Canto 2, Chapter 6

ब्रह्मोवाचवाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातव: । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥ १ ॥

brahmovācavācāṁ vahner mukhaṁ kṣetraṁchandasāṁ sapta dhātavaḥhavya-kavyāmṛtānnānāṁjihvā sarva-rasasya ca

सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयो: ॥ २ ॥

sarvāsūnāṁ ca vāyoś catan-nāse paramāyaṇeaśvinor oṣadhīnāṁ caghrāṇo moda-pramodayoḥ

रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिव: सूर्यस्य चाक्षिणी । कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयो: ॥ ३ ॥

rūpāṇāṁ tejasāṁ cakṣurdivaḥ sūryasya cākṣiṇīkarṇau diśāṁ ca tīrthānāṁśrotram ākāśa-śabdayoḥ

तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् । त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ॥ ४ ॥

tad-gātraṁ vastu-sārāṇāṁsaubhagasya ca bhājanamtvag asya sparśa-vāyoś casarva-medhasya caiva hi

रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृत: । केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ ५ ॥

romāṇy udbhijja-jātīnāṁyair vā yajñas tu sambhṛtaḥkeśa-śmaśru-nakhāny asyaśilā-lohābhra-vidyutām

बाहवो लोकपालानां प्रायश: क्षेमकर्मणाम् ॥ ६ ॥

bāhavo loka-pālānāṁprāyaśaḥ kṣema-karmaṇām

विक्रमो भूर्भुव: स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ७ ॥

vikramo bhūr bhuvaḥ svaś cakṣemasya śaraṇasya casarva-kāma-varasyāpihareś caraṇa āspadam

अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापते: । पुंस: शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृते: ॥ ८ ॥

apāṁ vīryasya sargasyaparjanyasya prajāpateḥpuṁsaḥ śiśna upasthas tuprajāty-ānanda-nirvṛteḥ

पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निऋर्तेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृत: ॥ ९ ॥

pāyur yamasya mitrasyaparimokṣasya nāradahiṁsāyā nirṛter mṛtyornirayasya gudaṁ smṛtaḥ

पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्‍चिम: । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहति: ॥ १० ॥

parābhūter adharmasyatamasaś cāpi paścimaḥnāḍyo nada-nadīnāṁ cagotrāṇām asthi-saṁhatiḥ

अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनस: पदम् ॥ ११ ॥

avyakta-rasa-sindhūnāṁbhūtānāṁ nidhanasya caudaraṁ viditaṁ puṁsohṛdayaṁ manasaḥ padam

धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ १२ ॥

dharmasya mama tubhyaṁ cakumārāṇāṁ bhavasya cavijñānasya ca sattvasyaparasyātmā parāyaṇam

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

ahaṁ bhavān bhavaś caivata ime munayo ’grajāḥsurāsura-narā nāgāḥkhagā mṛga-sarīsṛpāḥ

स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहि: पुमान् ॥ १७ ॥

sva-dhiṣṇyaṁ pratapan prāṇobahiś ca pratapaty asauevaṁ virājaṁ pratapaṁstapaty antar bahiḥ pumān

सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्यय: ॥ १८ ॥

so ’mṛtasyābhayasyeśomartyam annaṁ yad atyagātmahimaiṣa tato brahmanpuruṣasya duratyayaḥ

पादेषु सर्वभूतानि पुंस: स्थितिपदो विदु: । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १९ ॥

pādeṣu sarva-bhūtānipuṁsaḥ sthiti-pado viduḥamṛtaṁ kṣemam abhayaṁtri-mūrdhno ’dhāyi mūrdhasu

पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमा: । अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्‍व्रत: ॥ २० ॥

pādās trayo bahiś cāsannaprajānāṁ ya āśramāḥantas tri-lokyās tv aparogṛha-medho ’bṛhad-vrataḥ

सृती विचक्रमे विश्वङ्‍साशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रय: ॥ २१ ॥

sṛtī vicakrame viśvaṅsāśanānaśane ubheyad avidyā ca vidyā capuruṣas tūbhayāśrayaḥ

यस्मादण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मक: । तद् द्रव्यमत्यगाद् विश्वं गोभि: सूर्य इवातपन् ॥ २२ ॥

yasmād aṇḍaṁ virāḍ jajñebhūtendriya-guṇātmakaḥtad dravyam atyagād viśvaṁgobhiḥ sūrya ivātapan

यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मन: । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवानृते ॥ २३ ॥

yadāsya nābhyān nalinādaham āsaṁ mahātmanaḥnāvidaṁ yajña-sambhārānpuruṣāvayavān ṛte

तेषु यज्ञस्य पशव: सवनस्पतय: कुशा: । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वित: ॥ २४ ॥

teṣu yajñasya paśavaḥsavanaspatayaḥ kuśāḥidaṁ ca deva-yajanaṁkālaś coru-guṇānvitaḥ

वस्तून्योषधय: स्‍नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २५ ॥

vastūny oṣadhayaḥ snehārasa-loha-mṛdo jalamṛco yajūṁṣi sāmānicātur-hotraṁ ca sattama

नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रम: कल्प: सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च ॥ २६ ॥

nāma-dheyāni mantrāś cadakṣiṇāś ca vratāni cadevatānukramaḥ kalpaḥsaṅkalpas tantram eva ca

गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवैरेते सम्भारा: सम्भृता मया ॥ २७ ॥

gatayo matayaś caivaprāyaścittaṁ samarpaṇampuruṣāvayavair etesambhārāḥ sambhṛtā mayā

इति सम्भृतसम्भार: पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ २८ ॥

iti sambhṛta-sambhāraḥpuruṣāvayavair ahamtam eva puruṣaṁ yajñaṁtenaivāyajam īśvaram

ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिता: ॥ २९ ॥

tatas te bhrātara imeprajānāṁ patayo navaayajan vyaktam avyaktaṁpuruṣaṁ su-samāhitāḥ

ततश्च मनव: काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्या: क्रतुभिर्विभुम् ॥ ३० ॥

tataś ca manavaḥ kāleījire ṛṣayo ’parepitaro vibudhā daityāmanuṣyāḥ kratubhir vibhum

नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । गृहीतमायोरुगुण: सर्गादावगुण: स्वत: ॥ ३१ ॥

nārāyaṇe bhagavatitad idaṁ viśvam āhitamgṛhīta-māyoru-guṇaḥsargādāv aguṇaḥ svataḥ

सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वश: । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३२ ॥

sṛjāmi tan-niyukto ’haṁharo harati tad-vaśaḥviśvaṁ puruṣa-rūpeṇaparipāti tri-śakti-dhṛk

इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । नान्यद्भगवत: किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३३ ॥

iti te ’bhihitaṁ tātayathedam anupṛcchasinānyad bhagavataḥ kiñcidbhāvyaṁ sad-asad-ātmakam

न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यतेन वै क्‍वचिन्मे मनसो मृषा गति: । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथेयन्मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरि: ॥ ३४ ॥

na bhāratī me ’ṅga mṛṣopalakṣyatena vai kvacin me manaso mṛṣā gatiḥna me hṛṣīkāṇi patanty asat-patheyan me hṛdautkaṇṭhyavatā dhṛto hariḥ

सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमय:प्रजापतीनामभिवन्दित: पति: । आस्थाय योगं निपुणं समाहित-स्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भव: ॥ ३५ ॥

so ’haṁ samāmnāyamayas tapomayaḥprajāpatīnām abhivanditaḥ patiḥāsthāya yogaṁ nipuṇaṁ samāhitastaṁ nādhyagacchaṁ yata ātma-sambhavaḥ

नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषांभवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद्यथा नभ: स्वान्तमथापरे कुत: ॥ ३६ ॥

nato ’smy ahaṁ tac-caraṇaṁ samīyuṣāṁbhavac-chidaṁ svasty-ayanaṁ sumaṅgalamyo hy ātma-māyā-vibhavaṁ sma paryagādyathā nabhaḥ svāntam athāpare kutaḥ

नाहं न यूयं यद‍ृतां गतिं विदु-र्न वामदेव: किमुतापरे सुरा: । तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदंविनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ ३७ ॥

nāhaṁ na yūyaṁ yad-ṛtāṁ gatiṁ vidurna vāmadevaḥ kim utāpare surāḥtan-māyayā mohita-buddhayas tv idaṁvinirmitaṁ cātma-samaṁ vicakṣmahe

यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादय: । न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नम: ॥ ३८ ॥

yasyāvatāra-karmāṇigāyanti hy asmad-ādayaḥna yaṁ vidanti tattvenatasmai bhagavate namaḥ

स एष आद्य: पुरुष: कल्पे कल्पे सृजत्यज: । आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३९ ॥

sa eṣa ādyaḥ puruṣaḥkalpe kalpe sṛjaty ajaḥātmātmany ātmanātmānaṁsa saṁyacchati pāti ca

विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥

viśuddhaṁ kevalaṁ jñānaṁpratyak samyag avasthitamsatyaṁ pūrṇam anādy-antaṁnirguṇaṁ nityam advayam

आद्योऽवतार: पुरुष: परस्यकाल: स्वभाव: सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणिविराट् स्वराट् स्थास्‍नु चरिष्णु भूम्न: ॥ ४२ ॥

ādyo ’vatāraḥ puruṣaḥ parasyakālaḥ svabhāvaḥ sad-asan-manaś cadravyaṁ vikāro guṇa indriyāṇivirāṭ svarāṭ sthāsnu cariṣṇu bhūmnaḥ

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशादक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपालानृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशाये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणांदैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत-कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व-दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णंतत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥

ahaṁ bhavo yajña ime prajeśādakṣādayo ye bhavad-ādayaś casvarloka-pālāḥ khagaloka-pālānṛloka-pālās talaloka-pālāḥ

प्राधान्यतो यानृष आमनन्तिलीलावतारान् पुरुषस्य भूम्न: । आपीयतां कर्णकषायशोषा-ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४६ ॥

prādhānyato yān ṛṣa āmanantilīlāvatārān puruṣasya bhūmnaḥāpīyatāṁ karṇa-kaṣāya-śoṣānanukramiṣye ta imān supeśān