Canto 3, Chapter 14

श्रीशुक उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितांहरे: कथां कारणसूकरात्मन: । पुन: स पप्रच्छ तमुद्यताञ्जलि-र्न चातितृप्तो विदुरो धृतव्रत: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaniśamya kauṣāraviṇopavarṇitāṁhareḥ kathāṁ kāraṇa-sūkarātmanaḥpunaḥ sa papraccha tam udyatāñjalirna cātitṛpto viduro dhṛta-vrataḥ

विदुर उवाच तेनैव तु मुनिश्रेष्ठ हरिणा यज्ञमूर्तिना । आदिदैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्यनुशुश्रुम ॥ २ ॥

vidura uvācatenaiva tu muni-śreṣṭhahariṇā yajña-mūrtināādi-daityo hiraṇyākṣohata ity anuśuśruma

तस्य चोद्धरत: क्षौणीं स्वदंष्ट्राग्रेण लीलया । दैत्यराजस्य च ब्रह्मन् कस्माद्धेतोरभून्मृध: ॥ ३ ॥

tasya coddharataḥ kṣauṇīṁsva-daṁṣṭrāgreṇa līlayādaitya-rājasya ca brahmankasmād dhetor abhūn mṛdhaḥ

श्रद्दधानाय भक्ताय ब्रूहि तज्जन्मविस्तरम् । ऋषे न तृप्यति मन: परं कौतूहलं हि मे ॥ ४ ॥

śraddadhānāya bhaktāyabrūhi taj-janma-vistaramṛṣe na tṛpyati manaḥparaṁ kautūhalaṁ hi me

मैत्रेय उवाच साधु वीर त्वया पृष्टमवतारकथां हरे: । यत्त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्युपाशविशातनीम् ॥ ५ ॥

maitreya uvācasādhu vīra tvayā pṛṣṭamavatāra-kathāṁ hareḥyat tvaṁ pṛcchasi martyānāṁmṛtyu-pāśa-viśātanīm

ययोत्तानपद: पुत्रो मुनिना गीतयार्भक: । मृत्यो: कृत्वैव मूर्ध्‍न्यङ्‌घ्रि मारुरोह हरे: पदम् ॥ ६ ॥

yayottānapadaḥ putromuninā gītayārbhakaḥmṛtyoḥ kṛtvaiva mūrdhny aṅghrimāruroha hareḥ padam

अथात्रापीतिहासोऽयं श्रुतो मे वर्णित: पुरा । ब्रह्मणा देवदेवेन देवानामनुपृच्छताम् ॥ ७ ॥

athātrāpītihāso ’yaṁśruto me varṇitaḥ purābrahmaṇā deva-devenadevānām anupṛcchatām

दितिर्दाक्षायणी क्षत्तर्मारीचं कश्यपं पतिम् । अपत्यकामा चकमे सन्ध्यायां हृच्छयार्दिता ॥ ८ ॥

ditir dākṣāyaṇī kṣattarmārīcaṁ kaśyapaṁ patimapatya-kāmā cakamesandhyāyāṁ hṛc-chayārditā

इष्ट्वाग्निजिह्वं पयसा पुरुषं यजुषां पतिम् । निम्‍लोचत्यर्क आसीनमग्‍न्यगारे समाहितम् ॥ ९ ॥

iṣṭvāgni-jihvaṁ payasāpuruṣaṁ yajuṣāṁ patimnimlocaty arka āsīnamagny-agāre samāhitam

दितिरुवाचएष मां त्वत्कृते विद्वन् काम आत्तशरासन: । दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भामिव मतङ्गज: ॥ १० ॥

ditir uvācaeṣa māṁ tvat-kṛte vidvankāma ātta-śarāsanaḥdunoti dīnāṁ vikramyarambhām iva mataṅgajaḥ

तद्भवान्दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिभि: । प्रजावतीनां भद्रं ते मय्यायुङ्क्तामनुग्रहम् ॥ ११ ॥

tad bhavān dahyamānāyāṁsa-patnīnāṁ samṛddhibhiḥprajāvatīnāṁ bhadraṁ temayy āyuṅktām anugraham

भर्तर्याप्तोरुमानानां लोकानाविशते यश: । पतिर्भवद्विधो यासां प्रजया ननु जायते ॥ १२ ॥

bhartary āptorumānānāṁlokān āviśate yaśaḥpatir bhavad-vidho yāsāṁprajayā nanu jāyate

