Canto 3, Chapter 12

मैत्रेय उवाच इति ते वर्णित: क्षत्त: कालाख्य: परमात्मन: । महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे ॥ १ ॥

maitreya uvācaiti te varṇitaḥ kṣattaḥkālākhyaḥ paramātmanaḥmahimā veda-garbho ’thayathāsrākṣīn nibodha me

ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रमथ तामिस्रमादिकृत् । महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तय: ॥ २ ॥

sasarjāgre ’ndha-tāmisramatha tāmisram ādi-kṛtmahāmohaṁ ca mohaṁ catamaś cājñāna-vṛttayaḥ

दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत । भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत् ॥ ३ ॥

dṛṣṭvā pāpīyasīṁ sṛṣṭiṁnātmānaṁ bahv amanyatabhagavad-dhyāna-pūtenamanasānyāṁ tato ’sṛjat

सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभू: । सनत्कुमारं च मुनीन्निष्क्रियानूर्ध्वरेतस: ॥ ४ ॥

sanakaṁ ca sanandaṁ casanātanam athātmabhūḥsanat-kumāraṁ ca munīnniṣkriyān ūrdhva-retasaḥ

तान् बभाषे स्वभू: पुत्रान् प्रजा: सृजत पुत्रका: । तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणा: ॥ ५ ॥

tān babhāṣe svabhūḥ putrānprajāḥ sṛjata putrakāḥtan naicchan mokṣa-dharmāṇovāsudeva-parāyaṇāḥ

सोऽवध्यात: सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनै: । क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे ॥ ६ ॥

so ’vadhyātaḥ sutair evaṁpratyākhyātānuśāsanaiḥkrodhaṁ durviṣahaṁ jātaṁniyantum upacakrame

धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापते: । सद्योऽजायत तन्मन्यु: कुमारो नीललोहित: ॥ ७ ॥

dhiyā nigṛhyamāṇo ’pibhruvor madhyāt prajāpateḥsadyo ’jāyata tan-manyuḥkumāro nīla-lohitaḥ

स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् भव: । नामानि कुरु मे धात: स्थानानि च जगद्गुरो ॥ ८ ॥

sa vai ruroda devānāṁpūrvajo bhagavān bhavaḥnāmāni kuru me dhātaḥsthānāni ca jagad-guro

इति तस्य वच: पाद्मो भगवान् परिपालयन् । अभ्यधाद्भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ॥ ९ ॥

iti tasya vacaḥ pādmobhagavān paripālayanabhyadhād bhadrayā vācāmā rodīs tat karomi te

यदरोदी: सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालक: । ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजा: ॥ १० ॥

yad arodīḥ sura-śreṣṭhasodvega iva bālakaḥtatas tvām abhidhāsyantināmnā rudra iti prajāḥ

हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही । सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि ते ॥ ११ ॥

hṛd indriyāṇy asur vyomavāyur agnir jalaṁ mahīsūryaś candras tapaś caivasthānāny agre kṛtāni te

मन्युर्मनुर्महिनसो महाञ्छिव ऋतध्वज: । उग्ररेता भव: कालो वामदेवो धृतव्रत: ॥ १२ ॥

manyur manur mahinasomahāñ chiva ṛtadhvajaḥugraretā bhavaḥ kālovāmadevo dhṛtavrataḥ

धीर्धृतिरसलोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका । इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रिय: ॥ १३ ॥

dhīr dhṛti-rasalomā caniyut sarpir ilāmbikāirāvatī svadhā dīkṣārudrāṇyo rudra te striyaḥ

गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषण: । एभि: सृज प्रजा बह्वी: प्रजानामसि यत्पति: ॥ १४ ॥

gṛhāṇaitāni nāmānisthānāni ca sa-yoṣaṇaḥebhiḥ sṛja prajā bahvīḥprajānām asi yat patiḥ

