Canto 3, Chapter 1

श्रीशुक उवाच एवमेतत्पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किल । क्षत्‍त्रावनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्वगृहमृद्धिमत् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaevam etat purā pṛṣṭomaitreyo bhagavān kilakṣattrā vanaṁ praviṣṭenatyaktvā sva-gṛham ṛddhimat

यद्वा अयं मन्त्रकृद्वो भगवानखिलेश्वर: । पौरवेन्द्रगृहंहित्वा प्रविवेशात्मसात्कृतम् ॥ २ ॥

yad vā ayaṁ mantra-kṛd vobhagavān akhileśvaraḥpauravendra-gṛhaṁ hitvāpraviveśātmasāt kṛtam

राजोवाचकुत्र क्षत्तुर्भगवता मैत्रेयेणास सङ्गम: । कदावा सह संवाद एतद्वर्णय न: प्रभो ॥ ३ ॥

rājovācakutra kṣattur bhagavatāmaitreyeṇāsa saṅgamaḥkadā vā saha-saṁvādaetad varṇaya naḥ prabho

न ह्यल्पार्थोदयस्तस्य विदुरस्यामलात्मन: । तस्मिन् वरीयसि प्रश्न: साधुवादोपबृंहित: ॥ ४ ॥

na hy alpārthodayas tasyavidurasyāmalātmanaḥtasmin varīyasi praśnaḥsādhu-vādopabṛṁhitaḥ

सूत उवाच स एवमृषिवर्योऽयं पृष्टो राज्ञा परीक्षिता । प्रत्याह तं सुबहुवित्प्रीतात्मा श्रूयतामिति ॥ ५ ॥

sūta uvācasa evam ṛṣi-varyo ’yaṁpṛṣṭo rājñā parīkṣitāpratyāha taṁ subahu-vitprītātmā śrūyatām iti

श्रीशुक उवाच यदा तु राजा स्वसुतानसाधून्पुष्णन्नधर्मेण विनष्टद‍ृष्टि: । भ्रातुर्यविष्ठस्य सुतान् विबन्धून्प्रवेश्य लाक्षाभवने ददाह ॥ ६ ॥

śrī-śuka uvācayadā tu rājā sva-sutān asādhūnpuṣṇan na dharmeṇa vinaṣṭa-dṛṣṭiḥbhrātur yaviṣṭhasya sutān vibandhūnpraveśya lākṣā-bhavane dadāha

यदा सभायां कुरुदेवदेव्या:केशाभिमर्शं सुतकर्म गर्ह्यम् । न वारयामास नृप: स्‍नुषाया:स्वास्रैर्हरन्त्या: कुचकुङ्कुमानि ॥ ७ ॥

yadā sabhāyāṁ kuru-deva-devyāḥkeśābhimarśaṁ suta-karma garhyamna vārayām āsa nṛpaḥ snuṣāyāḥsvāsrair harantyāḥ kuca-kuṅkumāni

द्यूते त्वधर्मेण जितस्य साधो:सत्यावलम्बस्य वनं गतस्य । न याचतोऽदात्समयेन दायंतमोजुषाणो यदजातशत्रो: ॥ ८ ॥

dyūte tv adharmeṇa jitasya sādhoḥsatyāvalambasya vanaṁ gatasyana yācato ’dāt samayena dāyaṁtamo-juṣāṇo yad ajāta-śatroḥ

यदा च पार्थप्रहित: सभायांजगद्गुरुर्यानि जगाद कृष्ण: । न तानि पुंसाममृतायनानिराजोरु मेने क्षतपुण्यलेश: ॥ ९ ॥

yadā ca pārtha-prahitaḥ sabhāyāṁjagad-gurur yāni jagāda kṛṣṇaḥna tāni puṁsām amṛtāyanānirājoru mene kṣata-puṇya-leśaḥ

यदोपहूतो भवनं प्रविष्टोमन्त्राय पृष्ट: किल पूर्वजेन । अथाह तन्मन्त्रद‍ृशां वरीयान्यन्मन्त्रिणो वैदुरिकं वदन्ति ॥ १० ॥

yadopahūto bhavanaṁ praviṣṭomantrāya pṛṣṭaḥ kila pūrvajenaathāha tan mantra-dṛśāṁ varīyānyan mantriṇo vaidurikaṁ vadanti

