Canto 2, Chapter 8

राजोवाचब्रह्मणा चोदितो ब्रह्मन् गुणाख्यानेऽगुणस्य च । यस्मै यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शन: ॥ १ ॥

rājovācabrahmaṇā codito brahmanguṇākhyāne ’guṇasya cayasmai yasmai yathā prāhanārado deva-darśanaḥ

एतद् वेदितुमिच्छामि तत्त्वं तत्त्वविदां वर । हरेरद्भुतवीर्यस्य कथा लोकसुमङ्गला: ॥ २ ॥

etad veditum icchāmitattvaṁ tattva-vidāṁ varaharer adbhuta-vīryasyakathā loka-sumaṅgalāḥ

कथयस्व महाभाग यथाहमखिलात्मनि । कृष्णे निवेश्य नि:सङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥ ३ ॥

kathayasva mahābhāgayathāham akhilātmanikṛṣṇe niveśya niḥsaṅgaṁmanas tyakṣye kalevaram

श‍ृण्वत: श्रद्धया नित्यं गृणतश्च स्वचेष्टितम् । कालेन नातिदीर्घेण भगवान् विशते हृदि ॥ ४ ॥

śṛṇvataḥ śraddhayā nityaṁgṛṇataś ca sva-ceṣṭitamkālena nātidīrgheṇabhagavān viśate hṛdi

प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुहम् । धुनोति शमलं कृष्ण: सलिलस्य यथा शरत् ॥ ५ ॥

praviṣṭaḥ karṇa-randhreṇasvānāṁ bhāva-saroruhamdhunoti śamalaṁ kṛṣṇaḥsalilasya yathā śarat

धौतात्मा पुरुष: कृष्णपादमूलं न मुञ्चति । मुक्त सर्वपरिक्लेश: पान्थ: स्वशरणं यथा ॥ ६ ॥

dhautātmā puruṣaḥ kṛṣṇa-pāda-mūlaṁ na muñcatimukta-sarva-parikleśaḥpānthaḥ sva-śaraṇaṁ yathā

यदधातुमतो ब्रह्मन् देहारम्भोऽस्य धातुभि: । यद‍ृच्छया हेतुना वा भवन्तो जानते यथा ॥ ७ ॥

yad adhātu-mato brahmandehārambho ’sya dhātubhiḥyadṛcchayā hetunā vābhavanto jānate yathā

āsīd yad-udarāt padmaṁloka-saṁsthāna-lakṣaṇamyāvān ayaṁ vai puruṣaiyattāvayavaiḥ pṛthaktāvān asāv iti proktaḥsaṁsthāvayavavān iva

अज: सृजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहात् । दद‍ृशे येन तद्रूपं नाभिपद्मसमुद्भव: ॥ ९ ॥

ajaḥ sṛjati bhūtānibhūtātmā yad-anugrahātdadṛśe yena tad-rūpaṁnābhi-padma-samudbhavaḥ

स चापि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्भवाप्यय: । मुक्त्वात्ममायां मायेश: शेते सर्वगुहाशय: ॥ १० ॥

sa cāpi yatra puruṣoviśva-sthity-udbhavāpyayaḥmuktvātma-māyāṁ māyeśaḥśete sarva-guhāśayaḥ

पुरुषावयवैर्लोका: सपाला: पूर्वकल्पिता: । लोकैरमुष्यावयवा: सपालैरिति शुश्रुम ॥ ११ ॥

puruṣāvayavair lokāḥsapālāḥ pūrva-kalpitāḥlokair amuṣyāvayavāḥsa-pālair iti śuśruma

यावान् कल्पोविकल्पो वा यथा कालोऽनुमीयते । भूतभव्यभवच्छब्द आयुर्मानं च यत् सत: ॥ १२ ॥

yāvān kalpo vikalpo vāyathā kālo ’numīyatebhūta-bhavya-bhavac-chabdaāyur-mānaṁ ca yat sataḥ

कालस्यानुगतिर्या तु लक्ष्यतेऽण्वी बृहत्यपि । यावत्य: कर्मगतयो याद‍ृशीर्द्विजसत्तम ॥ १३ ॥

kālasyānugatir yā tulakṣyate ’ṇvī bṛhaty apiyāvatyaḥ karma-gatayoyādṛśīr dvija-sattama

यस्मिन् कर्मसमावायो यथा येनोपगृह्यते । गुणानां गुणिनां चैव परिणाममभीप्सताम् ॥ १४ ॥

yasmin karma-samāvāyoyathā yenopagṛhyateguṇānāṁ guṇināṁ caivapariṇāmam abhīpsatām

