Canto 3, Chapter 2

श्री शुक उवाच इति भागवत: पृष्ट: क्षत्‍त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् । प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात्स्मारितेश्वर: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaiti bhāgavataḥ pṛṣṭaḥkṣattrā vārtāṁ priyāśrayāmprativaktuṁ na cotsehaautkaṇṭhyāt smāriteśvaraḥ

य: पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचित: । तन्नैच्छद्रचयन् यस्य सपर्यां बाललीलया ॥ २ ॥

yaḥ pañca-hāyano mātrāprātar-āśāya yācitaḥtan naicchad racayan yasyasaparyāṁ bāla-līlayā

स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गत: । पृष्टो वार्तां प्रतिब्रूयाद्भर्तु: पादावनुस्मरन् ॥ ३ ॥

sa kathaṁ sevayā tasyakālena jarasaṁ gataḥpṛṣṭo vārtāṁ pratibrūyādbhartuḥ pādāv anusmaran

स मुहूर्तमभूत्तूष्णीं कृष्णाङ्‌घ्रि सुधया भृशम् । तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्न: साधु निर्वृत: ॥ ४ ॥

sa muhūrtam abhūt tūṣṇīṁkṛṣṇāṅghri-sudhayā bhṛśamtīvreṇa bhakti-yogenanimagnaḥ sādhu nirvṛtaḥ

पुलकोद्‍‌भिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन्मीलद्‍दृशा शुच: । पूर्णार्थो लक्षितस्तेन स्‍नेहप्रसरसंप्लुत: ॥ ५ ॥

pulakodbhinna-sarvāṅgomuñcan mīlad-dṛśā śucaḥpūrṇārtho lakṣitas tenasneha-prasara-samplutaḥ

शनकैर्भगवल्लोकान्नृलोकं पुनरागत: । विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन् ॥ ६ ॥

śanakair bhagaval-lokānnṛlokaṁ punar āgataḥvimṛjya netre viduraṁprītyāhoddhava utsmayan

उद्धव उवाच कृष्णद्युमणिनिम्‍लोचे गीर्णेष्वजगरेण ह । किंनु न: कुशलं ब्रूयां गतश्रीषु गृहेष्वहम् ॥ ७ ॥

uddhava uvācakṛṣṇa-dyumaṇi nimlocegīrṇeṣv ajagareṇa hakiṁ nu naḥ kuśalaṁ brūyāṁgata-śrīṣu gṛheṣv aham

दुर्भगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि । ये संवसन्तो न विदुर्हरिं मीना इवोडुपम् ॥ ८ ॥

durbhago bata loko ’yaṁyadavo nitarām apiye saṁvasanto na vidurhariṁ mīnā ivoḍupam

इङ्गितज्ञा: पुरुप्रौढा एकारामाश्च सात्वता: । सात्वतामृषभं सर्वे भूतावासममंसत ॥ ९ ॥

iṅgita-jñāḥ puru-prauḍhāekārāmāś ca sātvatāḥsātvatām ṛṣabhaṁ sarvebhūtāvāsam amaṁsata

देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यदसदाश्रिता: । भ्राम्यते धीर्न तद्वाक्यैरात्मन्युप्तात्मनो हरौ ॥ १० ॥

devasya māyayā spṛṣṭāye cānyad asad-āśritāḥbhrāmyate dhīr na tad-vākyairātmany uptātmano harau

प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तद‍ृशां नृणाम् । आदायान्तरधाद्यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥ ११ ॥

pradarśyātapta-tapasāmavitṛpta-dṛśāṁ nṛṇāmādāyāntar adhād yas tusva-bimbaṁ loka-locanam

यन्मर्त्यलीलौपयिकं स्वयोग-मायाबलं दर्शयता गृहीतम् । विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धे:परं पदं भूषणभूषणाङ्गम् ॥ १२ ॥

yan martya-līlaupayikaṁ sva-yoga-māyā-balaṁ darśayatā gṛhītamvismāpanaṁ svasya ca saubhagarddheḥparaṁ padaṁ bhūṣaṇa-bhūṣaṇāṅgam

यद्धर्मसूनोर्बत राजसूयेनिरीक्ष्य द‍ृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोक: । कार्त्स्‍न्येन चाद्येह गतं विधातु-रर्वाक्सृतौ कौशलमित्यमन्यत ॥ १३ ॥

yad dharma-sūnor bata rājasūyenirīkṣya dṛk-svastyayanaṁ tri-lokaḥkārtsnyena cādyeha gataṁ vidhāturarvāk-sṛtau kauśalam ity amanyata

