Canto 2, Chapter 7

ब्रह्मोवाचयत्रोद्यत: क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत्क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्त: । अन्तर्महार्णव उपागतमादिदैत्यंतं दंष्ट्रयाद्रिमिव वज्रधरो ददार ॥ १ ॥

brahmovācayatrodyataḥ kṣiti-taloddharaṇāya bibhratkrauḍīṁ tanuṁ sakala-yajña-mayīm anantaḥantar-mahārṇava upāgatam ādi-daityaṁtaṁ daṁṣṭrayādrim iva vajra-dharo dadāra

जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञआकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् । लोकत्रयस्य महतीमहरद् यदार्तिंस्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्त: ॥ २ ॥

jāto rucer ajanayat suyamān suyajñaākūti-sūnur amarān atha dakṣiṇāyāmloka-trayasya mahatīm aharad yad ārtiṁsvāyambhuvena manunā harir ity anūktaḥ

जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यांस्त्रीभि: समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे । ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्क-मस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥ ३ ॥

jajñe ca kardama-gṛhe dvija devahūtyāṁstrībhiḥ samaṁ navabhir ātma-gatiṁ sva-mātreūce yayātma-śamalaṁ guṇa-saṅga-paṅkamasmin vidhūya kapilasya gatiṁ prapede

अत्रेरपत्यमभिकाङ्‍क्षत आह तुष्टोदत्तो मयाहमिति यद् भगवान् स दत्त: । यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहायोगर्द्धिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्या: ॥ ४ ॥

atrer apatyam abhikāṅkṣata āha tuṣṭodatto mayāham iti yad bhagavān sa dattaḥyat-pāda-paṅkaja-parāga-pavitra-dehāyogarddhim āpur ubhayīṁ yadu-haihayādyāḥ

तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मेआदौ सनात् स्वतपस: स चतु:सनोऽभूत् । प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्त्वंसम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५ ॥

taptaṁ tapo vividha-loka-sisṛkṣayā meādau sanāt sva-tapasaḥ sa catuḥ-sano ’bhūtprāk-kalpa-samplava-vinaṣṭam ihātma-tattvaṁsamyag jagāda munayo yad acakṣatātman

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यांनारायणो नर इति स्वतप:प्रभाव: । दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपंदेव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकु: ॥ ६ ॥

dharmasya dakṣa-duhitary ajaniṣṭa mūrtyāṁnārāyaṇo nara iti sva-tapaḥ-prabhāvaḥdṛṣṭvātmano bhagavato niyamāvalopaṁdevyas tv anaṅga-pṛtanā ghaṭituṁ na śekuḥ

कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषद‍ृष्टय‍ारोषं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् । सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन् बिभेतिकाम: कथं नु पुनरस्य मन: श्रयेत ॥ ७ ॥

kāmaṁ dahanti kṛtino nanu roṣa-dṛṣṭyāroṣaṁ dahantam uta te na dahanty asahyamso ’yaṁ yad antaram alaṁ praviśan bibhetikāmaḥ kathaṁ nu punar asya manaḥ śrayeta

विद्ध: सपत्‍न्‍युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञोबालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि । तस्मा अदाद् ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नोदिव्या: स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥ ८ ॥

viddhaḥ sapatny-udita-patribhir anti rājñobālo ’pi sann upagatas tapase vanānitasmā adād dhruva-gatiṁ gṛṇate prasannodivyāḥ stuvanti munayo yad upary-adhastāt

यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र-निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् । त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभेदुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९ ॥

yad venam utpatha-gataṁ dvija-vākya-vajra-niṣpluṣṭa-pauruṣa-bhagaṁ niraye patantamtrātvārthito jagati putra-padaṁ ca lebhedugdhā vasūni vasudhā sakalāni yena

नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनु-र्यो वै चचार समद‍ृग् जडयोगचर्याम् । यत्पारमहंस्यमृषय: पदमामनन्तिस्वस्थ: प्रशान्तकरण: परिमुक्तसङ्ग: ॥ १० ॥

nābher asāv ṛṣabha āsa sudevi-sūnuryo vai cacāra sama-dṛg jaḍa-yoga-caryāmyat pāramahaṁsyam ṛṣayaḥ padam āmanantisvasthaḥ praśānta-karaṇaḥ parimukta-saṅgaḥ

सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथोसाक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्ण: । छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मावाचो बभूवुरुशती: श्वसतोऽस्य नस्त: ॥ ११ ॥

satre mamāsa bhagavān haya-śīraṣāthosākṣāt sa yajña-puruṣas tapanīya-varṇaḥchandomayo makhamayo ’khila-devatātmāvāco babhūvur uśatīḥ śvasato ’sya nastaḥ

मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्ध:क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेत: । विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मेआदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२ ॥

matsyo yugānta-samaye manunopalabdhaḥkṣoṇīmayo nikhila-jīva-nikāya-ketaḥvisraṁsitān uru-bhaye salile mukhān meādāya tatra vijahāra ha veda-mārgān

क्षीरोदधावमरदानवयूथपाना-मुन्मथ्नताममृतलब्धय आदिदेव: । पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रंनिद्राक्षणोऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डू: ॥ १३ ॥

kṣīrodadhāv amara-dānava-yūthapānāmunmathnatām amṛta-labdhaya ādi-devaḥpṛṣṭhena kacchapa-vapur vidadhāra gotraṁnidrākṣaṇo ’dri-parivarta-kaṣāṇa-kaṇḍūḥ

त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपंकृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् । दैत्येन्द्रमाशु गदयाभिपतन्तमारा-दूरौ निपात्य विददार नखै: स्फुरन्तम् ॥ १४ ॥

trai-piṣṭaporu-bhaya-hā sa nṛsiṁha-rūpaṁkṛtvā bhramad-bhrukuṭi-daṁṣṭra-karāla-vaktramdaityendram āśu gadayābhipatantam ārādūrau nipātya vidadāra nakhaiḥ sphurantam

अन्त:सरस्युरुबलेन पदे गृहीतोग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्त: । आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथतीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय ॥ १५ ॥

antaḥ-sarasy uru-balena pade gṛhītogrāheṇa yūtha-patir ambuja-hasta ārtaḥāhedam ādi-puruṣākhila-loka-nāthatīrtha-śravaḥ śravaṇa-maṅgala-nāmadheya

श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेय-श्चक्रायुध: पतगराजभुजाधिरूढ: । चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मा-द्धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार ॥ १६ ॥

śrutvā haris tam araṇārthinam aprameyaścakrāyudhaḥ patagarāja-bhujādhirūḍhaḥcakreṇa nakra-vadanaṁ vinipāṭya tasmāddhaste pragṛhya bhagavān kṛpayojjahāra

ज्यायान् गुणैरवरजोऽप्यदिते: सुतानांलोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञ: । क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेनयाच्ञामृते पथि चरन् प्रभुभिर्न चाल्य: ॥ १७ ॥

jyāyān guṇair avarajo ’py aditeḥ sutānāṁlokān vicakrama imān yad athādhiyajñaḥkṣmāṁ vāmanena jagṛhe tripada-cchalenayācñām ṛte pathi caran prabhubhir na cālyaḥ

नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौच-माप: शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् । यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्य-दात्मानमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥ १८ ॥

nārtho baler ayam urukrama-pāda-śaucamāpaḥ śikhā-dhṛtavato vibudhādhipatyamyo vai pratiśrutam ṛte na cikīrṣad anyadātmānam aṅga manasā haraye ’bhimene

तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध-भावेन साधुपरितुष्ट उवाच योगम् । ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपंयद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥

tubhyaṁ ca nārada bhṛśaṁ bhagavān vivṛddha-bhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogamjñānaṁ ca bhāgavatam ātma-satattva-dīpaṁyad vāsudeva-śaraṇā vidur añjasaiva

चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजोमन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति । दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्तिंसत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रै: ॥ २० ॥

cakraṁ ca dikṣv avihataṁ daśasu sva-tejomanvantareṣu manu-vaṁśa-dharo bibhartiduṣṭeṣu rājasu damaṁ vyadadhāt sva-kīrtiṁsatye tri-pṛṣṭha uśatīṁ prathayaṁś caritraiḥ

धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्ति-र्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति । यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्धआयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥ २१ ॥

dhanvantariś ca bhagavān svayam eva kīrtirnāmnā nṛṇāṁ puru-rujāṁ ruja āśu hantiyajñe ca bhāgam amṛtāyur-avāvarundhaāyuṣya-vedam anuśāsty avatīrya loke

क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्माब्रह्मध्रुगुज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु । उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुग्रवीर्य-स्त्रि:सप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥ २२ ॥

kṣatraṁ kṣayāya vidhinopabhṛtaṁ mahātmābrahma-dhrug ujjhita-pathaṁ narakārti-lipsuuddhanty asāv avanikaṇṭakam ugra-vīryastriḥ-sapta-kṛtva urudhāra-paraśvadhena

अस्मत्प्रसादसुमुख: कलया कलेशइक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे । तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेशयस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् ॥ २३ ॥

asmat-prasāda-sumukhaḥ kalayā kaleśaikṣvāku-vaṁśa avatīrya guror nideśetiṣṭhan vanaṁ sa-dayitānuja āviveśayasmin virudhya daśa-kandhara ārtim ārcchat

यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपोमार्गं सपद्यरिपुरं हरवद् दिधक्षो: । दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणद‍ृष्टय‍ातातप्यमानमकरोरगनक्रचक्र: ॥ २४ ॥

yasmā adād udadhir ūḍha-bhayāṅga-vepomārgaṁ sapady ari-puraṁ haravad didhakṣoḥdūre suhṛn-mathita-roṣa-suśoṇa-dṛṣṭyātātapyamāna-makaroraga-nakra-cakraḥ

वक्ष:स्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह-दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् । सद्योऽसुभि: सह विनेष्यति दारहर्तु-र्विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतोऽधिसैन्ये ॥ २५ ॥

vakṣaḥ-sthala-sparśa-rugna-mahendra-vāha-dantair viḍambita-kakubjuṣa ūḍha-hāsamsadyo ’subhiḥ saha vineṣyati dāra-harturvisphūrjitair dhanuṣa uccarato ’dhisainye

भूमे: सुरेतरवरूथविमर्दिताया:क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेश: । जात: करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्ग:कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६ ॥

bhūmeḥ suretara-varūtha-vimarditāyāḥkleśa-vyayāya kalayā sita-kṛṣṇa-keśaḥjātaḥ kariṣyati janānupalakṣya-mārgaḥkarmāṇi cātma-mahimopanibandhanāni

तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकाया-स्त्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्त: । यद् रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वाउन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम् ॥ २७ ॥

tokena jīva-haraṇaṁ yad ulūki-kāyāstrai-māsikasya ca padā śakaṭo ’pavṛttaḥyad riṅgatāntara-gatena divi-spṛśor vāunmūlanaṁ tv itarathārjunayor na bhāvyam

यद् वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान्पालांस्त्वजीवयदनुग्रहद‍ृष्टिवृष्टय‍ा । तच्छुद्धयेऽतिविषवीर्यविलोलजिह्व-मुच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम् ॥ २८ ॥

yad vai vraje vraja-paśūn viṣatoya-pītānpālāṁs tv ajīvayad anugraha-dṛṣṭi-vṛṣṭyātac-chuddhaye ’ti-viṣa-vīrya-vilola-jihvamuccāṭayiṣyad uragaṁ viharan hradinyām

तत् कर्म दिव्यमिव यन्निशि नि:शयानंदावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने । उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकालंनेत्रे पिधाप्य सबलोऽनधिगम्यवीर्य: ॥ २९ ॥

tat karma divyam iva yan niśi niḥśayānaṁdāvāgninā śuci-vane paridahyamāneunneṣyati vrajam ato ’vasitānta-kālaṁnetre pidhāpya sabalo ’nadhigamya-vīryaḥ

