Canto 2, Chapter 9

श्रीशुक उवाच आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मन: । न घटेतार्थसम्बन्ध: स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaātma-māyām ṛte rājanparasyānubhavātmanaḥna ghaṭetārtha-sambandhaḥsvapna-draṣṭur ivāñjasā

बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया । रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥

bahu-rūpa ivābhātimāyayā bahu-rūpayāramamāṇo guṇeṣv asyāmamāham iti manyate

यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययो: । रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥

yarhi vāva mahimni sveparasmin kāla-māyayoḥrameta gata-sammohastyaktvodāste tadobhayam

आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् । ब्रह्मणे दर्शयन् रूपमव्यलीकव्रताद‍ृत: ॥ ४ ॥

ātma-tattva-viśuddhy-arthaṁyad āha bhagavān ṛtambrahmaṇe darśayan rūpamavyalīka-vratādṛtaḥ

स आदिदेवो जगतां परो गुरु:स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत । तां नाध्यगच्छद् द‍ृशमत्र सम्मतांप्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत् ॥ ५ ॥

sa ādi-devo jagatāṁ paro guruḥsvadhiṣṇyam āsthāya sisṛkṣayaikṣatatāṁ nādhyagacchad dṛśam atra sammatāṁprapañca-nirmāṇa-vidhir yayā bhavet

स चिन्तयन् द्वय‍क्षरमेकदाम्भ-स्युपाश‍ृणोद् द्विर्गदितं वचो विभु: । स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशंनिष्किञ्चनानां नृप यद् धनं विदु: ॥ ६ ॥

sa cintayan dvy-akṣaram ekadāmbhasyupāśṛṇod dvir-gaditaṁ vaco vibhuḥsparśeṣu yat ṣoḍaśam ekaviṁśaṁniṣkiñcanānāṁ nṛpa yad dhanaṁ viduḥ

निशम्य तद्वक्तृदिद‍ृक्षया दिशोविलोक्य तत्रान्यदपश्यमान: । स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितंतपस्युपादिष्ट इवादधे मन: ॥ ७ ॥

niśamya tad-vaktṛ-didṛkṣayā diśovilokya tatrānyad apaśyamānaḥsvadhiṣṇyam āsthāya vimṛśya tad-dhitaṁtapasy upādiṣṭa ivādadhe manaḥ

दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनोजितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रिय: । अतप्यत स्माखिललोकतापनंतपस्तपीयांस्तपतां समाहित: ॥ ८ ॥

divyaṁ sahasrābdam amogha-darśanojitānilātmā vijitobhayendriyaḥatapyata smākhila-loka-tāpanaṁtapas tapīyāṁs tapatāṁ samāhitaḥ

तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजित:सन्दर्शयामास परं न यत्परम् । व्यपेतसंक्लेशविमोहसाध्वसंस्वद‍ृष्टवद्भिर्पुरुषैरभिष्टुतम् ॥ ९ ॥

tasmai sva-lokaṁ bhagavān sabhājitaḥsandarśayām āsa paraṁ na yat-paramvyapeta-saṅkleśa-vimoha-sādhvasaṁsva-dṛṣṭavadbhir puruṣair abhiṣṭutam

प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयो:सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रम: । न यत्र माया किमुतापरे हरे-रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता: ॥ १० ॥

pravartate yatra rajas tamas tayoḥsattvaṁ ca miśraṁ na ca kāla-vikramaḥna yatra māyā kim utāpare hareranuvratā yatra surāsurārcitāḥ

श्यामावदाता: शतपत्रलोचना:पिशङ्गवस्त्रा: सुरुच: सुपेशस: । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि-प्रवेकनिष्काभरणा: सुवर्चस: ॥ ११ ॥

śyāmāvadātāḥ śata-patra-locanāḥpiśaṅga-vastrāḥ surucaḥ supeśasaḥsarve catur-bāhava unmiṣan-maṇi-praveka-niṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ

प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चस: । परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिन: ॥ १२ ॥

pravāla-vaidūrya-mṛṇāla-varcasaḥparisphurat-kuṇḍala-mauli-mālinaḥ

भ्राजिष्णुभिर्य: परितो विराजतेलसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् । विद्योतमान: प्रमदोत्तमाद्युभि:सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभ: ॥ १३ ॥

bhrājiṣṇubhir yaḥ parito virājatelasad-vimānāvalibhir mahātmanāmvidyotamānaḥ pramadottamādyubhiḥsavidyud-abhrāvalibhir yathā nabhaḥ

