Canto 3, Chapter 9

ब्रह्मोवाचज्ञातोऽसि मेऽद्य सुचिरान्ननु देहभाजांन ज्ञायते भगवतो गतिरित्यवद्यम् । नान्यत्त्वदस्ति भगवन्नपि तन्न शुद्धंमायागुणव्यतिकराद्यदुरुर्विभासि ॥ १ ॥

brahmovācajñāto ’si me ’dya sucirān nanu deha-bhājāṁna jñāyate bhagavato gatir ity avadyamnānyat tvad asti bhagavann api tan na śuddhaṁmāyā-guṇa-vyatikarād yad urur vibhāsi

रूपं यदेतदवबोधरसोदयेनशश्वन्निवृत्ततमस: सदनुग्रहाय । आदौ गृहीतमवतारशतैकबीजंयन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम् ॥ २ ॥

rūpaṁ yad etad avabodha-rasodayenaśaśvan-nivṛtta-tamasaḥ sad-anugrahāyaādau gṛhītam avatāra-śataika-bījaṁyan-nābhi-padma-bhavanād aham āvirāsam

नात: परं परम यद्भवत: स्वरूप-मानन्दमात्रमविकल्पमविद्धवर्च: । पश्यामि विश्वसृजमेकमविश्वमात्मन्भूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितोऽस्मि ॥ ३ ॥

nātaḥ paraṁ parama yad bhavataḥ svarūpamānanda-mātram avikalpam aviddha-varcaḥpaśyāmi viśva-sṛjam ekam aviśvam ātmanbhūtendriyātmaka-madas ta upāśrito ’smi

तद्वा इदं भुवनमङ्गल मङ्गलायध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम् । तस्मै नमो भगवतेऽनुविधेम तुभ्यंयोऽनाद‍ृतो नरकभाग्भिरसत्प्रसङ्गै: ॥ ४ ॥

tad vā idaṁ bhuvana-maṅgala maṅgalāyadhyāne sma no darśitaṁ ta upāsakānāmtasmai namo bhagavate ’nuvidhema tubhyaṁyo ’nādṛto naraka-bhāgbhir asat-prasaṅgaiḥ

ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धंजिघ्रन्ति कर्णविवरै: श्रुतिवातनीतम् । भक्त्या गृहीतचरण: परया च तेषांनापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात्स्वपुंसाम् ॥ ५ ॥

ye tu tvadīya-caraṇāmbuja-kośa-gandhaṁjighranti karṇa-vivaraiḥ śruti-vāta-nītambhaktyā gṛhīta-caraṇaḥ parayā ca teṣāṁnāpaiṣi nātha hṛdayāmburuhāt sva-puṁsām

तावद्भयं द्रविणदेहसुहृन्निमित्तंशोक: स्पृहा परिभवो विपुलश्च लोभ: । तावन्ममेत्यसदवग्रह आर्तिमूलंयावन्न तेऽङ्‌घ्रिमभयं प्रवृणीत लोक: ॥ ६ ॥

tāvad bhayaṁ draviṇa-deha-suhṛn-nimittaṁśokaḥ spṛhā paribhavo vipulaś ca lobhaḥtāvan mamety asad-avagraha ārti-mūlaṁyāvan na te ’ṅghrim abhayaṁ pravṛṇīta lokaḥ

दैवेन ते हतधियो भवत: प्रसङ्गा-त्सर्वाशुभोपशमनाद्विमुखेन्द्रिया ये । कुर्वन्ति कामसुखलेशलवाय दीनालोभाभिभूतमनसोऽकुशलानि शश्वत् ॥ ७ ॥

daivena te hata-dhiyo bhavataḥ prasaṅgātsarvāśubhopaśamanād vimukhendriyā yekurvanti kāma-sukha-leśa-lavāya dīnālobhābhibhūta-manaso ’kuśalāni śaśvat