भूपातालककुब्व्योमग्रहनक्षत्रभूभृताम् । सरित्समुद्रद्वीपानां सम्भवश्चैतदोकसाम् ॥ १५ ॥

bhū-pātāla-kakub-vyoma-graha-nakṣatra-bhūbhṛtāmsarit-samudra-dvīpānāṁsambhavaś caitad-okasām

प्रमाणमण्डकोशस्य बाह्याभ्यन्तरभेदत: । महतां चानुचरितं वर्णाश्रमविनिश्चय: ॥ १६ ॥

pramāṇam aṇḍa-kośasyabāhyābhyantara-bhedataḥmahatāṁ cānucaritaṁvarṇāśrama-viniścayaḥ

युगानि युगमानं च धर्मो यश्च युगे युगे । अवतारानुचरितं यदाश्चर्यतमं हरे: ॥ १७ ॥

yugāni yuga-mānaṁ cadharmo yaś ca yuge yugeavatārānucaritaṁyad āścaryatamaṁ hareḥ

नृणां साधारणो धर्म: सविशेषश्च याद‍ृश: । श्रेणीनां राजर्षीणां च धर्म: कृच्छ्रेषु जीवताम् ॥ १८ ॥

nṛṇāṁ sādhāraṇo dharmaḥsaviśeṣaś ca yādṛśaḥśreṇīnāṁ rājarṣīṇāṁ cadharmaḥ kṛcchreṣu jīvatām

तत्त्वानां परिसंख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् । पुरुषाराधनविधिर्योगस्याध्यात्मिकस्य च ॥ १९ ॥

tattvānāṁ parisaṅkhyānaṁlakṣaṇaṁ hetu-lakṣaṇampuruṣārādhana-vidhiryogasyādhyātmikasya ca

योगेश्वरैश्वर्यगतिर्लिङ्गभङ्गस्तु योगिनाम् । वेदोपवेदधर्माणामितिहासपुराणयो: ॥ २० ॥

yogeśvaraiśvarya-gatirliṅga-bhaṅgas tu yogināmvedopaveda-dharmāṇāmitihāsa-purāṇayoḥ

सम्प्लव: सर्वभूतानां विक्रम: प्रतिसंक्रम: । इष्टापूर्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधि: ॥ २१ ॥

samplavaḥ sarva-bhūtānāṁvikramaḥ pratisaṅkramaḥiṣṭā-pūrtasya kāmyānāṁtri-vargasya ca yo vidhiḥ

यो वानुशायिनां सर्ग: पाषण्डस्य च सम्भव: । आत्मनो बन्धमोक्षौ च व्यवस्थानं स्वरूपत: ॥ २२ ॥

yo vānuśāyināṁ sargaḥpāṣaṇḍasya ca sambhavaḥātmano bandha-mokṣau cavyavasthānaṁ sva-rūpataḥ

यथात्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया । विसृज्य वा यथा मायामुदास्ते साक्षिवद् विभु: ॥ २३ ॥

yathātma-tantro bhagavānvikrīḍaty ātma-māyayāvisṛjya vā yathā māyāmudāste sākṣivad vibhuḥ

सर्वमेतच्च भगवन् पृच्छतो मेऽनुपूर्वश: । तत्त्वतोऽर्हस्युदाहर्तुं प्रपन्नाय महामुने ॥ २४ ॥

sarvam etac ca bhagavanpṛcchato me ’nupūrvaśaḥtattvato ’rhasy udāhartuṁprapannāya mahā-mune

अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथात्मभू: । अपरे चानुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजै: कृतम् ॥ २५ ॥

atra pramāṇaṁ hi bhavānparameṣṭhī yathātma-bhūḥapare cānutiṣṭhantipūrveṣāṁ pūrva-jaiḥ kṛtam

न मेऽसव: परायन्ति ब्रह्मन्ननशनादमी । पिबतोऽच्युतपीयूषम् तद्वाक्याब्धिविनि:सृतम् ॥ २६ ॥

na me ’savaḥ parāyantibrahmann anaśanād amīpibato ’cyuta-pīyūṣamtad vākya-abdhi-viniḥsṛtam

सूत उवाच स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पते: । ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि ॥ २७ ॥

sūta uvācasa upāmantrito rājñākathāyām iti sat-pateḥbrahmarāto bhṛśaṁ prītoviṣṇurātena saṁsadi

प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते ॥ २८ ॥

prāha bhāgavataṁ nāmapurāṇaṁ brahma-sammitambrahmaṇe bhagavat-proktaṁbrahma-kalpa upāgate

यद् यत् परीक्षिद‍ृषभ: पाण्डूनामनुपृच्छति । आनुपूर्व्येण तत्सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ २९ ॥

yad yat parīkṣid ṛṣabhaḥpāṇḍūnām anupṛcchatiānupūrvyeṇa tat sarvamākyātum upacakrame