यस्यानुरागप्लुतहासरास-लीलावलोकप्रतिलब्धमाना: । व्रजस्त्रियो द‍ृग्भिरनुप्रवृत्त-धियोऽवतस्थु: किल कृत्यशेषा: ॥ १४ ॥

yasyānurāga-pluta-hāsa-rāsa-līlāvaloka-pratilabdha-mānāḥvraja-striyo dṛgbhir anupravṛtta-dhiyo ’vatasthuḥ kila kṛtya-śeṣāḥ

स्वशान्तरूपेष्वितरै: स्वरूपै-रभ्यर्द्यमानेष्वनुकम्पितात्मा । परावरेशो महदंशयुक्तोह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्नि: ॥ १५ ॥

sva-śānta-rūpeṣv itaraiḥ sva-rūpairabhyardyamāneṣv anukampitātmāparāvareśo mahad-aṁśa-yuktohy ajo ’pi jāto bhagavān yathāgniḥ

मां खेदयत्येतदजस्य जन्म-विडम्बनं यद्वसुदेवगेहे । व्रजे च वासोऽरिभयादिव स्वयंपुराद् व्यवात्सीद्यदनन्तवीर्य: ॥ १६ ॥

māṁ khedayaty etad ajasya janma-viḍambanaṁ yad vasudeva-gehevraje ca vāso ’ri-bhayād iva svayaṁpurād vyavātsīd yad-ananta-vīryaḥ

दुनोति चेत: स्मरतो ममैतद्यदाह पादावभिवन्द्य पित्रो: । ताताम्ब कंसादुरुशङ्कितानांप्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम् ॥ १७ ॥

dunoti cetaḥ smarato mamaitadyad āha pādāv abhivandya pitroḥtātāmba kaṁsād uru-śaṅkitānāṁprasīdataṁ no ’kṛta-niṣkṛtīnām

को वा अमुष्याङ्‌घ्रि सरोजरेणुंविस्मर्तुमीशीत पुमान् विजिघ्रन् । यो विस्फुरद्भ्रूविटपेन भूमे-र्भारं कृतान्तेन तिरश्चकार ॥ १८ ॥

ko vā amuṣyāṅghri-saroja-reṇuṁvismartum īśīta pumān vijighranyo visphurad-bhrū-viṭapena bhūmerbhāraṁ kṛtāntena tiraścakāra

द‍ृष्टा भवद्‍‌भिर्ननु राजसूयेचैद्यस्य कृष्णं द्विषतोऽपि सिद्धि: । यां योगिन: संस्पृहयन्ति सम्यग्योगेन कस्तद्विरहं सहेत ॥ १९ ॥

dṛṣṭā bhavadbhir nanu rājasūyecaidyasya kṛṣṇaṁ dviṣato ’pi siddhiḥyāṁ yoginaḥ saṁspṛhayanti samyagyogena kas tad-virahaṁ saheta

तथैव चान्ये नरलोकवीराय आहवे कृष्णमुखारविन्दम् । नेत्रै: पिबन्तो नयनाभिरामंपार्थास्त्रपूत: पदमापुरस्य ॥ २० ॥

tathaiva cānye nara-loka-vīrāya āhave kṛṣṇa-mukhāravindamnetraiḥ pibanto nayanābhirāmaṁpārthāstra-pūtaḥ padam āpur asya

स्वयं त्वसाम्यातिशयस्त्र्यधीश:स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकाम: । बलिं हरद्‍‌भिश्चिरलोकपालै:किरीटकोट्येडितपादपीठ: ॥ २१ ॥

svayaṁ tv asāmyātiśayas tryadhīśaḥsvārājya-lakṣmy-āpta-samasta-kāmaḥbaliṁ haradbhiś cira-loka-pālaiḥkirīṭa-koṭyeḍita-pāda-pīṭhaḥ

तत्तस्य कैङ्कर्यमलं भृतान्नोविग्लापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम् । तिष्ठन्निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्येन्यबोधयद्देव निधारयेति ॥ २२ ॥

tat tasya kaiṅkaryam alaṁ bhṛtān noviglāpayaty aṅga yad ugrasenamtiṣṭhan niṣaṇṇaṁ parameṣṭhi-dhiṣṇyenyabodhayad deva nidhārayeti