अजातशत्रो: प्रतियच्छ दायंतितिक्षतो दुर्विषहं तवाग: । सहानुजो यत्र वृकोदराहि:श्वसन् रुषा यत्त्वमलं बिभेषि ॥ ११ ॥

ajāta-śatroḥ pratiyaccha dāyaṁtitikṣato durviṣahaṁ tavāgaḥsahānujo yatra vṛkodarāhiḥśvasan ruṣā yat tvam alaṁ bibheṣi

पार्थांस्तु देवो भगवान्मुकुन्दोगृहीतवान् सक्षितिदेवदेव: । आस्ते स्वपुर्यां यदुदेवदेवोविनिर्जिताशेषनृदेवदेव: ॥ १२ ॥

pārthāṁs tu devo bhagavān mukundogṛhītavān sakṣiti-deva-devaḥāste sva-puryāṁ yadu-deva-devovinirjitāśeṣa-nṛdeva-devaḥ

स एष दोष: पुरुषद्विडास्तेगृहान् प्रविष्टो यमपत्यमत्या । पुष्णासि कृष्णाद्विमुखो गतश्री-स्त्यजाश्वशैवं कुलकौशलाय ॥ १३ ॥

sa eṣa doṣaḥ puruṣa-dviḍ āstegṛhān praviṣṭo yam apatya-matyāpuṣṇāsi kṛṣṇād vimukho gata-śrīstyajāśv aśaivaṁ kula-kauśalāya

इत्यूचिवांस्तत्र सुयोधनेनप्रवृद्धकोपस्फुरिताधरेण । असत्कृत: सत्स्पृहणीयशील:क्षत्ता सकर्णानुजसौबलेन ॥ १४ ॥

ity ūcivāṁs tatra suyodhanenapravṛddha-kopa-sphuritādhareṇaasat-kṛtaḥ sat-spṛhaṇīya-śīlaḥkṣattā sakarṇānuja-saubalena

क एनमत्रोपजुहाव जिह्मंदास्या: सुतं यद्बलिनैव पुष्ट: । तस्मिन् प्रतीप: परकृत्य आस्तेनिर्वास्यतामाशु पुराच्छ्‌वसान: ॥ १५ ॥

ka enam atropajuhāva jihmaṁdāsyāḥ sutaṁ yad-balinaiva puṣṭaḥtasmin pratīpaḥ parakṛtya āstenirvāsyatām āśu purāc chvasānaḥ

स्वयं धनुर्द्वारि निधाय मायांर्भ्रातु: पुरो मर्मसु ताडितोऽपि । स इत्थमत्युल्बणकर्णबाणै-र्गतव्यथोऽयादुरु मानयान: ॥ १६ ॥

svayaṁ dhanur dvāri nidhāya māyāṁbhrātuḥ puro marmasu tāḍito ’pisa ittham atyulbaṇa-karṇa-bāṇairgata-vyatho ’yād uru mānayānaḥ

स निर्गत: कौरवपुण्यलब्धोगजाह्वयात्तीर्थपद: पदानि । अन्वाक्रमत्पुण्यचिकीर्षयोर्व्यांअधिष्ठितो यानि सहस्रमूर्ति: ॥ १७ ॥

sa nirgataḥ kaurava-puṇya-labdhogajāhvayāt tīrtha-padaḥ padānianvākramat puṇya-cikīrṣayorvyāmadhiṣṭhito yāni sahasra-mūrtiḥ

पुरेषु पुण्योपवनाद्रिकुञ्जे-ष्वपङ्कतोयेषु सरित्सर:सु । अनन्तलिङ्गै: समलङ्कृतेषुचचार तीर्थायतनेष्वनन्य: ॥ १८ ॥

pureṣu puṇyopavanādri-kuñjeṣvapaṅka-toyeṣu sarit-saraḥsuananta-liṅgaiḥ samalaṅkṛteṣucacāra tīrthāyataneṣv ananyaḥ

गां पर्यटन्मेध्यविविक्तवृत्ति:सदाप्लुतोऽध:शयनोऽवधूत: । अलक्षित: स्वैरवधूतवेषोव्रतानि चेरे हरितोषणानि ॥ १९ ॥

gāṁ paryaṭan medhya-vivikta-vṛttiḥsadāpluto ’dhaḥ śayano ’vadhūtaḥalakṣitaḥ svair avadhūta-veṣovratāni cere hari-toṣaṇāni