इत्यादिष्ट: स्वगुरुणा भगवान्नीललोहित: । सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमा: प्रजा: ॥ १५ ॥

ity ādiṣṭaḥ sva-guruṇābhagavān nīla-lohitaḥsattvākṛti-svabhāvenasasarjātma-samāḥ prajāḥ

रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् । निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत ॥ १६ ॥

rudrāṇāṁ rudra-sṛṣṭānāṁsamantād grasatāṁ jagatniśāmyāsaṅkhyaśo yūthānprajāpatir aśaṅkata

अलं प्रजाभि: सृष्टाभिरीद‍ृशीभि: सुरोत्तम । मया सह दहन्तीभिर्दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणै: ॥ १७ ॥

alaṁ prajābhiḥ sṛṣṭābhirīdṛśībhiḥ surottamamayā saha dahantībhirdiśaś cakṣurbhir ulbaṇaiḥ

तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् । तपसैव यथापूर्व स्रष्टा विश्वमिदं भवान् ॥ १८ ॥

tapa ātiṣṭha bhadraṁ tesarva-bhūta-sukhāvahamtapasaiva yathā pūrvaṁsraṣṭā viśvam idaṁ bhavān

तपसैव परं ज्योतिर्भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतगुहावासमञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ १९ ॥

tapasaiva paraṁ jyotirbhagavantam adhokṣajamsarva-bhūta-guhāvāsamañjasā vindate pumān

मैत्रेय उवाच एवमात्मभुवादिष्ट: परिक्रम्य गिरां पतिम् । बाढमित्यमुमामन्‍त्र्य विवेश तपसे वनम् ॥ २० ॥

maitreya uvācaevam ātmabhuvādiṣṭaḥparikramya girāṁ patimbāḍham ity amum āmantryaviveśa tapase vanam

अथाभिध्यायत: सर्गं दश पुत्रा: प्रजज्ञिरे । भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतव: ॥ २१ ॥

athābhidhyāyataḥ sargaṁdaśa putrāḥ prajajñirebhagavac-chakti-yuktasyaloka-santāna-hetavaḥ

मरीचिरत्र्याङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारद: ॥ २२ ॥

marīcir atry-aṅgirasaupulastyaḥ pulahaḥ kratuḥbhṛgur vasiṣṭho dakṣaś cadaśamas tatra nāradaḥ

उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुव: । प्राणाद्वसिष्ठ: सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतु: ॥ २३ ॥

utsaṅgān nārado jajñedakṣo ’ṅguṣṭhāt svayambhuvaḥprāṇād vasiṣṭhaḥ sañjātobhṛgus tvaci karāt kratuḥ

पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्य: कर्णयोऋर्षि: । अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिर्मरीचिर्मनसोऽभवत् ॥ २४ ॥

pulaho nābhito jajñepulastyaḥ karṇayor ṛṣiḥaṅgirā mukhato ’kṣṇo ’trirmarīcir manaso ’bhavat

धर्म: स्तनाद्दक्षिणतो यत्र नारायण: स्वयम् । अधर्म पृष्ठतो यस्मान्मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ २५ ॥

dharmaḥ stanād dakṣiṇatoyatra nārāyaṇaḥ svayamadharmaḥ pṛṣṭhato yasmānmṛtyur loka-bhayaṅkaraḥ

हृदि कामो भ्रुव: क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् । आस्याद्वाक्सिन्धवो मेढ्रान्निऋर्ति: पायोरघाश्रय: ॥ २६ ॥

hṛdi kāmo bhruvaḥ krodholobhaś cādhara-dacchadātāsyād vāk sindhavo meḍhrānnirṛtiḥ pāyor aghāśrayaḥ

छायाया: कर्दमो जज्ञे देवहूत्या: पति: प्रभु: । मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ॥ २७ ॥

chāyāyāḥ kardamo jajñedevahūtyāḥ patiḥ prabhuḥmanaso dehataś cedaṁjajñe viśva-kṛto jagat

वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मन: । अकामां चकमे क्षत्त: सकाम इति न: श्रुतम् ॥ २८ ॥

vācaṁ duhitaraṁ tanvīṁsvayambhūr haratīṁ manaḥakāmāṁ cakame kṣattaḥsa-kāma iti naḥ śrutam

तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुता: । मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात्प्रत्यबोधयन् ॥ २९ ॥

tam adharme kṛta-matiṁvilokya pitaraṁ sutāḥmarīci-mukhyā munayoviśrambhāt pratyabodhayan

नैतत्पूर्वै: कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे । यस्त्वं दुहितरं गच्छेरनिगृह्याङ्गजं प्रभु: ॥ ३० ॥

naitat pūrvaiḥ kṛtaṁ tvad yena kariṣyanti cāpareyas tvaṁ duhitaraṁ gaccheranigṛhyāṅgajaṁ prabhuḥ

तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो । यद्‌वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोक: क्षेमाय कल्पते ॥ ३१ ॥

tejīyasām api hy etanna suślokyaṁ jagad-guroyad-vṛttam anutiṣṭhan vailokaḥ kṣemāya kalpate

तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा । आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति ॥ ३२ ॥

tasmai namo bhagavateya idaṁ svena rociṣāātma-sthaṁ vyañjayām āsasa dharmaṁ pātum arhati

स इत्थं गृणत: पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् । प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा । तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तम: ॥ ३३ ॥

sa itthaṁ gṛṇataḥ putrānpuro dṛṣṭvā prajāpatīnprajāpati-patis tanvaṁtatyāja vrīḍitas tadātāṁ diśo jagṛhur ghorāṁnīhāraṁ yad vidus tamaḥ

कदाचिद् ध्यायत: स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् । कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा ॥ ३४ ॥

kadācid dhyāyataḥ sraṣṭurvedā āsaṁś catur-mukhātkathaṁ srakṣyāmy ahaṁ lokānsamavetān yathā purā

चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रमुपवेदनयै: सह । धर्मस्य पादाश्चत्वारस्तथैवाश्रमवृत्तय: ॥ ३५ ॥

cātur-hotraṁ karma-tantramupaveda-nayaiḥ sahadharmasya pādāś catvārastathaivāśrama-vṛttayaḥ

विदुर उवाच स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् । यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३६ ॥

vidura uvācasa vai viśva-sṛjām īśovedādīn mukhato ’sṛjatyad yad yenāsṛjad devastan me brūhi tapo-dhana

मैत्रेय उवाच ऋग्यजु:सामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखै: । शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात् ॥ ३७ ॥

maitreya uvācaṛg-yajuḥ-sāmātharvākhyānvedān pūrvādibhir mukhaiḥśāstram ijyāṁ stuti-stomaṁprāyaścittaṁ vyadhāt kramāt

आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मन: । स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात्पूर्वादिभिर्मुखै: ॥ ३८ ॥

āyur-vedaṁ dhanur-vedaṁgāndharvaṁ vedam ātmanaḥsthāpatyaṁ cāsṛjad vedaṁkramāt pūrvādibhir mukhaiḥ

इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वर: । सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्य: ससृजे सर्वदर्शन: ॥ ३९ ॥

itihāsa-purāṇānipañcamaṁ vedam īśvaraḥsarvebhya eva vaktrebhyaḥsasṛje sarva-darśanaḥ

षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात्पुरीष्यग्निष्टुतावथ । आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम् ॥ ४० ॥

ṣoḍaśy-ukthau pūrva-vaktrātpurīṣy-agniṣṭutāv athaāptoryāmātirātrau cavājapeyaṁ sagosavam

विद्या दानं तप: सत्यं धर्मस्येति पदानि च । आश्रमांश्च यथासंख्यमसृजत्सह वृत्तिभि: ॥ ४१ ॥

vidyā dānaṁ tapaḥ satyaṁdharmasyeti padāni caāśramāṁś ca yathā-saṅkhyamasṛjat saha vṛttibhiḥ

सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा । वार्तासञ्चयशालीनशिलोञ्छ इति वै गृहे ॥ ४२ ॥

sāvitraṁ prājāpatyaṁ cabrāhmaṁ cātha bṛhat tathāvārtā sañcaya-śālīna-śiloñcha iti vai gṛhe

वैखानसा वालखिल्यौदुम्बरा: फेनपा वने । न्यासे कुटीचक: पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ ॥ ४३ ॥

vaikhānasā vālakhilyau-dumbarāḥ phenapā vanenyāse kuṭīcakaḥ pūrvaṁbahvodo haṁsa-niṣkriyau

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च । एवं व्याहृतयश्वासन् प्रणवो ह्यस्य दहृत: ॥ ४४ ॥

ānvīkṣikī trayī vārtādaṇḍa-nītis tathaiva caevaṁ vyāhṛtayaś cāsanpraṇavo hy asya dahrataḥ

तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभो: । त्रिष्टुम्मांसात्स्‍नुतोऽनुष्टुब्जगत्यस्थ्न: प्रजापते: ॥ ४५ ॥

tasyoṣṇig āsīl lomabhyogāyatrī ca tvaco vibhoḥtriṣṭum māṁsāt snuto ’nuṣṭubjagaty asthnaḥ prajāpateḥ

मज्जाया: पङ्‌क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ॥ ४६ ॥

majjāyāḥ paṅktir utpannābṛhatī prāṇato ’bhavat

स्पर्शस्तस्याभवज्जीव: स्वरो देह उदाहृत । ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुरन्त:स्था बलमात्मन: । स्वरा: सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापते: ॥ ४७ ॥

sparśas tasyābhavaj jīvaḥsvaro deha udāhṛtaūṣmāṇam indriyāṇy āhurantaḥ-sthā balam ātmanaḥsvarāḥ sapta vihāreṇabhavanti sma prajāpateḥ

शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मन: पर: । ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहित: ॥ ४८ ॥

śabda-brahmātmanas tasyavyaktāvyaktātmanaḥ paraḥbrahmāvabhāti vitatonānā-śakty-upabṛṁhitaḥ

ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ॥ ४९ ॥

tato ’parām upādāyasa sargāya mano dadhe

ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् । ज्ञात्वा तद्‍धृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ॥ ५० ॥

ṛṣīṇāṁ bhūri-vīryāṇāmapi sargam avistṛtamjñātvā tad dhṛdaye bhūyaścintayām āsa kaurava

अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा । न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ॥ ५१ ॥

aho adbhutam etan mevyāpṛtasyāpi nityadāna hy edhante prajā nūnaṁdaivam atra vighātakam

एवं युक्तकृतस्तस्य दैवञ्चावेक्षतस्तदा । कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ॥ ५२ ॥

evaṁ yukta-kṛtas tasyadaivaṁ cāvekṣatas tadākasya rūpam abhūd dvedhāyat kāyam abhicakṣate

ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ ५३ ॥

tābhyāṁ rūpa-vibhāgābhyāṁmithunaṁ samapadyata

यस्तु तत्र पुमान् सोऽभून्मनु: स्वायम्भुव: स्वराट् । स्त्री याऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मन: ॥ ५४ ॥

yas tu tatra pumān so ’bhūnmanuḥ svāyambhuvaḥ svarāṭstrī yāsīc chatarūpākhyāmahiṣy asya mahātmanaḥ

तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ॥ ५५ ॥

tadā mithuna-dharmeṇaprajā hy edhām babhūvire

स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत् । प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्र: कन्याश्च भारत । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम ॥ ५६ ॥

sa cāpi śatarūpāyāṁpañcāpatyāny ajījanatpriyavratottānapādautisraḥ kanyāś ca bhārataākūtir devahūtiś caprasūtir iti sattama

आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम् । दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत् ॥ ५७ ॥

ākūtiṁ rucaye prādātkardamāya tu madhyamāmdakṣāyādāt prasūtiṁ cayata āpūritaṁ jagat