Canto 3, Chapter 13

श्रीशुक उवाच निशम्य वाचं वदतो मुने: पुण्यतमां नृप । भूय: पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथाद‍ृत: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaniśamya vācaṁ vadatomuneḥ puṇyatamāṁ nṛpabhūyaḥ papraccha kauravyovāsudeva-kathādṛtaḥ

विदुर उवाच स वै स्वायम्भुव: सम्राट् प्रिय: पुत्र: स्वयम्भुव: । प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने ॥ २ ॥

vidura uvācasa vai svāyambhuvaḥ samrāṭpriyaḥ putraḥ svayambhuvaḥpratilabhya priyāṁ patnīṁkiṁ cakāra tato mune

चरितं तस्य राजर्षेरादिराजस्य सत्तम । ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसौ ॥ ३ ॥

caritaṁ tasya rājarṣerādi-rājasya sattamabrūhi me śraddadhānāyaviṣvaksenāśrayo hy asau

श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्यनन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽर्थ: । तत्तद्गुणानुश्रवणं मुकुन्द-पादारविन्द हृदयेषु येषाम् ॥ ४ ॥

śrutasya puṁsāṁ sucira-śramasyananv añjasā sūribhir īḍito ’rthaḥtat-tad-guṇānuśravaṇaṁ mukunda-pādāravindaṁ hṛdayeṣu yeṣām

श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतंसहस्रशीर्ष्णश्चरणोपधानम् । प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायांप्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट ॥ ५ ॥

śrī-śuka uvācaiti bruvāṇaṁ viduraṁ vinītaṁsahasra-śīrṣṇaś caraṇopadhānamprahṛṣṭa-romā bhagavat-kathāyāṁpraṇīyamāno munir abhyacaṣṭa

मैत्रेय उवाच यदा स्वभार्यया सार्धं जात: स्वायम्भुवो मनु: । प्राञ्जलि: प्रणतश्चेदं वेदगर्भमभाषत ॥ ६ ॥

maitreya uvācayadā sva-bhāryayā sārdhaṁjātaḥ svāyambhuvo manuḥprāñjaliḥ praṇataś cedaṁveda-garbham abhāṣata

त्वमेक: सर्वभूतानां जन्मकृद् वृत्तिद: पिता । तथापि न: प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत् ॥ ७ ॥

tvam ekaḥ sarva-bhūtānāṁjanma-kṛd vṛttidaḥ pitātathāpi naḥ prajānāṁ teśuśrūṣā kena vā bhavet

तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिषु । यत्कृत्वेह यशो विष्वगमुत्र च भवेद्‍गति: ॥ ८ ॥

tad vidhehi namas tubhyaṁkarmasv īḍyātma-śaktiṣuyat kṛtveha yaśo viṣvagamutra ca bhaved gatiḥ

ब्रह्मोवाचप्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर । यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनार्पितम् ॥ ९ ॥

brahmovācaprītas tubhyam ahaṁ tātasvasti stād vāṁ kṣitīśvarayan nirvyalīkena hṛdāśādhi mety ātmanārpitam

एतावत्यात्मजैर्वीर कार्या ह्यपचितिर्गुरौ । शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरै: ॥ १० ॥

etāvaty ātmajair vīrakāryā hy apacitir gurauśaktyāpramattair gṛhyetasādaraṁ gata-matsaraiḥ

स त्वमस्यामपत्यानि सद‍ृशान्यात्मनो गुणै: । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञै: पुरुषं यज ॥ ११ ॥

sa tvam asyām apatyānisadṛśāny ātmano guṇaiḥutpādya śāsa dharmeṇagāṁ yajñaiḥ puruṣaṁ yaja

स त्वमस्यामपत्यानि सद‍ृशान्यात्मनो गुणै: । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञै: पुरुषं यज ॥ ११ ॥

paraṁ śuśrūṣaṇaṁ mahyaṁsyāt prajā-rakṣayā nṛpabhagavāṁs te prajā-bharturhṛṣīkeśo ’nutuṣyati

येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञलिङ्गो जनार्दन: । तेषां श्रमो ह्यपार्थाय यदात्मा नाद‍ृत: स्वयम् ॥ १३ ॥

yeṣāṁ na tuṣṭo bhagavānyajña-liṅgo janārdanaḥteṣāṁ śramo hy apārthāyayad ātmā nādṛtaḥ svayam

मनुरुवाचआदेशेऽहं भगवतो वर्तेयामीवसूदन । स्थानं त्विहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो ॥ १४ ॥

manur uvācaādeśe ’haṁ bhagavatovarteyāmīva-sūdanasthānaṁ tv ihānujānīhiprajānāṁ mama ca prabho

यदोक: सर्वभूतानां मही मग्ना महाम्भसि । अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम् ॥ १५ ॥

yad okaḥ sarva-bhūtānāṁmahī magnā mahāmbhasiasyā uddharaṇe yatnodeva devyā vidhīyatām

मैत्रेय उवाच परमेष्ठी त्वपां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् । कथमेनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम् ॥ १६ ॥

maitreya uvācaparameṣṭhī tv apāṁ madhyetathā sannām avekṣya gāmkatham enāṁ samunneṣyaiti dadhyau dhiyā ciram

सृजतो मे क्षितिर्वार्भि:प्लाव्यमाना रसां गता । अथात्र किमनुष्ठेयमस्माभि: सर्गयोजितै: । यस्याहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे ॥ १७ ॥

sṛjato me kṣitir vārbhiḥplāvyamānā rasāṁ gatāathātra kim anuṣṭheyamasmābhiḥ sarga-yojitaiḥyasyāhaṁ hṛdayād āsaṁsa īśo vidadhātu me

इत्यभिध्यायतो नासाविवरात्सहसानघ । वराहतोको निरगादङ्गुष्ठपरिमाणक: ॥ १८ ॥

ity abhidhyāyato nāsā-vivarāt sahasānaghavarāha-toko niragādaṅguṣṭha-parimāṇakaḥ

तस्याभिपश्यत: खस्थ: क्षणेन किल भारत । गजमात्र: प्रववृधे तदद्भुतमभून्महत् ॥ १९ ॥

tasyābhipaśyataḥ kha-sthaḥkṣaṇena kila bhāratagaja-mātraḥ pravavṛdhetad adbhutam abhūn mahat

मरीचिप्रमुखैर्विप्रै: कुमारैर्मनुना सह । हृष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा ॥ २० ॥

marīci-pramukhair vipraiḥkumārair manunā sahadṛṣṭvā tat saukaraṁ rūpaṁtarkayām āsa citradhā

किमेतत्सूकरव्याजं सत्त्वं दिव्यमवस्थितम् । अहो बताश्चर्यमिदं नासाया मे विनि:सृतम् ॥ २१ ॥

kim etat sūkara-vyājaṁsattvaṁ divyam avasthitamaho batāścaryam idaṁnāsāyā me viniḥsṛtam

द‍ृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्र: क्षणाद्‍गण्डशिलासम: । अपि स्विद्भगवानेष यज्ञो मे खेदयन्मन: ॥ २२ ॥

dṛṣṭo ’ṅguṣṭha-śiro-mātraḥkṣaṇād gaṇḍa-śilā-samaḥapi svid bhagavān eṣayajño me khedayan manaḥ

इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मण: सह सूनुभि: । भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसन्निभ: ॥ २३ ॥

iti mīmāṁsatas tasyabrahmaṇaḥ saha sūnubhiḥbhagavān yajña-puruṣojagarjāgendra-sannibhaḥ

ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् । स्वगर्जितेन ककुभ: प्रतिस्वनयता विभु: ॥ २४ ॥

brahmāṇaṁ harṣayām āsaharis tāṁś ca dvijottamānsva-garjitena kakubhaḥpratisvanayatā vibhuḥ

निशम्य ते घर्घरितं स्वखेद-क्षयिष्णु मायामयसूकरस्य । जनस्तप:सत्यनिवासिनस्तेत्रिभि: पवित्रैर्मुनयोऽगृणन् स्म ॥ २५ ॥

niśamya te ghargharitaṁ sva-kheda-kṣayiṣṇu māyāmaya-sūkarasyajanas-tapaḥ-satya-nivāsinas tetribhiḥ pavitrair munayo ’gṛṇan sma

तेषां सतां वेदवितानमूर्ति-र्ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम् । विनद्य भूयो विबुधोदयायगजेन्द्रलीलो जलमाविवेश ॥ २६ ॥

teṣāṁ satāṁ veda-vitāna-mūrtirbrahmāvadhāryātma-guṇānuvādamvinadya bhūyo vibudhodayāyagajendra-līlo jalam āviveśa

उत्क्षिप्तवाल: खचर: कठोर:सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् । खुराहताभ्र: सितदंष्ट्र ईक्षा-ज्योतिर्बभासे भगवान्महीध्र: ॥ २७ ॥

utkṣipta-vālaḥ kha-caraḥ kaṭhoraḥsaṭā vidhunvan khara-romaśa-tvakkhurāhatābhraḥ sita-daṁṣṭra īkṣā-jyotir babhāse bhagavān mahīdhraḥ

घ्राणेन पृथ्व्या: पदवीं विजिघ्रन्क्रोडापदेश: स्वयमध्वराङ्ग: । करालदंष्ट्रोऽप्यकरालद‍ृग्भ्या-मुद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतोऽविशत्कम् ॥ २८ ॥

ghrāṇena pṛthvyāḥ padavīṁ vijighrankroḍāpadeśaḥ svayam adhvarāṅgaḥkarāla-daṁṣṭro ’py akarāla-dṛgbhyāmudvīkṣya viprān gṛṇato ’viśat kam

स वज्रकूटाङ्गनिपातवेग-विशीर्णकुक्षि: स्तनयन्नुदन्वान् । उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैरिवार्त-श्चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति ॥ २९ ॥

sa vajra-kūṭāṅga-nipāta-vega-viśīrṇa-kukṣiḥ stanayann udanvānutsṛṣṭa-dīrghormi-bhujair ivārtaścukrośa yajñeśvara pāhi meti

खुरै: क्षुरप्रैर्दरयंस्तदापउत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् । ददर्श गां तत्र सुषुप्सुरग्रेयां जीवधानीं स्वयमभ्यधत्त ॥ ३० ॥

khuraiḥ kṣuraprair darayaṁs tad āpautpāra-pāraṁ tri-parū rasāyāmdadarśa gāṁ tatra suṣupsur agreyāṁ jīva-dhānīṁ svayam abhyadhatta

स्वदंष्ट्रयोद्‍धृत्य महीं निमग्नांस उत्थित: संरुरुचे रसाया: । तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तंसुनाभसन्दीपिततीव्रमन्यु: ॥ ३१ ॥

sva-daṁṣṭrayoddhṛtya mahīṁ nimagnāṁsa utthitaḥ saṁruruce rasāyāḥtatrāpi daityaṁ gadayāpatantaṁsunābha-sandīpita-tīvra-manyuḥ

जघान रुन्धानमसह्यविक्रमंस लीलयेभं मृगराडिवाम्भसि । तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डोयथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥ ३२ ॥

jaghāna rundhānam asahya-vikramaṁsa līlayebhaṁ mṛgarāḍ ivāmbhasitad-rakta-paṅkāṅkita-gaṇḍa-tuṇḍoyathā gajendro jagatīṁ vibhindan