अहो बकी यं स्तनकालकूटंजिघांसयापाययदप्यसाध्वी । लेभे गतिं धात्र्युचितां ततोऽन्यंकं वा दयालुं शरणं व्रजेम ॥ २३ ॥

aho bakī yaṁ stana-kāla-kūṭaṁjighāṁsayāpāyayad apy asādhvīlebhe gatiṁ dhātry-ucitāṁ tato ’nyaṁkaṁ vā dayāluṁ śaraṇaṁ vrajema

मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशेसंरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् । ये संयुगेऽचक्षत तार्क्ष्यपुत्र-मंसे सुनाभायुधमापतन्तम् ॥ २४ ॥

manye ’surān bhāgavatāṁs tryadhīśesaṁrambha-mārgābhiniviṣṭa-cittānye saṁyuge ’cakṣata tārkṣya-putramaṁse sunābhāyudham āpatantam

वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने । चिकीर्षुर्भगवानस्या: शमजेनाभियाचित: ॥ २५ ॥

vasudevasya devakyāṁjāto bhojendra-bandhanecikīrṣur bhagavān asyāḥśam ajenābhiyācitaḥ

ततो नन्दव्रजमित: पित्रा कंसाद्विबिभ्यता । एकादश समास्तत्र गूढार्चि: सबलोऽवसत् ॥ २६ ॥

tato nanda-vrajam itaḥpitrā kaṁsād vibibhyatāekādaśa samās tatragūḍhārciḥ sa-balo ’vasat

परीतो वत्सपैर्वत्सांश्चारयन् व्यहरद्विभु: । यमुनोपवने कूजद्‌द्विजसंकुलिताङ्‌घ्रिपे ॥ २७ ॥

parīto vatsapair vatsāṁścārayan vyaharad vibhuḥyamunopavane kūjad-dvija-saṅkulitāṅghripe

कौमारीं दर्शयंश्चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम् । रुदन्निव हसन्मुग्धबालसिंहावलोकन: ॥ २८ ॥

kaumārīṁ darśayaṁś ceṣṭāṁprekṣaṇīyāṁ vrajaukasāmrudann iva hasan mugdha-bāla-siṁhāvalokanaḥ

स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सितगोवृषम् । चारयन्ननुगान् गोपान् रणद्वेणुररीरमत् ॥ २९ ॥

sa eva go-dhanaṁ lakṣmyāniketaṁ sita-go-vṛṣamcārayann anugān gopānraṇad-veṇur arīramat

प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिन: कामरूपिण: । लीलया व्यनुदत्तांस्तान् बाल: क्रीडनकानिव ॥ ३० ॥

prayuktān bhoja-rājenamāyinaḥ kāma-rūpiṇaḥlīlayā vyanudat tāṁs tānbālaḥ krīḍanakān iva

विपन्नान् विषपानेन निगृह्य भुजगाधिपम् । उत्थाप्यापाययद्गावस्तत्तोयं प्रकृतिस्थितम् ॥ ३१ ॥

vipannān viṣa-pānenanigṛhya bhujagādhipamutthāpyāpāyayad gāvastat toyaṁ prakṛti-sthitam

अयाजयद्गोसवेन गोपराजं द्विजोत्तमै: । वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीर्षन् सद्वय‍यं विभु: ॥ ३२ ॥

ayājayad go-savenagopa-rājaṁ dvijottamaiḥvittasya coru-bhārasyacikīrṣan sad-vyayaṁ vibhuḥ

वर्षतीन्द्रे व्रज: कोपाद्भग्नमानेऽतिविह्वल: । गोत्रलीलातपत्रेण त्रातो भद्रानुगृह्णता ॥ ३३ ॥

varṣatīndre vrajaḥ kopādbhagnamāne ’tivihvalaḥgotra-līlātapatreṇatrāto bhadrānugṛhṇatā

शरच्छशिकरैर्मृष्टं मानयन् रजनीमुखम् । गायन् कलपदं रेमे स्त्रीणां मण्डलमण्डन: ॥ ३४ ॥

śarac-chaśi-karair mṛṣṭaṁmānayan rajanī-mukhamgāyan kala-padaṁ remestrīṇāṁ maṇḍala-maṇḍanaḥ