पुरा पिता नो भगवान्दक्षो दुहितृवत्सल: । कं वृणीत वरं वत्सा इत्यपृच्छत न: पृथक् ॥ १३ ॥

purā pitā no bhagavāndakṣo duhitṛ-vatsalaḥkaṁ vṛṇīta varaṁ vatsāity apṛcchata naḥ pṛthak

स विदित्वात्मजानां नो भावं सन्तानभावन: । त्रयोदशाददात्तासां यास्ते शीलमनुव्रता: ॥ १४ ॥

sa viditvātmajānāṁ nobhāvaṁ santāna-bhāvanaḥtrayodaśādadāt tāsāṁyās te śīlam anuvratāḥ

अथ मे कुरु कल्याणं कामं कमललोचन । आर्तोपसर्पणं भूमन्नमोघं हि महीयसि ॥ १५ ॥

atha me kuru kalyāṇaṁkāmaṁ kamala-locanaārtopasarpaṇaṁ bhūmannamoghaṁ hi mahīyasi

इति तां वीर मारीच: कृपणां बहुभाषिणीम् । प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्गकश्मलाम् ॥ १६ ॥

iti tāṁ vīra mārīcaḥkṛpaṇāṁ bahu-bhāṣiṇīmpratyāhānunayan vācāpravṛddhānaṅga-kaśmalām

एष तेऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यदिच्छसि । तस्या: कामं न क: कुर्यात्सिद्धिस्त्रैवर्गिक यत: ॥ १७ ॥

eṣa te ’haṁ vidhāsyāmipriyaṁ bhīru yad icchasitasyāḥ kāmaṁ na kaḥ kuryātsiddhis traivargikī yataḥ

सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् । व्यसनार्णवमत्येति जलयानैर्यथार्णवम् ॥ १८ ॥

sarvāśramān upādāyasvāśrameṇa kalatravānvyasanārṇavam atyetijala-yānair yathārṇavam

यामाहुरात्मनो ह्यर्धं श्रेयस्कामस्य मानिनि । यस्यां स्वधुरमध्यस्य पुमांश्चरति विज्वर: ॥ १९ ॥

yām āhur ātmano hy ardhaṁśreyas-kāmasya māniniyasyāṁ sva-dhuram adhyasyapumāṁś carati vijvaraḥ

यामाश्रित्येन्द्रियारातीन्दुर्जयानितराश्रमै: । वयं जयेम हेलाभिर्दस्यून्दुर्गपतिर्यथा ॥ २० ॥

yām āśrityendriyārātīndurjayān itarāśramaiḥvayaṁ jayema helābhirdasyūn durga-patir yathā

न वयं प्रभवस्तां त्वामनुकर्तुं गृहेश्वरि । अप्यायुषा वा कार्त्स्‍न्येन ये चान्ये गुणगृध्नव: ॥ २१ ॥

na vayaṁ prabhavas tāṁ tvāmanukartuṁ gṛheśvariapy āyuṣā vā kārtsnyenaye cānye guṇa-gṛdhnavaḥ

अथापि काममेतं ते प्रजात्यै करवाण्यलम् । यथा मां नातिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय ॥ २२ ॥

athāpi kāmam etaṁ teprajātyai karavāṇy alamyathā māṁ nātirocantimuhūrtaṁ pratipālaya

एषा घोरतमा वेला घोराणां घोरदर्शना । चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह ॥ २३ ॥

eṣā ghoratamā velāghorāṇāṁ ghora-darśanācaranti yasyāṁ bhūtānibhūteśānucarāṇi ha

एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूतभावन: । परीतो भूतपर्षद्‍‌भिर्वृषेणाटति भूतराट् ॥ २४ ॥

etasyāṁ sādhvi sandhyāyāṁbhagavān bhūta-bhāvanaḥparīto bhūta-parṣadbhirvṛṣeṇāṭati bhūtarāṭ

श्मशानचक्रानिलधूलिधूम्र-विकीर्णविद्योतजटाकलाप: । भस्मावगुण्ठामलरुक्‍मदेहोदेवस्त्रिभि: पश्यति देवरस्ते ॥ २५ ॥

śmaśāna-cakrānila-dhūli-dhūmra-vikīrṇa-vidyota-jaṭā-kalāpaḥbhasmāvaguṇṭhāmala-rukma-dehodevas tribhiḥ paśyati devaras te

