Canto 3, Chapter 11

मैत्रेय उवाच चरम: सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुत: सदा । परमाणु: स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यत: ॥ १ ॥

maitreya uvācacaramaḥ sad-viśeṣāṇāmaneko ’saṁyutaḥ sadāparamāṇuḥ sa vijñeyonṛṇām aikya-bhramo yataḥ

सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तर: ॥ २ ॥

sata eva padārthasyasvarūpāvasthitasya yatkaivalyaṁ parama-mahānaviśeṣo nirantaraḥ

एवं कालोऽप्यनुमित: सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम । संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभु: ॥ ३ ॥

evaṁ kālo ’py anumitaḥsaukṣmye sthaulye ca sattamasaṁsthāna-bhuktyā bhagavānavyakto vyakta-bhug vibhuḥ

स काल: परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतोऽविशेषभुग्यस्तु स काल: परमो महान् ॥ ४ ॥

sa kālaḥ paramāṇur vaiyo bhuṅkte paramāṇutāmsato ’viśeṣa-bhug yas tusa kālaḥ paramo mahān

अणुर्द्वौ परमाणु स्यात्त्रसरेणुस्त्रय: स्मृत: । जालार्करश्म्यवगत: खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥

aṇur dvau paramāṇū syāttrasareṇus trayaḥ smṛtaḥjālārka-raśmy-avagataḥkham evānupatann agāt

त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते य: काल: स त्रुटि: स्मृत: । शतभागस्तु वेध: स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लव: स्मृत: ॥ ६ ॥

trasareṇu-trikaṁ bhuṅkteyaḥ kālaḥ sa truṭiḥ smṛtaḥśata-bhāgas tu vedhaḥ syāttais tribhis tu lavaḥ smṛtaḥ

निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रय: क्षण: । क्षणान् पञ्च विदु: काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ ७ ॥

nimeṣas tri-lavo jñeyaāmnātas te trayaḥ kṣaṇaḥkṣaṇān pañca viduḥ kāṣṭhāṁlaghu tā daśa pañca ca

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । ते द्वे मुहूर्त: प्रहर: षड्याम: सप्त नृणाम् ॥ ८ ॥

laghūni vai samāmnātādaśa pañca ca nāḍikāte dve muhūrtaḥ praharaḥṣaḍ yāmaḥ sapta vā nṛṇām

द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलै: । स्वर्णमाषै: कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम् ॥ ९ ॥

dvādaśārdha-palonmānaṁcaturbhiś catur-aṅgulaiḥsvarṇa-māṣaiḥ kṛta-cchidraṁyāvat prastha-jala-plutam

यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे । पक्ष: पञ्चदशाहानि शुक्ल: कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥

yāmāś catvāraś catvāromartyānām ahanī ubhepakṣaḥ pañca-daśāhāniśuklaḥ kṛṣṇaś ca mānada

तयो: समुच्चयो मास: पितृणां तदहर्निशम् । द्वौ तावृतु: षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ ११ ॥

tayoḥ samuccayo māsaḥpitṝṇāṁ tad ahar-niśamdvau tāv ṛtuḥ ṣaḍ ayanaṁdakṣiṇaṁ cottaraṁ divi

अयने चाहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृत: । संवत्सरशतं नृणांपरमायुर्निरूपितम् ॥ १२ ॥

ayane cāhanī prāhurvatsaro dvādaśa smṛtaḥsaṁvatsara-śataṁ nṝṇāṁparamāyur nirūpitam

ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ: परमाण्वादिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभु: ॥ १३ ॥

graharkṣa-tārā-cakra-sthaḥparamāṇv-ādinā jagatsaṁvatsarāvasānenaparyety animiṣo vibhuḥ

संवत्सर: परिवत्सर इडावत्सर एव च । अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥

saṁvatsaraḥ parivatsaraiḍā-vatsara eva caanuvatsaro vatsaraś caviduraivaṁ prabhāṣyate

य: सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्‌वसयन् स्वशक्त्यापुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेद: । कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वं-स्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥

yaḥ sṛjya-śaktim urudhocchvasayan sva-śaktyāpuṁso ’bhramāya divi dhāvati bhūta-bhedaḥkālākhyayā guṇamayaṁ kratubhir vitanvaṁstasmai baliṁ harata vatsara-pañcakāya

विदुर उवाच पितृदेवमनुष्याणामायु: परमिदं स्मृतम् । परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्यु:कल्पाद् बहिर्विद: ॥ १६ ॥

vidura uvācapitṛ-deva-manuṣyāṇāmāyuḥ param idaṁ smṛtampareṣāṁ gatim ācakṣvaye syuḥ kalpād bahir vidaḥ

भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ १७ ॥

bhagavān veda kālasyagatiṁ bhagavato nanuviśvaṁ vicakṣate dhīrāyoga-rāddhena cakṣuṣā

मैत्रेय उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षै: सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥

maitreya uvācakṛtaṁ tretā dvāparaṁ cakaliś ceti catur-yugamdivyair dvādaśabhir varṣaiḥsāvadhānaṁ nirūpitam

चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ १९ ॥

catvāri trīṇi dve caikaṁkṛtādiṣu yathā-kramamsaṅkhyātāni sahasrāṇidvi-guṇāni śatāni ca

