Canto 2, Chapter 2

श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनि-र्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदममोघद‍ृष्टि-र्यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धि: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ purā dhāraṇayātma-yonirnaṣṭāṁ smṛtiṁ pratyavarudhya tuṣṭāttathā sasarjedam amogha-dṛṣṭiryathāpyayāt prāg vyavasāya-buddhiḥ

शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्थायन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थै: । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान्मायामये वासनया शयान: ॥ २ ॥

śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthāyan nāmabhir dhyāyati dhīr apārthaiḥparibhramaṁs tatra na vindate ’rthānmāyāmaye vāsanayā śayānaḥ

अत: कविर्नामसु यावदर्थ:स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धि: । सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्रपरिश्रमं तत्र समीक्षमाण: ॥ ३ ॥

ataḥ kavir nāmasu yāvad arthaḥsyād apramatto vyavasāya-buddhiḥsiddhe ’nyathārthe na yateta tatrapariśramaṁ tatra samīkṣamāṇaḥ

सत्यां क्षितौ किं कशिपो: प्रयासै-र्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणै: किम् । सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्यादिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलै: ॥ ४ ॥

satyāṁ kṣitau kiṁ kaśipoḥ prayāsairbāhau svasiddhe hy upabarhaṇaiḥ kimsaty añjalau kiṁ purudhānna-pātryādig-valkalādau sati kiṁ dukūlaiḥ

चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षांनैवाङ्‌घ्रिपा: परभृत: सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहा: किमजितोऽवति नोपसन्नान्कस्माद् भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५ ॥

cīrāṇi kiṁ pathi na santi diśanti bhikṣāṁnaivāṅghripāḥ para-bhṛtaḥ sarito ’py aśuṣyanruddhā guhāḥ kim ajito ’vati nopasannānkasmād bhajanti kavayo dhana-durmadāndhān

एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्धआत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्त: । तं निर्वृतो नियतार्थो भजेतसंसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥

evaṁ sva-citte svata eva siddhaātmā priyo ’rtho bhagavān anantaḥtaṁ nirvṛto niyatārtho bhajetasaṁsāra-hetūparamaś ca yatra

कस्तां त्वनाद‍ृत्य परानुचिन्ता-मृते पशूनसतीं नाम कुर्यात् । पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यांस्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७ ॥

kas tāṁ tv anādṛtya parānucintāmṛte paśūn asatīṁ nāma kuryātpaśyañ janaṁ patitaṁ vaitaraṇyāṁsva-karmajān paritāpāñ juṣāṇam

केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशेप्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख-गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥

kecit sva-dehāntar-hṛdayāvakāśeprādeśa-mātraṁ puruṣaṁ vasantamcatur-bhujaṁ kañja-rathāṅga-śaṅkha-gadā-dharaṁ dhāraṇayā smaranti

प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणंकदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदंस्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९ ॥

prasanna-vaktraṁ nalināyatekṣaṇaṁkadamba-kiñjalka-piśaṅga-vāsasamlasan-mahā-ratna-hiraṇmayāṅgadaṁsphuran-mahā-ratna-kirīṭa-kuṇḍalam

उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालयेयोगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धर-मम्‍लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ १० ॥

unnidra-hṛt-paṅkaja-karṇikālayeyogeśvarāsthāpita-pāda-pallavamśrī-lakṣaṇaṁ kaustubha-ratna-kandharamamlāna-lakṣmyā vana-mālayācitam

विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकै-र्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभि: । स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलै-र्विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥

vibhūṣitaṁ mekhalayāṅgulīyakairmahā-dhanair nūpura-kaṅkaṇādibhiḥsnigdhāmalākuñcita-nīla-kuntalairvirocamānānana-hāsa-peśalam

अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्-भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरंयावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥

adīna-līlā-hasitekṣaṇollasad-bhrū-bhaṅga-saṁsūcita-bhūry-anugrahamīkṣeta cintāmayam enam īśvaraṁyāvan mano dhāraṇayāvatiṣṭhate

एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत्पादादि यावद्धसितं गदाभृत: । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत्परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥ १३ ॥

ekaikaśo ’ṅgāni dhiyānubhāvayetpādādi yāvad dhasitaṁ gadābhṛtaḥjitaṁ jitaṁ sthānam apohya dhārayetparaṁ paraṁ śuddhyati dhīr yathā yathā

यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन्विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोग: । तावत् स्थवीय: पुरुषस्य रूपंक्रियावसाने प्रयत: स्मरेत ॥ १४ ॥

yāvan na jāyeta parāvare ’sminviśveśvare draṣṭari bhakti-yogaḥtāvat sthavīyaḥ puruṣasya rūpaṁkriyāvasāne prayataḥ smareta

स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति-र्यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत्प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासु: ॥ १५ ॥

sthiraṁ sukhaṁ cāsanam āsthito yatiryadā jihāsur imam aṅga lokamkāle ca deśe ca mano na sajjayetprāṇān niyacchen manasā jitāsuḥ

मन: स्वबुद्ध्यामलया नियम्यक्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि । आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरोलब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥

manaḥ sva-buddhyāmalayā niyamyakṣetra-jña etāṁ ninayet tam ātmaniātmānam ātmany avarudhya dhīrolabdhopaśāntir virameta kṛtyāt

न यत्र कालोऽनिमिषां पर: प्रभु:कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्चन वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १७ ॥

na yatra kālo ’nimiṣāṁ paraḥ prabhuḥkuto nu devā jagatāṁ ya īśirena yatra sattvaṁ na rajas tamaś cana vai vikāro na mahān pradhānam

परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद्यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदाहृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ १८ ॥

paraṁ padaṁ vaiṣṇavam āmananti tadyan neti netīty atad utsisṛkṣavaḥvisṛjya daurātmyam ananya-sauhṛdāhṛdopaguhyārha-padaṁ pade pade

इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितोविज्ञानद‍ृग्वीर्यसुरन्धिताशय: । स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततोऽनिलंस्थानेषु षट्‍सून्नमयेज्जितक्लम: ॥ १९ ॥

itthaṁ munis tūparamed vyavasthitovijñāna-dṛg-vīrya-surandhitāśayaḥsva-pārṣṇināpīḍya gudaṁ tato ’nilaṁsthāneṣu ṣaṭsūnnamayej jita-klamaḥ

नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मा-दुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनि: । ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वीस्वतालुमूलं शनकैर्नयेत् ॥ २० ॥

nābhyāṁ sthitaṁ hṛdy adhiropya tasmādudāna-gatyorasi taṁ nayen muniḥtato ’nusandhāya dhiyā manasvīsva-tālu-mūlaṁ śanakair nayeta

तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेतनिरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्ष: । स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठद‍ृष्टि-र्निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत्परं गत: ॥ २१ ॥

tasmād bhruvor antaram unnayetaniruddha-saptāyatano ’napekṣaḥsthitvā muhūrtārdham akuṇṭha-dṛṣṭirnirbhidya mūrdhan visṛjet paraṁ gataḥ

यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यंवैहायसानामुत यद् विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवायेसहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २२ ॥

yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyaṁvaihāyasānām uta yad vihāramaṣṭādhipatyaṁ guṇa-sannivāyesahaiva gacchen manasendriyaiś ca

योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त-र्बहिस्त्रिलोक्या: पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्तिविद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३ ॥

yogeśvarāṇāṁ gatim āhur antar-bahis-tri-lokyāḥ pavanāntar-ātmanāmna karmabhis tāṁ gatim āpnuvantividyā-tapo-yoga-samādhi-bhājām

वैश्वानरं याति विहायसा गत:सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात्प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ २४ ॥

vaiśvānaraṁ yāti vihāyasā gataḥsuṣumṇayā brahma-pathena śociṣāvidhūta-kalko ’tha harer udastātprayāti cakraṁ nṛpa śaiśumāram

तद् विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णो-रणीयसा विरजेनात्मनैक: । नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैतिकल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते ॥ २५ ॥

tad viśva-nābhiṁ tv ativartya viṣṇoraṇīyasā virajenātmanaikaḥnamaskṛtaṁ brahma-vidām upaitikalpāyuṣo yad vibudhā ramante

अथो अनन्तस्य मुखानलेनदन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यंयद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम् ॥ २६ ॥

atho anantasya mukhānalenadandahyamānaṁ sa nirīkṣya viśvamniryāti siddheśvara-yuṣṭa-dhiṣṇyaṁyad dvai-parārdhyaṁ tad u pārameṣṭhyam

न यत्र शोको न जरा न मृत्यु-र्नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यच्चित्ततोऽद: कृपयानिदंविदांदुरन्तदु:खप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७ ॥

na yatra śoko na jarā na mṛtyurnārtir na codvega ṛte kutaścityac cit tato ’daḥ kṛpayānidaṁ-vidāṁduranta-duḥkha-prabhavānudarśanāt

ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय-स्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य कालेवाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥

tato viśeṣaṁ pratipadya nirbhayastenātmanāpo ’nala-mūrtir atvaranjyotirmayo vāyum upetya kālevāyv-ātmanā khaṁ bṛhad ātma-liṅgam

घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसंरूपं च द‍ृष्टय‍ा श्वसनं त्वचैव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वंप्राणेन चाकूतिमुपैति योगी ॥ २९ ॥

ghrāṇena gandhaṁ rasanena vai rasaṁrūpaṁ ca dṛṣṭyā śvasanaṁ tvacaivaśrotreṇa copetya nabho-guṇatvaṁprāṇena cākūtim upaiti yogī

स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसंनिकर्षंमनोमयं देवमयं विकार्यम् । संसाद्य गत्या सह तेन यातिविज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम् ॥ ३० ॥

sa bhūta-sūkṣmendriya-sannikarṣaṁmanomayaṁ devamayaṁ vikāryamsaṁsādya gatyā saha tena yātivijñāna-tattvaṁ guṇa-sannirodham

तेनात्मनात्मानमुपैति शान्त-मानन्दमानन्दमयोऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो य:स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ॥ ३१ ॥

tenātmanātmānam upaiti śāntamānandam ānandamayo ’vasāneetāṁ gatiṁ bhāgavatīṁ gato yaḥsa vai punar neha viṣajjate ’ṅga

एते सृती ते नृप वेदगीतेत्वयाभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्टआराधितो भगवान् वासुदेव: ॥ ३२ ॥

ete sṛtī te nṛpa veda-gītetvayābhipṛṣṭe ca sanātane caye vai purā brahmaṇa āha tuṣṭaārādhito bhagavān vāsudevaḥ

न ह्यतोऽन्य: शिव: पन्था विशत: संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३३ ॥

na hy ato ’nyaḥ śivaḥ panthāviśataḥ saṁsṛtāv ihavāsudeve bhagavatibhakti-yogo yato bhavet

भगवान् ब्रह्म कार्त्स्‍न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥

bhagavān brahma kārtsnyenatrir anvīkṣya manīṣayātad adhyavasyat kūṭa-sthoratir ātman yato bhavet

भगवान् सर्वभूतेषु लक्षित: स्वात्मना हरि: । द‍ृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकै: ॥ ३५ ॥

bhagavān sarva-bhūteṣulakṣitaḥ svātmanā hariḥdṛśyair buddhy-ādibhir draṣṭālakṣaṇair anumāpakaiḥ

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरि: सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३६ ॥

tasmāt sarvātmanā rājanhariḥ sarvatra sarvadāśrotavyaḥ kīrtitavyaś casmartavyo bhagavān nṛṇām

पिबन्ति ये भगवत आत्मन: सतांकथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयंव्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७ ॥

pibanti ye bhagavata ātmanaḥ satāṁkathāmṛtaṁ śravaṇa-puṭeṣu sambhṛtampunanti te viṣaya-vidūṣitāśayaṁvrajanti tac-caraṇa-saroruhāntikam