श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयो:करोति मानं बहुधा विभूतिभि: । प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगै-र्विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ १४ ॥

śrīr yatra rūpiṇy urugāya-pādayoḥkaroti mānaṁ bahudhā vibhūtibhiḥpreṅkhaṁ śritā yā kusumākarānugairvigīyamānā priya-karma-gāyatī

ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिंश्रिय: पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् । सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभि:स्वपार्षदाग्रै: परिसेवितं विभुम् ॥ १५ ॥

dadarśa tatrākhila-sātvatāṁ patiṁśriyaḥ patiṁ yajña-patiṁ jagat-patimsunanda-nanda-prabalārhaṇādibhiḥsva-pārṣadāgraiḥ parisevitaṁ vibhum

भृत्यप्रसादाभिमुखं द‍ृगासवंप्रसन्नहासारुणलोचनाननम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजंपीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ १६ ॥

bhṛtya-prasādābhimukhaṁ dṛg-āsavaṁprasanna-hāsāruṇa-locanānanamkirīṭinaṁ kuṇḍalinaṁ catur-bhujaṁpītāṁśukaṁ vakṣasi lakṣitaṁ śriyā

अध्यर्हणीयासनमास्थितं परंवृतं चतु:षोडशपञ्चशक्तिभि: । युक्तं भगै: स्वैरितरत्र चाध्रुवै:स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १७ ॥

adhyarhaṇīyāsanam āsthitaṁ paraṁvṛtaṁ catuḥ-ṣoḍaśa-pañca-śaktibhiḥyuktaṁ bhagaiḥ svair itaratra cādhruvaiḥsva eva dhāman ramamāṇam īśvaram

तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरोहृष्यत्तनु: प्रेमभराश्रुलोचन: । ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग्यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ १८ ॥

tad-darśanāhlāda-pariplutāntarohṛṣyat-tanuḥ prema-bharāśru-locanaḥnanāma pādāmbujam asya viśva-sṛgyat pāramahaṁsyena pathādhigamyate

तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविंप्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् । बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिराप्रिय: प्रियं प्रीतमना: करे स्पृशन् ॥ १९ ॥

taṁ prīyamāṇaṁ samupasthitaṁ kaviṁprajā-visarge nija-śāsanārhaṇambabhāṣa īṣat-smita-śociṣā girāpriyaḥ priyaṁ prīta-manāḥ kare spṛśan

श्रीभगवानुवाचत्वयाहं तोषित: सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया । चिरं भृतेन तपसा दुस्तोष: कूटयोगिनाम् ॥ २० ॥

śrī-bhagavān uvācatvayāhaṁ toṣitaḥ samyagveda-garbha sisṛkṣayāciraṁ bhṛtena tapasādustoṣaḥ kūṭa-yoginām

वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् । ब्रह्मञ्छ्रेय:परिश्राम: पुंसां मद्दर्शनावधि: ॥ २१ ॥

varaṁ varaya bhadraṁ tevareśaṁ mābhivāñchitambrahmañ chreyaḥ-pariśrāmaḥpuṁsāṁ mad-darśanāvadhiḥ

मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् । यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तप: ॥ २२ ॥

manīṣitānubhāvo ’yaṁmama lokāvalokanamyad upaśrutya rahasicakartha paramaṁ tapaḥ

प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते । तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसोऽनघ ॥ २३ ॥

pratyādiṣṭaṁ mayā tatratvayi karma-vimohitetapo me hṛdayaṁ sākṣādātmāhaṁ tapaso ’nagha

सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुन: । बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तप: ॥ २४ ॥

sṛjāmi tapasaivedaṁgrasāmi tapasā punaḥbibharmi tapasā viśvaṁvīryaṁ me duścaraṁ tapaḥ

ब्रह्मोवाचभगवन् सर्वभूतानामध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् । वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम् ॥ २५ ॥

brahmovācabhagavan sarva-bhūtānāmadhyakṣo ’vasthito guhāmveda hy apratiruddhenaprajñānena cikīrṣitam

तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् । परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिण: ॥ २६ ॥

tathāpi nāthamānasyanātha nāthaya nāthitamparāvare yathā rūpejānīyāṁ te tv arūpiṇaḥ

यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् । विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना ॥ २७ ॥

yathātma-māyā-yogenanānā-śakty-upabṛṁhitamvilumpan visṛjan gṛhṇanbibhrad ātmānam ātmanā

क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते । तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव ॥ २८ ॥

krīḍasy amogha-saṅkalpaūrṇanābhir yathorṇutetathā tad-viṣayāṁ dhehimanīṣāṁ mayi mādhava

भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रित: । नेहमान: प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात् ॥ २९ ॥

bhagavac-chikṣitam ahaṁkaravāṇi hy atandritaḥnehamānaḥ prajā-sargaṁbadhyeyaṁ yad-anugrahāt

यावत् सखा सख्युरिवेश ते कृत:प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् । अविक्लवस्ते परिकर्मणि स्थितोमा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिन: ॥ ३० ॥

yāvat sakhā sakhyur iveśa te kṛtaḥprajā-visarge vibhajāmi bho janamaviklavas te parikarmaṇi sthitomā me samunnaddha-mado ’ja māninaḥ

श्रीभगवानुवाचज्ञानं परमगुह्यं मे यद् विज्ञानसमन्वितम् । सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ ३१ ॥

śrī-bhagavān uvācajñānaṁ parama-guhyaṁ meyad vijñāna-samanvitamsarahasyaṁ tad-aṅgaṁ cagṛhāṇa gaditaṁ mayā

यावानहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मक: । तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३२ ॥

yāvān ahaṁ yathā-bhāvoyad-rūpa-guṇa-karmakaḥtathaiva tattva-vijñānamastu te mad-anugrahāt

अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३३ ॥

aham evāsam evāgrenānyad yat sad-asat parampaścād ahaṁ yad etac cayo ’vaśiṣyeta so ’smy aham

ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तम: ॥ ३४ ॥

ṛte ’rthaṁ yat pratīyetana pratīyeta cātmanitad vidyād ātmano māyāṁyathābhāso yathā tamaḥ

यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३५ ॥

yathā mahānti bhūtānibhūteṣūccāvaceṣv anupraviṣṭāny apraviṣṭānitathā teṣu na teṣv aham

एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मन: । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥ ३६ ॥

etāvad eva jijñāsyaṁtattva-jijñāsunātmanaḥanvaya-vyatirekābhyāṁyat syāt sarvatra sarvadā

एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना । भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥ ३७ ॥

etan mataṁ samātiṣṭhaparameṇa samādhinābhavān kalpa-vikalpeṣuna vimuhyati karhicit

श्रीशुक उवाच सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् । पश्यतस्तस्य तद् रूपमात्मनो न्यरुणद्धरि: ॥ ३८ ॥

śrī-śuka uvācasampradiśyaivam ajanojanānāṁ parameṣṭhinampaśyatas tasya tad rūpamātmano nyaruṇad dhariḥ

अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलि: । सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥ ३९ ॥

antarhitendriyārthāyaharaye vihitāñjaliḥsarva-bhūtamayo viśvaṁsasarjedaṁ sa pūrvavat

प्रजापतिर्धर्मपतिरेकदा नियमान् यमान् । भद्रं प्रजानामन्विच्छन्नातिष्ठत् स्वार्थकाम्यया ॥ ४० ॥

prajāpatir dharma-patirekadā niyamān yamānbhadraṁ prajānām anvicchannātiṣṭhat svārtha-kāmyayā

तं नारद: प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रत: । शुश्रूषमाण: शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४१ ॥

taṁ nāradaḥ priyatamorikthādānām anuvrataḥśuśrūṣamāṇaḥ śīlenapraśrayeṇa damena ca

मायां विविदिषन् विष्णोर्मायेशस्य महामुनि: । महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥ ४२ ॥

māyāṁ vividiṣan viṣṇormāyeśasya mahā-muniḥmahā-bhāgavato rājanpitaraṁ paryatoṣayat

तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् । देवर्षि: परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति ॥ ४३ ॥

tuṣṭaṁ niśāmya pitaraṁlokānāṁ prapitāmahamdevarṣiḥ paripapracchabhavān yan mānupṛcchati

तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् । प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीत: पुत्राय भूतकृत् ॥ ४४ ॥

tasmā idaṁ bhāgavataṁpurāṇaṁ daśa-lakṣaṇamproktaṁ bhagavatā prāhaprītaḥ putrāya bhūta-kṛt

नारद: प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप । ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे ॥ ४५ ॥

nāradaḥ prāha munayesarasvatyās taṭe nṛpadhyāyate brahma paramaṁvyāsāyāmita-tejase

यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात् पुरुषादिदम् । यथासीत्तदुपाख्यास्ते प्रश्नानन्यांश्च कृत्‍स्‍नश: ॥ ४६ ॥

yad utāhaṁ tvayā pṛṣṭovairājāt puruṣād idamyathāsīt tad upākhyāstepraśnān anyāṁś ca kṛtsnaśaḥ