Canto 2, Chapter 4

सूत उवाच वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्चयमात्मन: । उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेय: सतीं व्यधात् ॥ १ ॥

sūta uvācavaiyāsaker iti vacastattva-niścayam ātmanaḥupadhārya matiṁ kṛṣṇeauttareyaḥ satīṁ vyadhāt

आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । राज्ये चाविकले नित्यं विरूढां ममतां जहौ ॥ २ ॥

ātma-jāyā-sutāgāra-paśu-draviṇa-bandhuṣurājye cāvikale nityaṁvirūḍhāṁ mamatāṁ jahau

पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं द‍ृढं गत: ॥ ४ ॥

papraccha cemam evārthaṁyan māṁ pṛcchatha sattamāḥkṛṣṇānubhāva-śravaṇeśraddadhāno mahā-manāḥ

राजोवाचसमीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवानघ । तमो विशीर्यते मह्यं हरे: कथयत: कथाम् ॥ ५ ॥

rājovācasamīcīnaṁ vaco brahmansarva-jñasya tavānaghatamo viśīryate mahyaṁhareḥ kathayataḥ kathām

भूय एव विवित्सामि भगवानात्ममायया । यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाव्यमधीश्वरै: ॥ ६ ॥

bhūya eva vivitsāmibhagavān ātma-māyayāyathedaṁ sṛjate viśvaṁdurvibhāvyam adhīśvaraiḥ

यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुन: । यां यां शक्तिमुपाश्रित्य पुरुशक्ति: पर: पुमान् । आत्मानं क्रीडयन् क्रीडन् करोति विकरोति च ॥ ७ ॥

yathā gopāyati vibhuryathā saṁyacchate punaḥyāṁ yāṁ śaktim upāśrityapuru-śaktiḥ paraḥ pumānātmānaṁ krīḍayan krīḍankaroti vikaroti ca

नूनं भगवतो ब्रह्मन् हरेरद्भुतकर्मण: । दुर्विभाव्यमिवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम् ॥ ८ ॥

nūnaṁ bhagavato brahmanharer adbhuta-karmaṇaḥdurvibhāvyam ivābhātikavibhiś cāpi ceṣṭitam

यथा गुणांस्तु प्रकृतेर्युगपत् क्रमशोऽपि वा । बिभर्ति भूरिशस्त्वेक: कुर्वन् कर्माणि जन्मभि: ॥ ९ ॥

yathā guṇāṁs tu prakṛteryugapat kramaśo ’pi vābibharti bhūriśas tv ekaḥkurvan karmāṇi janmabhiḥ

विचिकित्सितमेतन्मे ब्रवीतु भगवान् यथा । शाब्दे ब्रह्मणि निष्णात: परस्मिंश्च भवान्खलु ॥ १० ॥

vicikitsitam etan mebravītu bhagavān yathāśābde brahmaṇi niṣṇātaḥparasmiṁś ca bhavān khalu

सूत उवाच इत्युपामन्त्रितो राज्ञा गुणानुकथने हरे: । हृषीकेशमनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे ॥ ११ ॥

sūta uvācaity upāmantrito rājñāguṇānukathane hareḥhṛṣīkeśam anusmṛtyaprativaktuṁ pracakrame

श्री शुक उवाच नम: परस्मै पुरुषाय भूयसेसदुद्भवस्थाननिरोधलीलया । गृहीतशक्तित्रितयाय देहिना-मन्तर्भवायानुपलक्ष्यवर्त्मने ॥ १२ ॥

śrī-śuka uvācanamaḥ parasmai puruṣāya bhūyasesad-udbhava-sthāna-nirodha-līlayāgṛhīta-śakti-tritayāya dehināmantarbhavāyānupalakṣya-vartmane

भूयो नम: सद्वृजिनच्छिदेऽसता-मसम्भवायाखिलसत्त्वमूर्तये । पुंसां पुन: पारमहंस्य आश्रमेव्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥ १३ ॥

bhūyo namaḥ sad-vṛjina-cchide ’satāmasambhavāyākhila-sattva-mūrtayepuṁsāṁ punaḥ pāramahaṁsya āśramevyavasthitānām anumṛgya-dāśuṣe