क्षुत्तृट्‌त्रिधातुभिरिमा मुहुरर्द्यमाना:शीतोष्णवातवरषैरितरेतराच्च । कामाग्निनाच्युत रुषा च सुदुर्भरेणसम्पश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे ॥ ८ ॥

kṣut-tṛṭ-tridhātubhir imā muhur ardyamānāḥśītoṣṇa-vāta-varaṣair itaretarāc cakāmāgninācyuta-ruṣā ca sudurbhareṇasampaśyato mana urukrama sīdate me

यावत्पृथक्त्वमिदमात्मन इन्द्रियार्थ-मायाबलं भगवतो जन ईश पश्येत् । तावन्न संसृतिरसौ प्रतिसंक्रमेतव्यर्थापि दु:खनिवहं वहती क्रियार्था ॥ ९ ॥

yāvat pṛthaktvam idam ātmana indriyārtha-māyā-balaṁ bhagavato jana īśa paśyettāvan na saṁsṛtir asau pratisaṅkrametavyarthāpi duḥkha-nivahaṁ vahatī kriyārthā

अह्न्यापृतार्तकरणा निशि नि:शयाना । नानामनोरथधिया क्षणभग्ननिद्रा: । दैवाहतार्थरचना ऋषयोऽपि देवयुष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति ॥ १० ॥

ahny āpṛtārta-karaṇā niśi niḥśayānānānā-manoratha-dhiyā kṣaṇa-bhagna-nidrāḥdaivāhatārtha-racanā ṛṣayo ’pi devayuṣmat-prasaṅga-vimukhā iha saṁsaranti

त्वं भक्तियोगपरिभावितहृत्सरोजआस्से श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ पुंसाम् । यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्तितत्तद्वपु: प्रणयसे सदनुग्रहाय ॥ ११ ॥

tvaṁ bhakti-yoga-paribhāvita-hṛt-sarojaāsse śrutekṣita-patho nanu nātha puṁsāmyad-yad-dhiyā ta urugāya vibhāvayantitat-tad-vapuḥ praṇayase sad-anugrahāya

नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारै-राराधित: सुरगणैर्हृदिबद्धकामै: । यत्सर्वभूतदययासदलभ्ययैकोनानाजनेष्ववहित: सुहृदन्तरात्मा ॥ १२ ॥

nātiprasīdati tathopacitopacārairārādhitaḥ sura-gaṇair hṛdi baddha-kāmaiḥyat sarva-bhūta-dayayāsad-alabhyayaikonānā-janeṣv avahitaḥ suhṛd antar-ātmā

पुंसामतो विविधकर्मभिरध्वराद्यै-र्दानेन चोग्रतपसा परिचर्यया च । आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियार्थोधर्मोऽर्पित: कर्हिचिद्‌म्रियते न यत्र ॥ १३ ॥

puṁsām ato vividha-karmabhir adhvarādyairdānena cogra-tapasā paricaryayā caārādhanaṁ bhagavatas tava sat-kriyārthodharmo ’rpitaḥ karhicid mriyate na yatra

शश्वत्स्वरूपमहसैव निपीतभेद-मोहाय बोधधिषणाय नम: परस्मै । विश्वोद्भवस्थितिलयेषु निमित्तलीला-रासाय ते नम इदं चकृमेश्वराय ॥ १४ ॥

śaśvat svarūpa-mahasaiva nipīta-bheda-mohāya bodha-dhiṣaṇāya namaḥ parasmaiviśvodbhava-sthiti-layeṣu nimitta-līlā-rāsāya te nama idaṁ cakṛmeśvarāya

यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानिनामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति । तेऽनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वासंयान्त्यपावृतामृतं तमजं प्रपद्ये ॥ १५ ॥

yasyāvatāra-guṇa-karma-viḍambanānināmāni ye ’su-vigame vivaśā gṛṇantite ’naika-janma-śamalaṁ sahasaiva hitvāsaṁyānty apāvṛtāmṛtaṁ tam ajaṁ prapadye