इत्थं व्रजन् भारतमेव वर्षंकालेन यावद्‍गतवान् प्रभासम् । तावच्छशास क्षितिमेकचक्रा-मेकातपत्रामजितेन पार्थ: ॥ २० ॥

itthaṁ vrajan bhāratam eva varṣaṁkālena yāvad gatavān prabhāsamtāvac chaśāsa kṣitim eka cakrāmekātapatrām ajitena pārthaḥ

तत्राथ शुश्राव सुहृद्विनष्टिंवनं यथा वेणुजवह्निसंश्रयम् । संस्पर्धया दग्धमथानुशोचन्सरस्वतीं प्रत्यगियाय तूष्णीम् ॥ २१ ॥

tatrātha śuśrāva suhṛd-vinaṣṭiṁvanaṁ yathā veṇuja-vahni-saṁśrayamsaṁspardhayā dagdham athānuśocansarasvatīṁ pratyag iyāya tūṣṇīm

तस्यां त्रितस्योशनसो मनोश्चपृथोरथाग्नेरसितस्य वायो: । तीर्थं सुदासस्य गवां गुहस्ययच्छ्राद्धदेवस्य स आसिषेवे ॥ २२ ॥

tasyāṁ tritasyośanaso manoś capṛthor athāgner asitasya vāyoḥtīrthaṁ sudāsasya gavāṁ guhasyayac chrāddhadevasya sa āsiṣeve

अन्यानि चेह द्विजदेवदेवै:कृतानि नानायतनानि विष्णो: । प्रत्यङ्गमुख्याङ्कितमन्दिराणियद्दर्शनात्कृष्णमनुस्मरन्ति ॥ २३ ॥

anyāni ceha dvija-deva-devaiḥkṛtāni nānāyatanāni viṣṇoḥpratyaṅga-mukhyāṅkita-mandirāṇiyad-darśanāt kṛṣṇam anusmaranti

ततस्त्वतिव्रज्य सुराष्ट्रमृद्धंसौवीरमत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश्च । कालेन तावद्यमुनामुपेत्यतत्रोद्धवं भागवतं ददर्श ॥ २४ ॥

tatas tv ativrajya surāṣṭram ṛddhaṁsauvīra-matsyān kurujāṅgalāṁś cakālena tāvad yamunām upetyatatroddhavaṁ bhāgavataṁ dadarśa

स वासुदेवानुचरं प्रशान्तंबृहस्पते: प्राक् तनयं प्रतीतम् । आलिङ्ग्‍य गाढं प्रणयेन भद्रंस्वानामपृच्छद्भगवत्प्रजानाम् ॥ २५ ॥

sa vāsudevānucaraṁ praśāntaṁbṛhaspateḥ prāk tanayaṁ pratītamāliṅgya gāḍhaṁ praṇayena bhadraṁsvānām apṛcchad bhagavat-prajānām

कच्चित्पुराणौ पुरुषौ स्वनाभ्य-पाद्मानुवृत्त्येह किलावतीर्णौ । आसात उर्व्या: कुशलं विधायकृतक्षणौ कुशलं शूरगेहे ॥ २६ ॥

kaccit purāṇau puruṣau svanābhya-pādmānuvṛttyeha kilāvatīrṇauāsāta urvyāḥ kuśalaṁ vidhāyakṛta-kṣaṇau kuśalaṁ śūra-gehe

कच्चित्कुरूणां परम: सुहृन्नोभाम: स आस्ते सुखमङ्ग शौरि: । यो वै स्वसृणां पितृवद्ददातिवरान् वदान्यो वरतर्पणेन ॥ २७ ॥

kaccit kurūṇāṁ paramaḥ suhṛn nobhāmaḥ sa āste sukham aṅga śauriḥyo vai svasṝṇāṁ pitṛvad dadātivarān vadānyo vara-tarpaṇena

कच्चिद्वरूथाधिपतिर्यदूनांप्रद्युम्न आस्ते सुखमङ्ग वीर: । यं रुक्‍मिणी भगवतोऽभिलेभेआराध्य विप्रान् स्मरमादिसर्गे ॥ २८ ॥

kaccid varūthādhipatir yadūnāṁpradyumna āste sukham aṅga vīraḥyaṁ rukmiṇī bhagavato ’bhilebheārādhya viprān smaram ādi-sarge