न यस्य लोके स्वजन: परो वानात्याद‍ृतो नोत कश्चिद्विगर्ह्य: । वयं व्रतैर्यच्चरणापविद्धा-माशास्महेऽजां बत भुक्तभोगाम् ॥ २६ ॥

na yasya loke sva-janaḥ paro vānātyādṛto nota kaścid vigarhyaḥvayaṁ vratair yac-caraṇāpaviddhāmāśāsmahe ’jāṁ bata bhukta-bhogām

यस्यानवद्याचरितं मनीषिणोगृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सव: । निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत्स्वयंपिशाचचर्यामचरद्‍गति: सताम् ॥ २७ ॥

yasyānavadyācaritaṁ manīṣiṇogṛṇanty avidyā-paṭalaṁ bibhitsavaḥnirasta-sāmyātiśayo ’pi yat svayaṁpiśāca-caryām acarad gatiḥ satām

हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगा:स्वात्मन्-रतस्याविदुष: समीहितम् । यैर्वस्त्रमाल्याभरणानुलेपनै:श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम् ॥ २८ ॥

hasanti yasyācaritaṁ hi durbhagāḥsvātman-ratasyāviduṣaḥ samīhitamyair vastra-mālyābharaṇānulepanaiḥśva-bhojanaṁ svātmatayopalālitam

ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपालायत्कारणं विश्वमिदं च माया । आज्ञाकरी यस्य पिशाचचर्याअहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ २९ ॥

brahmādayo yat-kṛta-setu-pālāyat-kāraṇaṁ viśvam idaṁ ca māyāājñā-karī yasya piśāca-caryāaho vibhūmnaś caritaṁ viḍambanam

मैत्रेय उवाच सैवं संविदिते भर्त्रा मन्मथोन्मथितेन्द्रिया । जग्राह वासो ब्रह्मर्षेर्वृषलीव गतत्रपा ॥ ३० ॥

maitreya uvācasaivaṁ saṁvidite bhartrāmanmathonmathitendriyājagrāha vāso brahmarṣervṛṣalīva gata-trapā

स विदित्वाथ भार्यायास्तं निर्बन्धं विकर्मणि । नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेश हि ॥ ३१ ॥

sa viditvātha bhāryāyāstaṁ nirbandhaṁ vikarmaṇinatvā diṣṭāya rahasitayāthopaviveśa hi

अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणानायम्य वाग्यत: । ध्यायञ्जजाप विरजं ब्रह्म ज्योति: सनातनम् ॥ ३२ ॥

athopaspṛśya salilaṁprāṇān āyamya vāg-yataḥdhyāyañ jajāpa virajaṁbrahma jyotiḥ sanātanam

दितिस्तु व्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत । उपसङ्गम्य विप्रर्षिमधोमुख्यभ्यभाषत ॥ ३३ ॥

ditis tu vrīḍitā tenakarmāvadyena bhārataupasaṅgamya viprarṣimadho-mukhy abhyabhāṣata

दितिरुवाचन मे गर्भमिमं ब्रह्मन् भूतानामृषभोऽवधीत् । रुद्र: पतिर्हि भूतानां यस्याकरवमंहसम् ॥ ३४ ॥

ditir uvācana me garbham imaṁ brahmanbhūtānām ṛṣabho ’vadhītrudraḥ patir hi bhūtānāṁyasyākaravam aṁhasam

नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे । शिवाय न्यस्तदण्डाय धृतदण्डाय मन्यवे ॥ ३५ ॥

namo rudrāya mahatedevāyogrāya mīḍhuṣeśivāya nyasta-daṇḍāyadhṛta-daṇḍāya manyave

स न: प्रसीदतां भामो भगवानुर्वनुग्रह: । व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देव: सतीपति: ॥ ३६ ॥

sa naḥ prasīdatāṁ bhāmobhagavān urv-anugrahaḥvyādhasyāpy anukampyānāṁstrīṇāṁ devaḥ satī-patiḥ

मैत्रेय उवाच स्वसर्गस्याशिषं लोक्यामाशासानां प्रवेपतीम् । निवृत्तसन्ध्यानियमो भार्यामाह प्रजापति: ॥ ३७ ॥

maitreya uvācasva-sargasyāśiṣaṁ lokyāmāśāsānāṁ pravepatīmnivṛtta-sandhyā-niyamobhāryām āha prajāpatiḥ

कश्यप उवाच अप्रायत्यादात्मनस्ते दोषान्मौहूर्तिकादुत । मन्निदेशातिचारेण देवानां चातिहेलनात् ॥ ३८ ॥

kaśyapa uvācaaprāyatyād ātmanas tedoṣān mauhūrtikād utaman-nideśāticāreṇadevānāṁ cātihelanāt