यो वा अहं च गिरिशश्च विभु: स्वयं चस्थित्युद्भवप्रलयहेतव आत्ममूलम् । भित्त्वा त्रिपाद्ववृध एक उरुप्ररोह-स्तस्मै नमो भगवते भुवनद्रुमाय ॥ १६ ॥

yo vā ahaṁ ca giriśaś ca vibhuḥ svayaṁ casthity-udbhava-pralaya-hetava ātma-mūlambhittvā tri-pād vavṛdha eka uru-prarohastasmai namo bhagavate bhuvana-drumāya

लोको विकर्मनिरत: कुशले प्रमत्त:कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशांसद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ १७ ॥

loko vikarma-nirataḥ kuśale pramattaḥkarmaṇy ayaṁ tvad-udite bhavad-arcane sveyas tāvad asya balavān iha jīvitāśāṁsadyaś chinatty animiṣāya namo ’stu tasmai

यस्माद्‌बिभेम्यहमपि द्विपरार्धधिष्ण्य-मध्यासित: सकललोकनमस्कृतं यत् । तेपे तपो बहुसवोऽवरुरुत्समान-स्तस्मै नमो भगवतेऽधिमखाय तुभ्यम् ॥ १८ ॥

yasmād bibhemy aham api dviparārdha-dhiṣṇyamadhyāsitaḥ sakala-loka-namaskṛtaṁ yattepe tapo bahu-savo ’varurutsamānastasmai namo bhagavate ’dhimakhāya tubhyam

तिर्यङ्‍मनुष्यविबुधादिषु जीवयोनि-ष्वात्मेच्छयात्मकृतसेतुपरीप्सया य: । रेमे निरस्तविषयोऽप्यवरुद्धदेह-स्तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय ॥ १९ ॥

tiryaṅ-manuṣya-vibudhādiṣu jīva-yoniṣvātmecchayātma-kṛta-setu-parīpsayā yaḥreme nirasta-viṣayo ’py avaruddha-dehastasmai namo bhagavate puruṣottamāya

योऽविद्ययानुपहतोऽपि दशार्धवृत्त्यानिद्रामुवाह जठरीकृतलोकयात्र: । अन्तर्जलेऽहिकशिपुस्पर्शानुकूलांभीमोर्मिमालिनि जनस्य सुखं विवृण्वन् ॥ २० ॥

yo ’vidyayānupahato ’pi daśārdha-vṛttyānidrām uvāha jaṭharī-kṛta-loka-yātraḥantar-jale ’hi-kaśipu-sparśānukūlāṁbhīmormi-mālini janasya sukhaṁ vivṛṇvan

यन्नाभिपद्मभवनादहमासमीड्यलोकत्रयोपकरणो यदनुग्रहेण । तस्मै नमस्त उदरस्थभवाय योग-निद्रावसानविकसन्नलिनेक्षणाय ॥ २१ ॥

yan-nābhi-padma-bhavanād aham āsam īḍyaloka-trayopakaraṇo yad-anugraheṇatasmai namas ta udara-stha-bhavāya yoga-nidrāvasāna-vikasan-nalinekṣaṇāya

सोऽयं समस्तजगतां सुहृदेक आत्मासत्त्वेन यन्मृडयते भगवान् भगेन । तेनैव मे द‍ृशमनुस्पृशताद्यथाहंस्रक्ष्यामि पूर्ववदिदं प्रणतप्रियोऽसौ ॥ २२ ॥

so ’yaṁ samasta-jagatāṁ suhṛd eka ātmāsattvena yan mṛḍayate bhagavān bhagenatenaiva me dṛśam anuspṛśatād yathāhaṁsrakṣyāmi pūrvavad idaṁ praṇata-priyo ’sau

एष प्रपन्नवरदो रमयात्मशक्त्यायद्यत्करिष्यति गृहीतगुणावतार: । तस्मिन् स्वविक्रममिदं सृजतोऽपि चेतोयुञ्जीत कर्मशमलं च यथा विजह्याम् ॥ २३ ॥

eṣa prapanna-varado ramayātma-śaktyāyad yat kariṣyati gṛhīta-guṇāvatāraḥtasmin sva-vikramam idaṁ sṛjato ’pi cetoyuñjīta karma-śamalaṁ ca yathā vijahyām