कच्चित्सुखं सात्वतवृष्णिभोज-दाशार्हकाणामधिप: स आस्ते । यमभ्यषिञ्चच्छतपत्रनेत्रोनृपासनाशां परिहृत्य दूरात् ॥ २९ ॥

kaccit sukhaṁ sātvata-vṛṣṇi-bhoja-dāśārhakāṇām adhipaḥ sa āsteyam abhyaṣiñcac chata-patra-netronṛpāsanāśāṁ parihṛtya dūrāt

कच्चिद्धरे: सौम्य सुत: सद‍ृक्षआस्तेऽग्रणी रथिनां साधु साम्ब: । असूत यं जाम्बवती व्रताढ्यादेवं गुहं योऽम्बिकया धृतोऽग्रे ॥ ३० ॥

kaccid dhareḥ saumya sutaḥ sadṛkṣaāste ’graṇī rathināṁ sādhu sāmbaḥasūta yaṁ jāmbavatī vratāḍhyādevaṁ guhaṁ yo ’mbikayā dhṛto ’gre

क्षेमं स कच्चिद्युयुधान आस्तेय: फाल्गुनाल्लब्धधनूरहस्य: । लेभेऽञ्जसाधोक्षजसेवयैवगतिं तदीयां यतिभिर्दुरापाम् ॥ ३१ ॥

kṣemaṁ sa kaccid yuyudhāna āsteyaḥ phālgunāl labdha-dhanū-rahasyaḥlebhe ’ñjasādhokṣaja-sevayaivagatiṁ tadīyāṁ yatibhir durāpām

कच्चिद् बुध: स्वस्त्यनमीव आस्तेश्वफल्कपुत्रो भगवत्प्रपन्न: । य: कृष्णपादाङ्कितमार्गपांसु-ष्वचेष्टत प्रेमविभिन्नधैर्य: ॥ ३२ ॥

kaccid budhaḥ svasty anamīva āsteśvaphalka-putro bhagavat-prapannaḥyaḥ kṛṣṇa-pādāṅkita-mārga-pāṁsuṣvaceṣṭata prema-vibhinna-dhairyaḥ

कच्चिच्छिवं देवकभोजपुत्र्याविष्णुप्रजाया इव देवमातु: । या वै स्वगर्भेण दधार देवंत्रयी यथा यज्ञवितानमर्थम् ॥ ३३ ॥

kaccic chivaṁ devaka-bhoja-putryāviṣṇu-prajāyā iva deva-mātuḥyā vai sva-garbheṇa dadhāra devaṁtrayī yathā yajña-vitānam artham

अपिस्विदास्ते भगवान् सुखं वोय: सात्वतां कामदुघोऽनिरुद्ध: । यमामनन्ति स्म हि शब्दयोनिंमनोमयं सत्त्वतुरीयतत्त्वम् ॥ ३४ ॥

apisvid āste bhagavān sukhaṁ voyaḥ sātvatāṁ kāma-dugho ’niruddhaḥyam āmananti sma hi śabda-yoniṁmano-mayaṁ sattva-turīya-tattvam

अपिस्विदन्ये च निजात्मदैव-मनन्यवृत्त्या समनुव्रता ये । हृदीकसत्यात्मजचारुदेष्ण-गदादय: स्वस्ति चरन्ति सौम्य ॥ ३५ ॥

apisvid anye ca nijātma-daivamananya-vṛttyā samanuvratā yehṛdīka-satyātmaja-cārudeṣṇa-gadādayaḥ svasti caranti saumya

अपि स्वदोर्भ्यां विजयाच्युताभ्यांधर्मेण धर्म: परिपाति सेतुम् । दुर्योधनोऽतप्यत यत्सभायांसाम्राज्यलक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या ॥ ३६ ॥

api sva-dorbhyāṁ vijayācyutābhyāṁdharmeṇa dharmaḥ paripāti setumduryodhano ’tapyata yat-sabhāyāṁsāmrājya-lakṣmyā vijayānuvṛttyā