भविष्यतस्तवाभद्रावभद्रे जाठराधमौ । लोकान् सपालांस्त्रींश्चण्डि मुहुराक्रन्दयिष्यत: ॥ ३९ ॥

bhaviṣyatas tavābhadrāvabhadre jāṭharādhamaulokān sa-pālāṁs trīṁś caṇḍimuhur ākrandayiṣyataḥ

प्राणिनां हन्यमानानां दीनानामकृतागसाम् । स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु ॥ ४० ॥

prāṇināṁ hanyamānānāṁdīnānām akṛtāgasāmstrīṇāṁ nigṛhyamāṇānāṁkopiteṣu mahātmasu

तदा विश्वेश्वर: क्रुद्धो भगवाल्लोकभावन: । हनिष्यत्यवतीर्यासौ यथाद्रीन् शतपर्वधृक् ॥ ४१ ॥

tadā viśveśvaraḥ kruddhobhagavāl loka-bhāvanaḥhaniṣyaty avatīryāsauyathādrīn śataparva-dhṛk

दितिरुवाचवधं भगवता साक्षात्सुनाभोदारबाहुना । आशासे पुत्रयोर्मह्यं मा क्रुद्धाद्ब्राह्मणाद्प्रभो ॥ ४२ ॥

ditir uvācavadhaṁ bhagavatā sākṣātsunābhodāra-bāhunāāśāse putrayor mahyaṁmā kruddhād brāhmaṇād prabho

न ब्रह्मदण्डदग्धस्य न भूतभयदस्य च । नारकाश्चानुगृह्णन्ति यां यां योनिमसौ गत: ॥ ४३ ॥

na brahma-daṇḍa-dagdhasyana bhūta-bhayadasya canārakāś cānugṛhṇantiyāṁ yāṁ yonim asau gataḥ

कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥

kaśyapa uvācakṛta-śokānutāpenasadyaḥ pratyavamarśanātbhagavaty uru-mānāc cabhave mayy api cādarāt

योगैर्हेमेव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधव: । निर्वैरादिभिरात्मानं यच्छीलमनुवर्तितुम् ॥ ४६ ॥

yogair hemeva durvarṇaṁbhāvayiṣyanti sādhavaḥnirvairādibhir ātmānaṁyac-chīlam anuvartitum

यत्प्रसादादिदं विश्वं प्रसीदति यदात्मकम् । स स्वद‍ृग्भगवान् यस्य तोष्यतेऽनन्यया द‍ृशा ॥ ४७ ॥

yat-prasādād idaṁ viśvaṁprasīdati yad-ātmakamsa sva-dṛg bhagavān yasyatoṣyate ’nanyayā dṛśā

स वै महाभागवतो महात्मामहानुभावो महतां महिष्ठ: । प्रवृद्धभक्त्या ह्यनुभाविताशयेनिवेश्य वैकुण्ठमिमं विहास्यति ॥ ४८ ॥

sa vai mahā-bhāgavato mahātmāmahānubhāvo mahatāṁ mahiṣṭhaḥpravṛddha-bhaktyā hy anubhāvitāśayeniveśya vaikuṇṭham imaṁ vihāsyati

अलम्पट: शीलधरो गुणाकरोहृष्ट: परर्द्ध्या व्यथितो दु:खितेषु । अभूतशत्रुर्जगत: शोकहर्तानैदाघिकं तापमिवोडुराज: ॥ ४९ ॥

alampaṭaḥ śīla-dharo guṇākarohṛṣṭaḥ pararddhyā vyathito duḥkhiteṣuabhūta-śatrur jagataḥ śoka-hartānaidāghikaṁ tāpam ivoḍurājaḥ

अन्तर्बहिश्चामलमब्जनेत्रंस्वपूरुषेच्छानुगृहीतरूपम् । पौत्रस्तव श्रीललनाललामंद्रष्टा स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम् ॥ ५० ॥

antar bahiś cāmalam abja-netraṁsva-pūruṣecchānugṛhīta-rūpampautras tava śrī-lalanā-lalāmaṁdraṣṭā sphurat-kuṇḍala-maṇḍitānanam

मैत्रेय उवाच श्रुत्वा भागवतं पौत्रममोदत दितिर्भृशम् । पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद्विदित्वासीन्महामना: ॥ ५१ ॥

maitreya uvācaśrutvā bhāgavataṁ pautramamodata ditir bhṛśamputrayoś ca vadhaṁ kṛṣṇādviditvāsīn mahā-manāḥ