Canto 3, Chapter 10

विदुर उवाच अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामह: । प्रजा: ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभु: ॥ १ ॥

vidura uvācaantarhite bhagavatibrahmā loka-pitāmahaḥprajāḥ sasarja katidhādaihikīr mānasīr vibhuḥ

ये च मे भगवन् पृष्टास्त्वय्यर्था बहुवित्तम । तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि न: सर्वसंशयान् ॥ २ ॥

ye ca me bhagavan pṛṣṭāstvayy arthā bahuvittamatān vadasvānupūrvyeṇachindhi naḥ sarva-saṁśayān

सूत उवाच एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्‍त्रा कौषारविर्मुनि: । प्रीत: प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव ॥ ३ ॥

sūta uvācaevaṁ sañcoditas tenakṣattrā kauṣāravir muniḥprītaḥ pratyāha tān praśnānhṛdi-sthān atha bhārgava

मैत्रेय उवाच विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तप: । आत्मन्यात्मानमावेश्य यथाह भगवानज: ॥ ४ ॥

maitreya uvācaviriñco ’pi tathā cakredivyaṁ varṣa-śataṁ tapaḥātmany ātmānam āveśyayathāha bhagavān ajaḥ

तद्विलोक्याब्जसम्भूतो वायुना यदधिष्ठित: । पद्ममम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम् ॥ ५ ॥

tad vilokyābja-sambhūtovāyunā yad-adhiṣṭhitaḥpadmam ambhaś ca tat-kāla-kṛta-vīryeṇa kampitam

तपसा ह्येधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया । विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥ ६ ॥

tapasā hy edhamānenavidyayā cātma-saṁsthayāvivṛddha-vijñāna-balonyapād vāyuṁ sahāmbhasā

तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् । अनेन लोकान् प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत् ॥ ७ ॥

tad vilokya viyad-vyāpipuṣkaraṁ yad-adhiṣṭhitamanena lokān prāg-līnānkalpitāsmīty acintayat

पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदित: । एकं व्यभाङ्‌क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा ॥ ८ ॥

padma-kośaṁ tadāviśyabhagavat-karma-coditaḥekaṁ vyabhāṅkṣīd urudhātridhā bhāvyaṁ dvi-saptadhā

एतावाञ्जीवलोकस्य संस्थाभेद: समाहृत: । धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाक: परमेष्ठ्यसौ ॥ ९ ॥

etāvāñ jīva-lokasyasaṁsthā-bhedaḥ samāhṛtaḥdharmasya hy animittasyavipākaḥ parameṣṭhy asau

विदुर उवाच यथात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मण: । कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय न: प्रभो ॥ १० ॥

vidura uvācayathāttha bahu-rūpasyaharer adbhuta-karmaṇaḥkālākhyaṁ lakṣaṇaṁ brahmanyathā varṇaya naḥ prabho

मैत्रेय उवाच गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठित: । पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयासृजत् ॥ ११ ॥

maitreya uvācaguṇa-vyatikarākāronirviśeṣo ’pratiṣṭhitaḥpuruṣas tad-upādānamātmānaṁ līlayāsṛjat

विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥

viśvaṁ vai brahma-tan-mātraṁsaṁsthitaṁ viṣṇu-māyayāīśvareṇa paricchinnaṁkālenāvyakta-mūrtinā

यथेदानीं तथाग्रे च पश्चादप्येतदीद‍ृशम् ॥ १३ ॥

yathedānīṁ tathāgre capaścād apy etad īdṛśam

सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु य: । कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविध: प्रतिसंक्रम: ॥ १४ ॥

sargo nava-vidhas tasyaprākṛto vaikṛtas tu yaḥkāla-dravya-guṇair asyatri-vidhaḥ pratisaṅkramaḥ

आद्यस्तु महत: सर्गो गुणवैषम्यमात्मन: । द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदय: ॥ १५ ॥

ādyas tu mahataḥ sargoguṇa-vaiṣamyam ātmanaḥdvitīyas tv ahamo yatradravya-jñāna-kriyodayaḥ

भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् । चतुर्थ ऐन्द्रिय: सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मक: ॥ १६ ॥

bhūta-sargas tṛtīyas tutan-mātro dravya-śaktimāncaturtha aindriyaḥ sargoyas tu jñāna-kriyātmakaḥ