नाभिहृदादिह सतोऽम्भसि यस्य पुंसोविज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्ते: । रूपं विचित्रमिदमस्य विवृण्वतो मेमा रीरिषीष्ट निगमस्य गिरां विसर्ग: ॥ २४ ॥

nābhi-hradād iha sato ’mbhasi yasya puṁsovijñāna-śaktir aham āsam ananta-śakteḥrūpaṁ vicitram idam asya vivṛṇvato memā rīriṣīṣṭa nigamasya girāṁ visargaḥ

सोऽसावदभ्रकरुणो भगवान् विवृद्ध-प्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् । उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादंमाध्व्या गिरापनयतात्पुरुष: पुराण: ॥ २५ ॥

so ’sāv adabhra-karuṇo bhagavān vivṛddha-prema-smitena nayanāmburuhaṁ vijṛmbhanutthāya viśva-vijayāya ca no viṣādaṁmādhvyā girāpanayatāt puruṣaḥ purāṇaḥ

मैत्रेय उवाच स्वसम्भवं निशाम्यैवं तपोविद्यासमाधिभि: । यावन्मनोवच: स्तुत्वा विरराम स खिन्नवत् ॥ २६ ॥

maitreya uvācasva-sambhavaṁ niśāmyaivaṁtapo-vidyā-samādhibhiḥyāvan mano-vacaḥ stutvāvirarāma sa khinnavat

अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदन: । विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा ॥ २७ ॥ लोकसंस्थानविज्ञान आत्मन: परिखिद्यत: । तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥

athābhipretam anvīkṣyabrahmaṇo madhusūdanaḥviṣaṇṇa-cetasaṁ tenakalpa-vyatikarāmbhasā

श्रीभगवानुवाचमा वेदगर्भ गास्तन्द्रीं सर्ग उद्यममावह । तन्मयापादितं ह्यग्रे यन्मां प्रार्थयते भवान् ॥ २९ ॥

śrī-bhagavān uvācamā veda-garbha gās tandrīṁsarga udyamam āvahatan mayāpāditaṁ hy agreyan māṁ prārthayate bhavān

भूयस्त्वं तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम् । ताभ्यामन्तर्हृदि ब्रह्मन् लोकान्द्रक्ष्यस्यपावृतान् ॥ ३० ॥

bhūyas tvaṁ tapa ātiṣṭhavidyāṁ caiva mad-āśrayāmtābhyām antar-hṛdi brahmanlokān drakṣyasy apāvṛtān

तत आत्मनि लोके च भक्तियुक्त: समाहित: । द्रष्टासि मां ततं ब्रह्यन्मयि लोकांस्त्वमात्मन: ॥ ३१ ॥

tata ātmani loke cabhakti-yuktaḥ samāhitaḥdraṣṭāsi māṁ tataṁ brahmanmayi lokāṁs tvam ātmanaḥ

यदा तु सर्वभूतेषु दारुष्वग्निमिव स्थितम् । प्रतिचक्षीत मां लोको जह्यात्तर्ह्येव कश्मलम् ॥ ३२ ॥

yadā tu sarva-bhūteṣudāruṣv agnim iva sthitampraticakṣīta māṁ lokojahyāt tarhy eva kaśmalam

यदा रहितमात्मानं भूतेन्द्रियगुणाशयै: । स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यमृच्छति ॥ ३३ ॥

yadā rahitam ātmānaṁbhūtendriya-guṇāśayaiḥsvarūpeṇa mayopetaṁpaśyan svārājyam ṛcchati

नानाकर्मवितानेन प्रजा बह्वी: सिसृक्षत: । नात्मावसीदत्यस्मिंस्ते वर्षीयान्मदनुग्रह: ॥ ३४ ॥

nānā-karma-vitānenaprajā bahvīḥ sisṛkṣataḥnātmāvasīdaty asmiṁs tevarṣīyān mad-anugrahaḥ