तमालनीलं सितदन्तकोट्याक्ष्मामुत्क्षिपन्तं गजलीलयाङ्ग । प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयोऽनुवाकै-र्विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम् ॥ ३३ ॥

tamāla-nīlaṁ sita-danta-koṭyākṣmām utkṣipantaṁ gaja-līlayāṅgaprajñāya baddhāñjalayo ’nuvākairviriñci-mukhyā upatasthur īśam

ऋषय ऊचु: जितं जितं तेऽजित यज्ञभावनत्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नम: । यद्रोमगर्ेषु निलिल्युरद्धय-स्तस्मै नम: कारणसूकराय ते ॥ ३४ ॥

ṛṣaya ūcuḥjitaṁ jitaṁ te ’jita yajña-bhāvanatrayīṁ tanuṁ svāṁ paridhunvate namaḥyad-roma-garteṣu nililyur addhayastasmai namaḥ kāraṇa-sūkarāya te

रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनांदुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् । छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोम-स्वाज्यं द‍ृशि त्वङ्‌घ्रि षु चातुर्होत्रम् ॥ ३५ ॥

rūpaṁ tavaitan nanu duṣkṛtātmanāṁdurdarśanaṁ deva yad adhvarātmakamchandāṁsi yasya tvaci barhi-romasvājyaṁ dṛśi tv aṅghriṣu cātur-hotram

स्रक्तुण्ड आसीत्स्रुव ईश नासयो-रिडोदरे चमसा: कर्णरन्ध्रे । प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु तेयच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम् ॥ ३६ ॥

srak tuṇḍa āsīt sruva īśa nāsayoriḍodare camasāḥ karṇa-randhreprāśitram āsye grasane grahās tu teyac carvaṇaṁ te bhagavann agni-hotram

दीक्षानुजन्मोपसद: शिरोधरंत्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्र: । जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतो:सत्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते ॥ ३७ ॥

dīkṣānujanmopasadaḥ śirodharaṁtvaṁ prāyaṇīyodayanīya-daṁṣṭraḥjihvā pravargyas tava śīrṣakaṁ kratoḥsatyāvasathyaṁ citayo ’savo hi te

सोमस्तु रेत: सवनान्यवस्थिति:संस्थाविभेदास्तव देव धातव: । सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धि-स्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिबन्धन: ॥ ३८ ॥

somas tu retaḥ savanāny avasthitiḥsaṁsthā-vibhedās tava deva dhātavaḥsatrāṇi sarvāṇi śarīra-sandhistvaṁ sarva-yajña-kratur iṣṭi-bandhanaḥ

नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवता-द्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने । वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावित-ज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नम: ॥ ३९ ॥

namo namas te ’khila-mantra-devatā-dravyāya sarva-kratave kriyātmanevairāgya-bhaktyātmajayānubhāvita-jñānāya vidyā-gurave namo namaḥ

दंष्ट्राग्रकोट्या भगवंस्त्वया धृताविराजते भूधर भू: सभूधरा । यथा वनान्नि:सरतो दता धृतामतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी ॥ ४० ॥

daṁṣṭrāgra-koṭyā bhagavaṁs tvayā dhṛtāvirājate bhūdhara bhūḥ sa-bhūdharāyathā vanān niḥsarato datā dhṛtāmataṅ-gajendrasya sa-patra-padminī

त्रयीमयं रूपमिदं च सौकरंभूमण्डलेनाथ दता धृतेन ते । चकास्ति श‍ृङ्गोढघनेन भूयसाकुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रम: ॥ ४१ ॥

trayīmayaṁ rūpam idaṁ ca saukaraṁbhū-maṇḍalenātha datā dhṛtena tecakāsti śṛṅgoḍha-ghanena bhūyasākulācalendrasya yathaiva vibhramaḥ

संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषांलोकाय पत्नीमसि मातरं पिता । विधेम चास्यै नमसा सह त्वयायस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधा: ॥ ४२ ॥

saṁsthāpayaināṁ jagatāṁ sa-tasthuṣāṁlokāya patnīm asi mātaraṁ pitāvidhema cāsyai namasā saha tvayāyasyāṁ sva-tejo ’gnim ivāraṇāv adhāḥ

क: श्रद्दधीतान्यतमस्तव प्रभोरसां गताया भुव उद्विबर्हणम् । न विस्मयोऽसौ त्वयि विश्वविस्मयेयो माययेदं ससृजेऽतिविस्मयम् ॥ ४३ ॥

kaḥ śraddadhītānyatamas tava prabhorasāṁ gatāyā bhuva udvibarhaṇamna vismayo ’sau tvayi viśva-vismayeyo māyayedaṁ sasṛje ’tivismayam

विधुन्वता वेदमयं निजं वपु-र्जनस्तप:सत्यनिवासिनो वयम् । सटाशिखोद्धूतशिवाम्बुबिन्दुभि-र्विमृज्यमाना भृशमीश पाविता: ॥ ४४ ॥

vidhunvatā vedamayaṁ nijaṁ vapurjanas-tapaḥ-satya-nivāsino vayamsaṭā-śikhoddhūta-śivāmbu-bindubhirvimṛjyamānā bhṛśam īśa pāvitāḥ

स वै बत भ्रष्टमतिस्तवैषतेय: कर्मणां पारमपारकर्मण: । यद्योगमायागुणयोगमोहितंविश्वं समस्तं भगवन् विधेहि शम् ॥ ४५ ॥

sa vai bata bhraṣṭa-matis tavaiṣateyaḥ karmaṇāṁ pāram apāra-karmaṇaḥyad-yoga-māyā-guṇa-yoga-mohitaṁviśvaṁ samastaṁ bhagavan vidhehi śam

मैत्रेय उवाच इत्युपस्थीयमानोऽसौ मुनिभिर्ब्रह्मवादिभि: । सलिले स्वखुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम् ॥ ४६ ॥

maitreya uvācaity upasthīyamāno ’saumunibhir brahma-vādibhiḥsalile sva-khurākrāntaupādhattāvitāvanim

स इत्थं भगवानुर्वीं विष्वक्सेन: प्रजापति: । रसाया लीलयोन्नीतामप्सु न्यस्य ययौ हरि: ॥ ४७ ॥

sa itthaṁ bhagavān urvīṁviṣvaksenaḥ prajāpatiḥrasāyā līlayonnītāmapsu nyasya yayau hariḥ

य एवमेतां हरिमेधसो हरे: । कथां सुभद्रां कथनीयमायिन: । श‍ृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतींजनार्दनोऽस्याशु हृदि प्रसीदति ॥ ४८ ॥

ya evam etāṁ hari-medhaso hareḥkathāṁ subhadrāṁ kathanīya-māyinaḥśṛṇvīta bhaktyā śravayeta vośatīṁjanārdano ’syāśu hṛdi prasīdati

तस्मिन् प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौकिं दुर्लभं ताभिरलं लवात्मभि: । अनन्यद‍ृष्टय‍ा भजतां गुहाशय:स्वयं विधत्ते स्वगतिं पर: पराम् ॥ ४९ ॥

tasmin prasanne sakalāśiṣāṁ prabhaukiṁ durlabhaṁ tābhir alaṁ lavātmabhiḥananya-dṛṣṭyā bhajatāṁ guhāśayaḥsvayaṁ vidhatte sva-gatiṁ paraḥ parām

को नाम लोके पुरुषार्थसारवित्पुराकथानां भगवत्कथासुधाम् । आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहा-महो विरज्येत विना नरेतरम् ॥ ५० ॥

ko nāma loke puruṣārtha-sāravitpurā-kathānāṁ bhagavat-kathā-sudhāmāpīya karṇāñjalibhir bhavāpahāmaho virajyeta vinā naretaram