वैकारिको देवसर्ग: पञ्चमो यन्मयं मन: । पष्ठस्तु तमस: सर्गो यस्त्वबुद्धिकृत: प्रभो: ॥ १७ ॥

vaikāriko deva-sargaḥpañcamo yan-mayaṁ manaḥṣaṣṭhas tu tamasaḥ sargoyas tv abuddhi-kṛtaḥ prabhoḥ

षडिमे प्राकृता: सर्गा वैकृतानपि मे श‍ृणु । रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधस: ॥ १८ ॥

ṣaḍ ime prākṛtāḥ sargāvaikṛtān api me śṛṇurajo-bhājo bhagavatolīleyaṁ hari-medhasaḥ

सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षङ्‌विधस्तस्थुषां च य: । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमा: ॥ १९ ॥

saptamo mukhya-sargas tuṣaḍ-vidhas tasthuṣāṁ ca yaḥvanaspaty-oṣadhi-latā-tvaksārā vīrudho drumāḥ

उत्स्रोतसस्तम:प्राया अन्त:स्पर्शा विशेषिण: ॥ २० ॥

utsrotasas tamaḥ-prāyāantaḥ-sparśā viśeṣiṇaḥ

तिरश्चामष्टम: सर्ग: सोऽष्टाविंशद्विधो मत: । अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा ह्यद्यवेदिन: ॥ २१ ॥

tiraścām aṣṭamaḥ sargaḥso ’ṣṭāviṁśad-vidho mataḥavido bhūri-tamasoghrāṇa-jñā hṛdy avedinaḥ

गौरजो महिष: कृष्ण: सूकरो गवयो रुरु: । द्विशफा: पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ॥ २२ ॥

gaur ajo mahiṣaḥ kṛṣṇaḥsūkaro gavayo ruruḥdvi-śaphāḥ paśavaś cemeavir uṣṭraś ca sattama

खरोऽश्वोऽश्वतरो गौर: शरभश्चमरी तथा । एते चैकशफा: क्षत्त: श‍ृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २३ ॥

kharo ’śvo ’śvataro gauraḥśarabhaś camarī tathāete caika-śaphāḥ kṣattaḥśṛṇu pañca-nakhān paśūn

श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जार: शशशल्लकौ । सिंह: कपिर्गज: कूर्मो गोधा च मकरादय: ॥ २४ ॥

śvā sṛgālo vṛko vyāghromārjāraḥ śaśa-śallakausiṁhaḥ kapir gajaḥ kūrmogodhā ca makarādayaḥ

कङ्कगृधबकश्येनभासभल्लूकबर्हिण: । हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादय: खगा: ॥ २५ ॥

kaṅka-gṛdhra-baka-śyena-bhāsa-bhallūka-barhiṇaḥhaṁsa-sārasa-cakrāhva-kākolūkādayaḥ khagāḥ

अर्वाक्स्रोतस्तु नवम: क्षत्तरेकविधो नृणाम् । रजोऽधिका: कर्मपरा दु:खे च सुखमानिन: ॥ २६ ॥

arvāk-srotas tu navamaḥkṣattar eka-vidho nṛṇāmrajo ’dhikāḥ karma-parāduḥkhe ca sukha-māninaḥ

वैकृतास्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम । वैकारिकस्तु य: प्रोक्त: कौमारस्तूभयात्मक: ॥ २७ ॥

vaikṛtās traya evaitedeva-sargaś ca sattamavaikārikas tu yaḥ proktaḥkaumāras tūbhayātmakaḥ

देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्‍कृता: ॥ २९ ॥

deva-sargaś cāṣṭa-vidhovibudhāḥ pitaro ’surāḥgandharvāpsarasaḥ siddhāyakṣa-rakṣāṁsi cāraṇāḥ

अत: परं प्रवक्ष्यामि वंशान्मन्वन्तराणि च । एवं रज:प्लुत: स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरि: । सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवात्मानमात्मना ॥ ३० ॥

ataḥ paraṁ pravakṣyāmivaṁśān manvantarāṇi caevaṁ rajaḥ-plutaḥ sraṣṭākalpādiṣv ātmabhūr hariḥsṛjaty amogha-saṅkalpaātmaivātmānam ātmanā