नमो नमस्तेऽस्त्वृषभाय सात्वतांविदूरकाष्ठाय मुहु: कुयोगिनाम् । निरस्तसाम्यातिशयेन राधसास्वधामनि ब्रह्मणि रंस्यते नम: ॥ १४ ॥

namo namas te ’stv ṛṣabhāya sātvatāṁvidūra-kāṣṭhāya muhuḥ kuyogināmnirasta-sāmyātiśayena rādhasāsva-dhāmani brahmaṇi raṁsyate namaḥ

यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणंयद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदर्हणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषंतस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १५ ॥

yat-kīrtanaṁ yat-smaraṇaṁ yad-īkṣaṇaṁyad-vandanaṁ yac-chravaṇaṁ yad-arhaṇamlokasya sadyo vidhunoti kalmaṣaṁtasmai subhadra-śravase namo namaḥ

विचक्षणा यच्चरणोपसादनात्सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मन: । विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमा-स्तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १६ ॥

vicakṣaṇā yac-caraṇopasādanātsaṅgaṁ vyudasyobhayato ’ntar-ātmanaḥvindanti hi brahma-gatiṁ gata-klamāstasmai subhadra-śravase namo namaḥ

तपस्विनो दानपरा यशस्विनोमनस्विनो मन्त्रविद: सुमङ्गला: । क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणंतस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १७ ॥

tapasvino dāna-parā yaśasvinomanasvino mantra-vidaḥ sumaṅgalāḥkṣemaṁ na vindanti vinā yad-arpaṇaṁtasmai subhadra-śravase namo namaḥ

किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कशाआभीरशुम्भा यवना: खसादय: । येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रया:शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नम: ॥ १८ ॥

kirāta-hūṇāndhra-pulinda-pulkaśāābhīra-śumbhā yavanāḥ khasādayaḥye ’nye ca pāpā yad-apāśrayāśrayāḥśudhyanti tasmai prabhaviṣṇave namaḥ

स एष आत्मात्मवतामधीश्वर-स्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमय: । गतव्यलीकैरजशङ्करादिभि-र्वितर्क्यलिङ्गो भगवान् प्रसीदताम् ॥ १९ ॥

sa eṣa ātmātmavatām adhīśvarastrayīmayo dharmamayas tapomayaḥgata-vyalīkair aja-śaṅkarādibhirvitarkya-liṅgo bhagavān prasīdatām

श्रिय: पतिर्यज्ञपति: प्रजापति-र्धियां पतिर्लोकपतिर्धरापति: । पतिर्गतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतांप्रसीदतां मे भगवान् सतां पति: ॥ २० ॥

śriyaḥ patir yajña-patiḥ prajā-patirdhiyāṁ patir loka-patir dharā-patiḥpatir gatiś cāndhaka-vṛṣṇi-sātvatāṁprasīdatāṁ me bhagavān satāṁ patiḥ

यदङ्‍घ्र्‌यध्यानसमाधिधौतयाधियानुपश्यन्ति हि तत्त्वमात्मन: । वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचंस मे मुकुन्दो भगवान् प्रसीदताम् ॥ २१ ॥

yad-aṅghry-abhidhyāna-samādhi-dhautayādhiyānupaśyanti hi tattvam ātmanaḥvadanti caitat kavayo yathā-rucaṁsa me mukundo bhagavān prasīdatām

प्रचोदिता येन पुरा सरस्वतीवितन्वताजस्य सतीं स्मृतिं हृदि । स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यत:स मे ऋषीणामृषभ: प्रसीदताम् ॥ २२ ॥

pracoditā yena purā sarasvatīvitanvatājasya satīṁ smṛtiṁ hṛdisva-lakṣaṇā prādurabhūt kilāsyataḥsa me ṛṣīṇām ṛṣabhaḥ prasīdatām

भूतैर्महद्भिर्य इमा: पुरो विभु-र्निर्माय शेते यदमूषु पूरुष: । भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मक:सोऽलङ्‌कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे ॥ २३ ॥

bhūtair mahadbhir ya imāḥ puro vibhurnirmāya śete yad amūṣu pūruṣaḥbhuṅkte guṇān ṣoḍaśa ṣoḍaśātmakaḥso ’laṅkṛṣīṣṭa bhagavān vacāṁsi me

नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे । पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम् ॥ २४ ॥

namas tasmai bhagavatevāsudevāya vedhasepapur jñānam ayaṁ saumyāyan-mukhāmburuhāsavam

एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते । वेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मन: ॥ २५ ॥

etad evātma-bhū rājannāradāya vipṛcchateveda-garbho ’bhyadhāt sākṣādyad āha harir ātmanaḥ