सन्ध्यासन्ध्यांशयोरन्तर्य: काल: शतसंख्ययो: । तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥ २० ॥

sandhyā-sandhyāṁśayor antaryaḥ kālaḥ śata-saṅkhyayoḥtam evāhur yugaṁ taj-jñāyatra dharmo vidhīyate

धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते । स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥ २१ ॥

dharmaś catuṣ-pān manujānkṛte samanuvartatesa evānyeṣv adharmeṇavyeti pādena vardhatā

त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् । तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक् ॥ २२ ॥

tri-lokyā yuga-sāhasraṁbahir ābrahmaṇo dinamtāvaty eva niśā tātayan nimīlati viśva-sṛk

निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते । यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥

niśāvasāna ārabdholoka-kalpo ’nuvartateyāvad dinaṁ bhagavatomanūn bhuñjaṁś catur-daśa

स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ॥ २४ ॥

svaṁ svaṁ kālaṁ manur bhuṅktesādhikāṁ hy eka-saptatim

मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषय: सुरा: । भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २५ ॥

manvantareṣu manavastad-vaṁśyā ṛṣayaḥ surāḥbhavanti caiva yugapatsureśāś cānu ye ca tān

एष दैनन्दिन: सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तन: । तिर्यङ्‌नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभि: ॥ २६ ॥

eṣa dainan-dinaḥ sargobrāhmas trailokya-vartanaḥtiryaṅ-nṛ-pitṛ-devānāṁsambhavo yatra karmabhiḥ

मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभि: । मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपौरुष: ॥ २७ ॥

manvantareṣu bhagavānbibhrat sattvaṁ sva-mūrtibhiḥmanv-ādibhir idaṁ viśvamavaty udita-pauruṣaḥ

तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रम: । कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २८ ॥

tamo-mātrām upādāyapratisaṁruddha-vikramaḥkālenānugatāśeṣaāste tūṣṇīṁ dinātyaye

तमेवान्वपिधीयन्ते लोको भूरादयस्त्रय: । निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ २९ ॥

tam evānv api dhīyantelokā bhūr-ādayas trayaḥniśāyām anuvṛttāyāṁnirmukta-śaśi-bhāskaram

त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना । यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽर्दिता: ॥ ३० ॥

tri-lokyāṁ dahyamānāyāṁśaktyā saṅkarṣaṇāgnināyānty ūṣmaṇā maharlokājjanaṁ bhṛgv-ādayo ’rditāḥ

तावत्‍त्रिभुवनं सद्य: कल्पान्तैधितसिन्धव: । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मय: ॥ ३१ ॥

tāvat tri-bhuvanaṁ sadyaḥkalpāntaidhita-sindhavaḥplāvayanty utkaṭāṭopa-caṇḍa-vāteritormayaḥ

अन्त: स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरि: । योगनिद्रानिमीलाक्ष: स्तूयमानो जनालयै: ॥ ३२ ॥

antaḥ sa tasmin salilaāste ’nantāsano hariḥyoga-nidrā-nimīlākṣaḥstūyamāno janālayaiḥ

एवंविधैरहोरात्रै: कालगत्योपलक्षितै: । अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वय: शतम् ॥ ३३ ॥

evaṁ-vidhair aho-rātraiḥkāla-gatyopalakṣitaiḥapakṣitam ivāsyāpiparamāyur vayaḥ-śatam

यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते । पूर्व: परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते ॥ ३४ ॥

yad ardham āyuṣas tasyaparārdham abhidhīyatepūrvaḥ parārdho ’pakrāntohy aparo ’dya pravartate

पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् । कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदु: ॥ ३५ ॥

pūrvasyādau parārdhasyabrāhmo nāma mahān abhūtkalpo yatrābhavad brahmāśabda-brahmeti yaṁ viduḥ

तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद् यं पाद्ममभिचक्षते । यद्धरेर्नाभिसरस आसील्लोकसरोरुहम् ॥ ३६ ॥

tasyaiva cānte kalpo ’bhūdyaṁ pādmam abhicakṣateyad dharer nābhi-sarasaāsīl loka-saroruham

अयं तु कथित: कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रासीच्छूकरो हरि: ॥ ३७ ॥

ayaṁ tu kathitaḥ kalpodvitīyasyāpi bhāratavārāha iti vikhyātoyatrāsīc chūkaro hariḥ

कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मन: ॥ ३८ ॥

kālo ’yaṁ dvi-parārdhākhyonimeṣa upacaryateavyākṛtasyānantasyahy anāder jagad-ātmanaḥ

कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईश्वर: । नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३९ ॥

kālo ’yaṁ paramāṇv-ādirdvi-parārdhānta īśvaraḥnaiveśituṁ prabhur bhūmnaīśvaro dhāma-māninām

विकारै: सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृत: । आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृत: ॥ ४० ॥

vikāraiḥ sahito yuktairviśeṣādibhir āvṛtaḥāṇḍakośo bahir ayaṁpañcāśat-koṭi-vistṛtaḥ

दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्ट: परमाणुवत् । लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशय: ॥ ४१ ॥

daśottarādhikair yatrapraviṣṭaḥ paramāṇuvatlakṣyate ’ntar-gatāś cānyekoṭiśo hy aṇḍa-rāśayaḥ

तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मन: ॥ ४२ ॥

tad āhur akṣaraṁ brahmasarva-kāraṇa-kāraṇamviṣṇor dhāma paraṁ sākṣātpuruṣasya mahātmanaḥ