaḥ