Canto 2, Chapter 10

Shloka 3

भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृत: । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्ग: पौरुष: स्मृत: ॥ ३ ॥

bhūta-mātrendriya-dhiyāṁjanma sarga udāhṛtaḥbrahmaṇo guṇa-vaiṣamyādvisargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ

Shloka 3

bhūta-mātrendriya-dhiyāṁjanma sarga udāhṛtaḥbrahmaṇo guṇa-vaiṣamyādvisargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ

Shloka 3

bhūta-mātrendriya-dhiyāṁjanma sarga udāhṛtaḥbrahmaṇo guṇa-vaiṣamyādvisargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ

Shloka 3

bhūta-mātrendriya-dhiyāṁjanma sarga udāhṛtaḥbrahmaṇo guṇa-vaiṣamyādvisargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ

Shloka 4

स्थितिर्वैकुण्ठविजय: पोषणं तदनुग्रह: । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतय: कर्मवासना: ॥ ४ ॥

sthitir vaikuṇṭha-vijayaḥpoṣaṇaṁ tad-anugrahaḥmanvantarāṇi sad-dharmaūtayaḥ karma-vāsanāḥ

Shloka 4

sthitir vaikuṇṭha-vijayaḥpoṣaṇaṁ tad-anugrahaḥmanvantarāṇi sad-dharmaūtayaḥ karma-vāsanāḥ

Shloka 5

अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । पुंसामीशकथा: प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिता: ॥ ५ ॥

avatārānucaritaṁhareś cāsyānuvartināmpuṁsām īśa-kathāḥ proktānānākhyānopabṛṁhitāḥ

Shloka 6

निरोधोऽस्यानुशयनमात्मन: सह शक्तिभि: । मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति: ॥ ६ ॥

nirodho ’syānuśayanamātmanaḥ saha śaktibhiḥmuktir hitvānyathā rūpaṁsva-rūpeṇa vyavasthitiḥ

Shloka 7

आभासश्च निरोधश्च यतोऽस्त्यध्यवसीयते । स आश्रय: परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥

ābhāsaś ca nirodhaś cayato ’sty adhyavasīyatesa āśrayaḥ paraṁ brahmaparamātmeti śabdyate

Shloka 7

ābhāsaś ca nirodhaś cayato ’sty adhyavasīyatesa āśrayaḥ paraṁ brahmaparamātmeti śabdyate

Shloka 8

योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुष: सोऽसावेवाधिदैविक: । यस्तत्रोभयविच्छेद: पुरुषो ह्याधिभौतिक: ॥ ८ ॥

yo ’dhyātmiko ’yaṁ puruṣaḥso ’sāv evādhidaivikaḥyas tatrobhaya-vicchedaḥpuruṣo hy ādhibhautikaḥ

Shloka 8

yo ’dhyātmiko ’yaṁ puruṣaḥso ’sāv evādhidaivikaḥyas tatrobhaya-vicchedaḥpuruṣo hy ādhibhautikaḥ

Shloka 8

yo ’dhyātmiko ’yaṁ puruṣaḥso ’sāv evādhidaivikaḥyas tatrobhaya-vicchedaḥpuruṣo hy ādhibhautikaḥ

Shloka 9

एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रय: ॥ ९ ॥

ekam ekatarābhāveyadā nopalabhāmahetritayaṁ tatra yo vedasa ātmā svāśrayāśrayaḥ

Shloka 9

ekam ekatarābhāveyadā nopalabhāmahetritayaṁ tatra yo vedasa ātmā svāśrayāśrayaḥ

Shloka 9

ekam ekatarābhāveyadā nopalabhāmahetritayaṁ tatra yo vedasa ātmā svāśrayāśrayaḥ

Shloka 9

ekam ekatarābhāveyadā nopalabhāmahetritayaṁ tatra yo vedasa ātmā svāśrayāśrayaḥ

Shloka 10

पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गत: । आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचि: शुची: ॥ १० ॥

puruṣo ’ṇḍaṁ vinirbhidyayadāsau sa vinirgataḥātmano ’yanam anvicchannapo ’srākṣīc chuciḥ śucīḥ

Shloka 10

puruṣo ’ṇḍaṁ vinirbhidyayadāsau sa vinirgataḥātmano ’yanam anvicchannapo ’srākṣīc chuciḥ śucīḥ

Shloka 10

puruṣo ’ṇḍaṁ vinirbhidyayadāsau sa vinirgataḥātmano ’yanam anvicchannapo ’srākṣīc chuciḥ śucīḥ

Shloka 10

puruṣo ’ṇḍaṁ vinirbhidyayadāsau sa vinirgataḥātmano ’yanam anvicchannapo ’srākṣīc chuciḥ śucīḥ

Shloka 10

puruṣo ’ṇḍaṁ vinirbhidyayadāsau sa vinirgataḥātmano ’yanam anvicchannapo ’srākṣīc chuciḥ śucīḥ

Shloka 12

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहत: सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२ ॥

dravyaṁ karma ca kālaś casvabhāvo jīva eva cayad-anugrahataḥ santina santi yad-upekṣayā

Shloka 13

एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थित: । वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥

eko nānātvam anvicchanyoga-talpāt samutthitaḥvīryaṁ hiraṇmayaṁ devomāyayā vyasṛjat tridhā

Shloka 13

eko nānātvam anvicchanyoga-talpāt samutthitaḥvīryaṁ hiraṇmayaṁ devomāyayā vyasṛjat tridhā

Shloka 13

eko nānātvam anvicchanyoga-talpāt samutthitaḥvīryaṁ hiraṇmayaṁ devomāyayā vyasṛjat tridhā

Shloka 13

eko nānātvam anvicchanyoga-talpāt samutthitaḥvīryaṁ hiraṇmayaṁ devomāyayā vyasṛjat tridhā

Shloka 16

अनुप्राणन्ति यं प्राणा: प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगा: ॥ १६ ॥

anuprāṇanti yaṁ prāṇāḥprāṇantaṁ sarva-jantuṣuapānantam apānantinara-devam ivānugāḥ

Shloka 17

प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभो: । पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्‍मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥

prāṇenākṣipatā kṣut tṛḍantarā jāyate vibhoḥpipāsato jakṣataś caprāṅ mukhaṁ nirabhidyata

Shloka 18

मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥

mukhatas tālu nirbhinnaṁjihvā tatropajāyatetato nānā-raso jajñejihvayā yo ’dhigamyate

Shloka 19

विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयो: । जले चैतस्य सुचिरं निरोध: समजायत ॥ १९ ॥

vivakṣor mukhato bhūmnovahnir vāg vyāhṛtaṁ tayoḥjale caitasya suciraṁnirodhaḥ samajāyata

Shloka 20

नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षत: ॥ २० ॥

nāsike nirabhidyetāṁdodhūyati nabhasvatitatra vāyur gandha-vahoghrāṇo nasi jighṛkṣataḥ

Shloka 21

यदात्मनि निरालोकमात्मानं च दिद‍ृक्षत: । निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रह: ॥ २१ ॥

yadātmani nirālokamātmānaṁ ca didṛkṣataḥnirbhinne hy akṣiṇī tasyajyotiś cakṣur guṇa-grahaḥ

Shloka 22

बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षत: । कर्णौ च निरभिद्येतां दिश: श्रोत्रं गुणग्रह: ॥ २२ ॥

bodhyamānasya ṛṣibhirātmanas taj jighṛkṣataḥkarṇau ca nirabhidyetāṁdiśaḥ śrotraṁ guṇa-grahaḥ

Shloka 23

वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् । जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहा: । तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृत: ॥ २३ ॥

vastuno mṛdu-kāṭhinya-laghu-gurv-oṣṇa-śītatāmjighṛkṣatas tvaṅ nirbhinnātasyāṁ roma-mahī-ruhāḥtatra cāntar bahir vātastvacā labdha-guṇo vṛtaḥ

Shloka 23

vastuno mṛdu-kāṭhinya-laghu-gurv-oṣṇa-śītatāmjighṛkṣatas tvaṅ nirbhinnātasyāṁ roma-mahī-ruhāḥtatra cāntar bahir vātastvacā labdha-guṇo vṛtaḥ

Shloka 24

हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । तयोस्तु बलवानिन्द्र आदानमुभयाश्रयम् ॥ २४ ॥

hastau ruruhatus tasyanānā-karma-cikīrṣayātayos tu balavān indraādānam ubhayāśrayam

Shloka 25

गतिं जिगीषत: पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् । पद्‍भ्यां यज्ञ: स्वयं हव्यं कर्मभि: क्रियते नृभि: ॥ २५ ॥

gatiṁ jigīṣataḥ pādaururuhāte ’bhikāmikāmpadbhyāṁ yajñaḥ svayaṁ havyaṁkarmabhiḥ kriyate nṛbhiḥ

Shloka 25

gatiṁ jigīṣataḥ pādaururuhāte ’bhikāmikāmpadbhyāṁ yajñaḥ svayaṁ havyaṁkarmabhiḥ kriyate nṛbhiḥ

Shloka 25

gatiṁ jigīṣataḥ pādaururuhāte ’bhikāmikāmpadbhyāṁ yajñaḥ svayaṁ havyaṁkarmabhiḥ kriyate nṛbhiḥ

Shloka 25

gatiṁ jigīṣataḥ pādaururuhāte ’bhikāmikāmpadbhyāṁ yajñaḥ svayaṁ havyaṁkarmabhiḥ kriyate nṛbhiḥ

Shloka 26

निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिन: । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६ ॥

nirabhidyata śiśno vaiprajānandāmṛtārthinaḥupastha āsīt kāmānāṁpriyaṁ tad-ubhayāśrayam

Shloka 27

उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । तत: पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रय: ॥ २७ ॥

utsisṛkṣor dhātu-malaṁnirabhidyata vai gudamtataḥ pāyus tato mitrautsarga ubhayāśrayaḥ

Shloka 28

आसिसृप्सो: पुर: पुर्या नाभिद्वारमपानत: । तत्रापानस्ततो मृत्यु: पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ॥ २८ ॥

āsisṛpsoḥ puraḥ puryānābhi-dvāram apānataḥtatrāpānas tato mṛtyuḥpṛthaktvam ubhayāśrayam

Shloka 29

आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडय: । नद्य: समुद्राश्च तयोस्तुष्टि: पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९ ॥

āditsor anna-pānānāmāsan kukṣy-antra-nāḍayaḥnadyaḥ samudrāś ca tayostuṣṭiḥ puṣṭis tad-āśraye

Shloka 30

निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्प: काम एव च ॥ ३० ॥

nididhyāsor ātma-māyāṁhṛdayaṁ nirabhidyatatato manaś candra itisaṅkalpaḥ kāma eva ca

Shloka 31

त्वक्‍चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातव: । भूम्यप्तेजोमया: सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभि: ॥ ३१ ॥

tvak-carma-māṁsa-rudhira-medo-majjāsthi-dhātavaḥbhūmy-ap-tejomayāḥ saptaprāṇo vyomāmbu-vāyubhiḥ

Shloka 32

गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणा: । मन: सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥

guṇātmakānīndriyāṇibhūtādi-prabhavā guṇāḥmanaḥ sarva-vikārātmābuddhir vijñāna-rūpiṇī

Shloka 33

एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥

etad bhagavato rūpaṁsthūlaṁ te vyāhṛtaṁ mayāmahy-ādibhiś cāvaraṇairaṣṭabhir bahir āvṛtam

Shloka 34

अत: परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् । अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्‍मनस: परम् ॥ ३४ ॥

ataḥ paraṁ sūkṣmatamamavyaktaṁ nirviśeṣaṇamanādi-madhya-nidhanaṁnityaṁ vāṅ-manasaḥ param

Shloka 35

अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चित: ॥ ३५ ॥

amunī bhagavad-rūpemayā te hy anuvarṇiteubhe api na gṛhṇantimāyā-sṛṣṭe vipaścitaḥ

Shloka 35

amunī bhagavad-rūpemayā te hy anuvarṇiteubhe api na gṛhṇantimāyā-sṛṣṭe vipaścitaḥ

Shloka 36

स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मक: पर: ॥ ३६ ॥

sa vācya-vācakatayābhagavān brahma-rūpa-dhṛknāma-rūpa-kriyā dhattesakarmākarmakaḥ paraḥ

Shloka 36

sa vācya-vācakatayābhagavān brahma-rūpa-dhṛknāma-rūpa-kriyā dhattesakarmākarmakaḥ paraḥ

Shloka 37-40

प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥

prajā-patīn manūn devānṛṣīn pitṛ-gaṇān pṛthaksiddha-cāraṇa-gandharvānvidyādhrāsura-guhyakān

Shloka 37-40

prajā-patīn manūn devānṛṣīn pitṛ-gaṇān pṛthaksiddha-cāraṇa-gandharvānvidyādhrāsura-guhyakān

Shloka 37-40

prajā-patīn manūn devānṛṣīn pitṛ-gaṇān pṛthaksiddha-cāraṇa-gandharvānvidyādhrāsura-guhyakān

Shloka 37-40

prajā-patīn manūn devānṛṣīn pitṛ-gaṇān pṛthaksiddha-cāraṇa-gandharvānvidyādhrāsura-guhyakān

Shloka 41

सत्त्वं रजस्तम इति तिस्र: सुरनृनारका: । तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । यदैकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥

sattvaṁ rajas tama ititisraḥ sura-nṛ-nārakāḥtatrāpy ekaikaśo rājanbhidyante gatayas tridhāyadaikaikataro ’nyābhyāṁsva-bhāva upahanyate

Shloka 42

स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् । पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्‍नरसुरादिभि: ॥ ४२ ॥

sa evedaṁ jagad-dhātābhagavān dharma-rūpa-dhṛkpuṣṇāti sthāpayan viśvaṁtiryaṅ-nara-surādibhiḥ

Shloka 42

sa evedaṁ jagad-dhātābhagavān dharma-rūpa-dhṛkpuṣṇāti sthāpayan viśvaṁtiryaṅ-nara-surādibhiḥ

Shloka 43

तत: कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मन: । संनियच्छति तत् काले घनानीकमिवानिल: ॥ ४३ ॥

tataḥ kālāgni-rudrātmāyat sṛṣṭam idam ātmanaḥsanniyacchati tat kāleghanānīkam ivānilaḥ

Shloka 43

tataḥ kālāgni-rudrātmāyat sṛṣṭam idam ātmanaḥsanniyacchati tat kāleghanānīkam ivānilaḥ

Shloka 43

tataḥ kālāgni-rudrātmāyat sṛṣṭam idam ātmanaḥsanniyacchati tat kāleghanānīkam ivānilaḥ

Shloka 44

इत्थंभावेन कथितो भगवान् भगवत्तम: । नेत्थंभावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय: ॥ ४४ ॥

ittham-bhāvena kathitobhagavān bhagavattamaḥnettham-bhāvena hi paraṁdraṣṭum arhanti sūrayaḥ

Shloka 44

ittham-bhāvena kathitobhagavān bhagavattamaḥnettham-bhāvena hi paraṁdraṣṭum arhanti sūrayaḥ

Shloka 45

नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