Canto 2, Chapter 5

नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥

nārada uvācadeva-deva namas te ’stubhūta-bhāvana pūrvajatad vijānīhi yaj jñānamātma-tattva-nidarśanam

यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥

yad rūpaṁ yad adhiṣṭhānaṁyataḥ sṛṣṭam idaṁ prabhoyat saṁsthaṁ yat paraṁ yac catat tattvaṁ vada tattvataḥ

सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥

sarvaṁ hy etad bhavān vedabhūta-bhavya-bhavat-prabhuḥkarāmalaka-vad viśvaṁvijñānāvasitaṁ tava

यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥

yad-vijñāno yad-ādhāroyat-paras tvaṁ yad-ātmakaḥekaḥ sṛjasi bhūtānibhūtair evātma-māyayā

आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥

ātman bhāvayase tānina parābhāvayan svayamātma-śaktim avaṣṭabhyaūrṇanābhir ivāklamaḥ

नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥

nāhaṁ veda paraṁ hy asminnāparaṁ na samaṁ vibhonāma-rūpa-guṇair bhāvyaṁsad-asat kiñcid anyataḥ

स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥

sa bhavān acarad ghoraṁyat tapaḥ susamāhitaḥtena khedayase nas tvaṁparā-śaṅkāṁ ca yacchasi

एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥

etan me pṛcchataḥ sarvaṁsarva-jña sakaleśvaravijānīhi yathaivedamahaṁ budhye ’nuśāsitaḥ

ब्रह्मोवाचसम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥

brahmovācasamyak kāruṇikasyedaṁvatsa te vicikitsitamyad ahaṁ coditaḥ saumyabhagavad-vīrya-darśane

नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥

nānṛtaṁ tava tac cāpiyathā māṁ prabravīṣi bhoḥavijñāya paraṁ mattaetāvat tvaṁ yato hi me

येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥

yena sva-rociṣā viśvaṁrocitaṁ rocayāmy ahamyathārko ’gnir yathā somoyatharkṣa-graha-tārakāḥ

तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥

tasmai namo bhagavatevāsudevāya dhīmahiyan-māyayā durjayayāmāṁ vadanti jagad-gurum

विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥

vilajjamānayā yasyasthātum īkṣā-pathe ’muyāvimohitā vikatthantemamāham iti durdhiyaḥ

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥

dravyaṁ karma ca kālaś casvabhāvo jīva eva cavāsudevāt paro brahmanna cānyo ’rtho ’sti tattvataḥ

नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥

nārāyaṇa-parā vedādevā nārāyaṇāṅgajāḥnārāyaṇa-parā lokānārāyaṇa-parā makhāḥ

नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥

nārāyaṇa-paro yogonārāyaṇa-paraṁ tapaḥnārāyaṇa-paraṁ jñānaṁnārāyaṇa-parā gatiḥ

तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥

tasyāpi draṣṭur īśasyakūṭa-sthasyākhilātmanaḥsṛjyaṁ sṛjāmi sṛṣṭo ’hamīkṣayaivābhicoditaḥ

सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥

sattvaṁ rajas tama itinirguṇasya guṇās trayaḥsthiti-sarga-nirodheṣugṛhītā māyayā vibhoḥ

कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥

kārya-kāraṇa-kartṛtvedravya-jñāna-kriyāśrayāḥbadhnanti nityadā muktaṁmāyinaṁ puruṣaṁ guṇāḥ

स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥

sa eṣa bhagavāḻ liṅgaistribhir etair adhokṣajaḥsvalakṣita-gatir brahmansarveṣāṁ mama ceśvaraḥ

कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यद‍ृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥

kālaṁ karma svabhāvaṁ camāyeśo māyayā svayāātman yadṛcchayā prāptaṁvibubhūṣur upādade

कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥

kālād guṇa-vyatikaraḥpariṇāmaḥ svabhāvataḥkarmaṇo janma mahataḥpuruṣādhiṣṭhitād abhūt

महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥

mahatas tu vikurvāṇādrajaḥ-sattvopabṛṁhitāttamaḥ-pradhānas tv abhavaddravya-jñāna-kriyātmakaḥ

सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्‍त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥

so ’haṅkāra iti proktovikurvan samabhūt tridhāvaikārikas taijasaś catāmasaś ceti yad-bhidādravya-śaktiḥ kriyā-śaktirjñāna-śaktir iti prabho

तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृद‍ृश्ययो: ॥ २५ ॥

tāmasād api bhūtādervikurvāṇād abhūn nabhaḥtasya mātrā guṇaḥ śabdoliṅgaṁ yad draṣṭṛ-dṛśyayoḥ

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

nabhaso ’tha vikurvāṇādabhūt sparśa-guṇo ’nilaḥparānvayāc chabdavāṁś caprāṇa ojaḥ saho balam

वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥

vaikārikān mano jajñedevā vaikārikā daśadig-vātārka-praceto ’śvi-vahnīndropendra-mitra-kāḥ

तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणद‍ृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्‌घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥

taijasāt tu vikurvāṇādindriyāṇi daśābhavanjñāna-śaktiḥ kriyā-śaktirbuddhiḥ prāṇaś ca taijasauśrotraṁ tvag-ghrāṇa-dṛg-jihvāvāg-dor-meḍhrāṅghri-pāyavaḥ

यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥

yadaite ’saṅgatā bhāvābhūtendriya-mano-guṇāḥyadāyatana-nirmāṇena śekur brahma-vittama

तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥

tadā saṁhatya cānyonyaṁbhagavac-chakti-coditāḥsad-asattvam upādāyacobhayaṁ sasṛjur hy adaḥ

वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥

varṣa-pūga-sahasrāntetad aṇḍam udake śayamkāla-karma-svabhāva-sthojīvo ’jīvam ajīvayat

स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्‌घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥

sa eva puruṣas tasmādaṇḍaṁ nirbhidya nirgataḥsahasrorv-aṅghri-bāhv-akṣaḥsahasrānana-śīrṣavān

यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥

yasyehāvayavair lokānkalpayanti manīṣiṇaḥkaṭya-ādibhir adhaḥ saptasaptordhvaṁ jaghanādibhiḥ

पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्‍भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥

puruṣasya mukhaṁ brahmakṣatram etasya bāhavaḥūrvor vaiśyo bhagavataḥpadbhyāṁ śūdro vyajāyata

भूर्लोक: कल्पित: पद्‍भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥

bhūrlokaḥ kalpitaḥ padbhyāṁbhuvarloko ’sya nābhitaḥhṛdā svarloka urasāmaharloko mahātmanaḥ

ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥

grīvāyāṁ janaloko ’syatapolokaḥ stana-dvayātmūrdhabhiḥ satyalokas tubrahmalokaḥ sanātanaḥ

तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥

tat-kaṭyāṁ cātalaṁ kḷptamūrubhyāṁ vitalaṁ vibhoḥjānubhyāṁ sutalaṁ śuddhaṁjaṅghābhyāṁ tu talātalam

भूर्लोक: कल्पित: पद्‍भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥

bhūrlokaḥ kalpitaḥ padbhyāṁbhuvarloko ’sya nābhitaḥsvarlokaḥ kalpito mūrdhnāiti vā loka-kalpanā