गृह्णीत यद् यदुपबन्धममुष्य माताशुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति । यज्जृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपीसंवीक्ष्य शङ्कितमना: प्रतिबोधितासीत् ॥ ३० ॥

gṛhṇīta yad yad upabandham amuṣya mātāśulbaṁ sutasya na tu tat tad amuṣya mātiyaj jṛmbhato ’sya vadane bhuvanāni gopīsaṁvīkṣya śaṅkita-manāḥ pratibodhitāsīt

नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशाद्गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च । अह्न्यापृतं निशि शयानमतिश्रमेणलोकं विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म ॥ ३१ ॥

nandaṁ ca mokṣyati bhayād varuṇasya pāśādgopān bileṣu pihitān maya-sūnunā caahny āpṛtaṁ niśi śayānam atiśrameṇalokaṁ vikuṇṭham upaneṣyati gokulaṁ sma

गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवायदेवेऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षु: । धर्तोच्छिलीन्ध्रमिव सप्तदिनानि सप्त-वर्षो महीध्रमनघैककरे सलीलम् ॥ ३२ ॥

gopair makhe pratihate vraja-viplavāyadeve ’bhivarṣati paśūn kṛpayā rirakṣuḥdhartocchilīndhram iva sapta-dināni sapta-varṣo mahīdhram anaghaika-kare salīlam

क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यांरासोन्मुख: कलपदायतमूर्च्छितेन । उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनांहर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥ ३३ ॥

krīḍan vane niśi niśākara-raśmi-gauryāṁrāsonmukhaḥ kala-padāyata-mūrcchitenauddīpita-smara-rujāṁ vraja-bhṛd-vadhūnāṁhartur hariṣyati śiro dhanadānugasya

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट-मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र-सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा:काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम-व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

ye ca pralamba-khara-dardura-keśy-ariṣṭa-mallebha-kaṁsa-yavanāḥ kapi-pauṇḍrakādyāḥanye ca śālva-kuja-balvala-dantavakra-saptokṣa-śambara-vidūratha-rukmi-mukhyāḥ

कालेन मीलितधियामवमृश्य नृणांस्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपार: । आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यांवेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६ ॥

kālena mīlita-dhiyām avamṛśya nṝṇāṁstokāyuṣāṁ sva-nigamo bata dūra-pāraḥāvirhitas tv anuyugaṁ sa hi satyavatyāṁveda-drumaṁ viṭa-paśo vibhajiṣyati sma

देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानांपूर्भिर्मयेन विहिताभिरद‍ृश्यतूर्भि: । लोकान् घ्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभंवेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम् ॥ ३७ ॥

deva-dviṣāṁ nigama-vartmani niṣṭhitānāṁpūrbhir mayena vihitābhir adṛśya-tūrbhiḥlokān ghnatāṁ mati-vimoham atipralobhaṁveṣaṁ vidhāya bahu bhāṣyata aupadharmyam

यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरे: कथा: स्यु:पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवा: । स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्रशास्ता भविष्यति कलेर्भगवान् युगान्ते ॥ ३८ ॥

yarhy ālayeṣv api satāṁ na hareḥ kathāḥ syuḥpāṣaṇḍino dvija-janā vṛṣalā nṛdevāḥsvāhā svadhā vaṣaḍ iti sma giro na yatraśāstā bhaviṣyati kaler bhagavān yugānte

सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशा:स्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशा: । अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्यामायाविभूतय इमा: पुरुशक्तिभाज: ॥ ३९ ॥

sarge tapo ’ham ṛṣayo nava ye prajeśāḥsthāne ’tha dharma-makha-manv-amarāvanīśāḥante tv adharma-hara-manyu-vaśāsurādyāmāyā-vibhūtaya imāḥ puru-śakti-bhājaḥ

विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽर्हतीहय: पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । चस्कम्भ य: स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठंयस्मात् त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥ ४० ॥

viṣṇor nu vīrya-gaṇanāṁ katamo ’rhatīhayaḥ pārthivāny api kavir vimame rajāṁsicaskambha yaḥ sva-rahasāskhalatā tri-pṛṣṭhaṁyasmāt tri-sāmya-sadanād uru-kampayānam

नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्तेमायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽवरा ये । गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेव:शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१ ॥

nāntaṁ vidāmy aham amī munayo ’gra-jās temāyā-balasya puruṣasya kuto ’varā yegāyan guṇān daśa-śatānana ādi-devaḥśeṣo ’dhunāpi samavasyati nāsya pāram

येषां स एष भगवान् दययेदनन्त:सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् । ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायांनैषां ममाहमिति धी: श्वश‍ृगालभक्ष्ये ॥ ४२ ॥

yeṣāṁ sa eṣa bhagavān dayayed anantaḥsarvātmanāśrita-pado yadi nirvyalīkamte dustarām atitaranti ca deva-māyāṁnaiṣāṁ mamāham iti dhīḥ śva-śṛgāla-bhakṣye

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायांयूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्चप्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि-रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवादेवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद-सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त-पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

vedāham aṅga paramasya hi yoga-māyāṁyūyaṁ bhavaś ca bhagavān atha daitya-varyaḥpatnī manoḥ sa ca manuś ca tad-ātmajāś caprācīnabarhir ṛbhur aṅga uta dhruvaś ca

ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायांस्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवा: । यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षा-स्तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ४६ ॥

te vai vidanty atitaranti ca deva-māyāṁstrī-śūdra-hūṇa-śabarā api pāpa-jīvāḥyady adbhuta-krama-parāyaṇa-śīla-śikṣāstiryag-janā api kim u śruta-dhāraṇā ye

शश्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रंशुद्धं समं सदसत: परमात्मतत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थोमाया परैत्यभिमुखे च विलज्जमानातद् वै पदं भगवत: परमस्य पुंसोब्रह्मेति यद् विदुरजस्रसुखं विशोकम् ॥ ४७ ॥

śaśvat praśāntam abhayaṁ pratibodha-mātraṁśuddhaṁ samaṁ sad-asataḥ paramātma-tattvamśabdo na yatra puru-kārakavān kriyārthomāyā paraity abhimukhe ca vilajjamānātad vai padaṁ bhagavataḥ paramasya puṁsobrahmeti yad vidur ajasra-sukhaṁ viśokam

सध्‌रयङ् नियम्य यतयो यमकर्तहेतिं । जह्यु: स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्र: ॥ ४८ ॥

sadhryaṅ niyamya yatayo yama-karta-hetiṁjahyuḥ svarāḍ iva nipāna-khanitram indraḥ

स श्रेयसामपि विभुर्भगवान् यतोऽस्यभावस्वभावविहितस्य सत: प्रसिद्धि: । देहे स्वधातुविगमेऽनुविशीर्यमाणेव्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽज: ॥ ४९ ॥

sa śreyasām api vibhur bhagavān yato ’syabhāva-svabhāva-vihitasya sataḥ prasiddhiḥdehe sva-dhātu-vigame ’nuviśīryamāṇevyomeva tatra puruṣo na viśīryate ’jaḥ

सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावन: । समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात् सदसच्च यत् ॥ ५० ॥

so ’yaṁ te ’bhihitas tātabhagavān viśva-bhāvanaḥsamāsena harer nānyadanyasmāt sad-asac ca yat

इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । संग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद् विपुलीकुरु ॥ ५१ ॥

idaṁ bhāgavataṁ nāmayan me bhagavatoditamsaṅgraho ’yaṁ vibhūtīnāṁtvam etad vipulī kuru

यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ ५२ ॥

yathā harau bhagavatinṛṇāṁ bhaktir bhaviṣyatisarvātmany akhilādhāreiti saṅkalpya varṇaya

मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदत: । श‍ृण्वत: श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति ॥ ५३ ॥

māyāṁ varṇayato ’muṣyaīśvarasyānumodataḥśṛṇvataḥ śraddhayā nityaṁmāyayātmā na muhyati