किं वा कृताघेष्वघमत्यमर्षीभीमोऽहिवद्दीर्घतमं व्यमुञ्चत् । यस्याङ्‌घ्रि पातं रणभूर्न सेहेमार्गं गदायाश्चरतो विचित्रम् ॥ ३७ ॥

kiṁ vā kṛtāgheṣv agham atyamarṣībhīmo ’hivad dīrghatamaṁ vyamuñcatyasyāṅghri-pātaṁ raṇa-bhūr na sehemārgaṁ gadāyāś carato vicitram

कच्चिद्यशोधा रथयूथपानांगाण्डीवधन्वोपरतारिरास्ते । अलक्षितो यच्छरकूटगूढोमायाकिरातो गिरिशस्तुतोष ॥ ३८ ॥

kaccid yaśodhā ratha-yūthapānāṁgāṇḍīva-dhanvoparatārir āstealakṣito yac-chara-kūṭa-gūḍhomāyā-kirāto giriśas tutoṣa

यमावुतस्वित्तनयौ पृथाया:पार्थैर्वृतौ पक्ष्मभिरक्षिणीव । रेमात उद्दाय मृधे स्वरिक्थंपरात्सुपर्णाविव वज्रिवक्त्रात् ॥ ३९ ॥

yamāv utasvit tanayau pṛthāyāḥpārthair vṛtau pakṣmabhir akṣiṇīvaremāta uddāya mṛdhe sva-rikthaṁparāt suparṇāv iva vajri-vaktrāt

अहो पृथापि ध्रियतेऽर्भकार्थेराजर्षिवर्येण विनापि तेन । यस्त्वेकवीरोऽधिरथो विजिग्येधनुर्द्वितीय: ककुभश्चतस्र: ॥ ४० ॥

aho pṛthāpi dhriyate ’rbhakārtherājarṣi-varyeṇa vināpi tenayas tv eka-vīro ’dhiratho vijigyedhanur dvitīyaḥ kakubhaś catasraḥ

सौम्यानुशोचे तमध:पतन्तंभ्रात्रे परेताय विदुद्रुहे य: । निर्यापितो येन सुहृत्स्वपुर्याअहं स्वपुत्रान् समनुव्रतेन ॥ ४१ ॥

saumyānuśoce tam adhaḥ-patantaṁbhrātre paretāya vidudruhe yaḥniryāpito yena suhṛt sva-puryāahaṁ sva-putrān samanuvratena

सोऽहं हरेर्मर्त्यविडम्बनेनद‍ृशो नृणां चालयतो विधातु: । नान्योपलक्ष्य: पदवीं प्रसादा-च्चरामि पश्यन् गतविस्मयोऽत्र ॥ ४२ ॥

so ’haṁ harer martya-viḍambanenadṛśo nṛṇāṁ cālayato vidhātuḥnānyopalakṣyaḥ padavīṁ prasādāccarāmi paśyan gata-vismayo ’tra

नूनं नृपाणां त्रिमदोत्पथानांमहीं मुहुश्चालयतां चमूभि: । वधात्प्रपन्नार्तिजिहीर्षयेशो-ऽप्युपैक्षताघं भगवान् कुरूणाम् ॥ ४३ ॥

nūnaṁ nṛpāṇāṁ tri-madotpathānāṁmahīṁ muhuś cālayatāṁ camūbhiḥvadhāt prapannārti-jihīrṣayeśo’py upaikṣatāghaṁ bhagavān kurūṇām

अजस्य जन्मोत्पथनाशनायकर्माण्यकर्तुर्ग्रहणाय पुंसाम् । नन्वन्यथा कोऽर्हति देहयोगंपरो गुणानामुत कर्मतन्त्रम् ॥ ४४ ॥

ajasya janmotpatha-nāśanāyakarmāṇy akartur grahaṇāya puṁsāmnanv anyathā ko ’rhati deha-yogaṁparo guṇānām uta karma-tantram

तस्य प्रपन्नाखिललोकपाना-मवस्थितानामनुशासने स्वे । अर्थाय जातस्य यदुष्वजस्यवार्तां सखे कीर्तय तीर्थकीर्ते: ॥ ४५ ॥

tasya prapannākhila-lokapānāmavasthitānām anuśāsane svearthāya jātasya yaduṣv ajasyavārtāṁ sakhe kīrtaya tīrtha-kīrteḥ