ऋषिमाद्यं न बध्नाति पापीयांस्त्वां रजोगुण: । यन्मनो मयि निर्बद्धं प्रजा: संसृजतोऽपि ते ॥ ३५ ॥

ṛṣim ādyaṁ na badhnātipāpīyāṁs tvāṁ rajo-guṇaḥyan mano mayi nirbaddhaṁprajāḥ saṁsṛjato ’pi te

ज्ञातोऽहं भवता त्वद्य दुर्विज्ञेयोऽपि देहिनाम् । यन्मां त्वं मन्यसेऽयुक्तं भूतेन्द्रियगुणात्मभि: ॥ ३६ ॥

jñāto ’haṁ bhavatā tv adyadurvijñeyo ’pi dehināmyan māṁ tvaṁ manyase ’yuktaṁbhūtendriya-guṇātmabhiḥ

तुभ्यं मद्विचिकित्सायामात्मा मे दर्शितोऽबहि: । नालेन सलिले मूलं पुष्करस्य विचिन्वत: ॥ ३७ ॥

tubhyaṁ mad-vicikitsāyāmātmā me darśito ’bahiḥnālena salile mūlaṁpuṣkarasya vicinvataḥ

यच्चकर्थाङ्ग मतस्तोत्रं मत्कथाभ्युदयाङ्कितम् । यद्वा तपसि ते निष्ठा स एष मदनुग्रह: ॥ ३८ ॥

yac cakarthāṅga mat-stotraṁmat-kathābhyudayāṅkitamyad vā tapasi te niṣṭhāsa eṣa mad-anugrahaḥ

प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया । यदस्तौषीर्गुणमयं निर्गुणं मानुवर्णयन् ॥ ३९ ॥

prīto ’ham astu bhadraṁ telokānāṁ vijayecchayāyad astauṣīr guṇamayaṁnirguṇaṁ mānuvarṇayan

य एतेन पुमान्नित्यं स्तुत्वा स्तोत्रेण मां भजेत् । तस्याशु सम्प्रसीदेयं सर्वकामवरेश्वर: ॥ ४० ॥

ya etena pumān nityaṁstutvā stotreṇa māṁ bhajettasyāśu samprasīdeyaṁsarva-kāma-vareśvaraḥ

पूर्तेन तपसा यज्ञैर्दानैर्योगसमाधिना । राद्धं नि:श्रेयसं पुंसां मत्प्रीतिस्तत्त्वविन्मतम् ॥ ४१ ॥

pūrtena tapasā yajñairdānair yoga-samādhinārāddhaṁ niḥśreyasaṁ puṁsāṁmat-prītis tattvavin-matam

अहमात्मात्मनां धात: प्रेष्ठ: सन् प्रेयसामपि । अतो मयि रतिं कुर्याद्देहादिर्यत्कृते प्रिय: ॥ ४२ ॥

aham ātmātmanāṁ dhātaḥpreṣṭhaḥ san preyasām apiato mayi ratiṁ kuryāddehādir yat-kṛte priyaḥ

सर्ववेदमयेनेदमात्मनात्मात्मयोनिना । प्रजा: सृज यथापूर्वं याश्च मय्यनुशेरते ॥ ४३ ॥

sarva-veda-mayenedamātmanātmātma-yonināprajāḥ sṛja yathā-pūrvaṁyāś ca mayy anuśerate

मैत्रेय उवाच तस्मा एवं जगत्स्रष्ट्रे प्रधानपुरुषेश्वर: । व्यज्येदं स्वेन रूपेण कञ्जनाभस्तिरोदधे ॥ ४४ ॥

maitreya uvācatasmā evaṁ jagat-sraṣṭrepradhāna-puruṣeśvaraḥvyajyedaṁ svena rūpeṇakañja-nābhas tirodadhe