Canto 3, Chapter 16

ब्रह्मोवाचइति तद् गृणतां तेषां मुनीनां योगधर्मिणाम् । प्रतिनन्द्य जगादेदं विकुण्ठनिलयो विभु: ॥ १ ॥

brahmovācaiti tad gṛṇatāṁ teṣāṁmunīnāṁ yoga-dharmiṇāmpratinandya jagādedaṁvikuṇṭha-nilayo vibhuḥ

श्रीभगवानुवाचएतौ तौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव च । कदर्थीकृत्य मां यद्वो बह्वक्रातामतिक्रमम् ॥ २ ॥

śrī-bhagavān uvācaetau tau pārṣadau mahyaṁjayo vijaya eva cakadarthī-kṛtya māṁ yad vobahv akrātām atikramam

यस्त्वेतयोर्धृतो दण्डो भवद्‍‌भिर्मामनुव्रतै: । स एवानुमतोऽस्माभिर्मुनयो देवहेलनात् ॥ ३ ॥

yas tv etayor dhṛto daṇḍobhavadbhir mām anuvrataiḥsa evānumato ’smābhirmunayo deva-helanāt

तद्व: प्रसादयाम्यद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे । तद्धीत्यात्मकृतं मन्ये यत्स्वपुम्भिरसत्कृता: ॥ ४ ॥

tad vaḥ prasādayāmy adyabrahma daivaṁ paraṁ hi metad dhīty ātma-kṛtaṁ manyeyat sva-pumbhir asat-kṛtāḥ

यन्नामानि च गृह्णाति लोको भृत्ये कृतागसि । सोऽसाधुवादस्तत्कीर्तिं हन्ति त्वचमिवामय: ॥ ५ ॥

yan-nāmāni ca gṛhṇātiloko bhṛtye kṛtāgasiso ’sādhu-vādas tat-kīrtiṁhanti tvacam ivāmayaḥ

यस्यामृतामलयश:श्रवणावगाह:सद्य: पुनाति जगदाश्वपचाद्विकुण्ठ: । सोऽहं भवद्भय उपलब्धसुतीर्थकीर्ति-श्छिन्द्यां स्वबाहुमपि व: प्रतिकूलवृत्तिम् ॥ ६ ॥

yasyāmṛtāmala-yaśaḥ-śravaṇāvagāhaḥsadyaḥ punāti jagad āśvapacād vikuṇṭhaḥso ’haṁ bhavadbhya upalabdha-sutīrtha-kīrtiśchindyāṁ sva-bāhum api vaḥ pratikūla-vṛttim

यत्सेवया चरणपद्मपवित्ररेणुंसद्य:क्षताखिलमलं प्रतिलब्धशीलम् । न श्रीर्विरक्तमपि मां विजहाति यस्या:प्रेक्षालवार्थ इतरे नियमान् वहन्ति ॥ ७ ॥

yat-sevayā caraṇa-padma-pavitra-reṇuṁsadyaḥ kṣatākhila-malaṁ pratilabdha-śīlamna śrīr viraktam api māṁ vijahāti yasyāḥprekṣā-lavārtha itare niyamān vahanti

नाहं तथाद्मि यजमानहविर्वितानेश्‍च्योतद्‍घृतप्लुतमदन् हुतभुङ्‍मुखेन । यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोऽनुघासंतुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकै: ॥ ८ ॥

nāhaṁ tathādmi yajamāna-havir vitāneścyotad-ghṛta-plutam adan huta-bhuṅ-mukhenayad brāhmaṇasya mukhataś carato ’nughāsaṁtuṣṭasya mayy avahitair nija-karma-pākaiḥ

येषां बिभर्म्यहमखण्डविकुण्ठयोग-मायाविभूतिरमलाङ्‌घ्रि रज: किरीटै: । विप्रांस्तु को न विषहेत यदर्हणाम्भ:सद्य: पुनाति सहचन्द्रललामलोकान् ॥ ९ ॥

yeṣāṁ bibharmy aham akhaṇḍa-vikuṇṭha-yoga-māyā-vibhūtir amalāṅghri-rajaḥ kirīṭaiḥviprāṁs tu ko na viṣaheta yad-arhaṇāmbhaḥsadyaḥ punāti saha-candra-lalāma-lokān

ये मे तनूर्द्विजवरान्दुहतीर्मदीयाभूतान्यलब्धशरणानि च भेदबुद्ध्या । द्रक्ष्यन्त्यघक्षतद‍ृशो ह्यहिमन्यवस्तान्गृध्रा रुषा मम कुषन्त्यधिदण्डनेतु: ॥ १० ॥

ye me tanūr dvija-varān duhatīr madīyābhūtāny alabdha-śaraṇāni ca bheda-buddhyādrakṣyanty agha-kṣata-dṛśo hy ahi-manyavas tāngṛdhrā ruṣā mama kuṣanty adhidaṇḍa-netuḥ

ये ब्राह्मणान्मयि धिया क्षिपतोऽर्चयन्त-स्तुष्यद्‍धृद: स्मितसुधोक्षितपद्मवक्त्रा: । वाण्यानुरागकलयात्मजवद् गृणन्त:सम्बोधयन्त्यहमिवाहमुपाहृतस्तै: ॥ ११ ॥

ye brāhmaṇān mayi dhiyā kṣipato ’rcayantastuṣyad-dhṛdaḥ smita-sudhokṣita-padma-vaktrāḥvāṇyānurāga-kalayātmajavad gṛṇantaḥsambodhayanty aham ivāham upāhṛtas taiḥ

तन्मे स्वभर्तुरवसायमलक्षमाणौयुष्मद्वय‍‌तिक्रमगतिं प्रतिपद्य सद्य: । भूयो ममान्तिकमितां तदनुग्रहो मेयत्कल्पतामचिरतो भृतयोर्विवास: ॥ १२ ॥

tan me sva-bhartur avasāyam alakṣamāṇauyuṣmad-vyatikrama-gatiṁ pratipadya sadyaḥbhūyo mamāntikam itāṁ tad anugraho meyat kalpatām acirato bhṛtayor vivāsaḥ

बह्मोवाचअथ तस्योशतीं देवीमृषिकुल्यां सरस्वतीम् । नास्वाद्य मन्युदष्टानां तेषामात्माप्यतृप्यत ॥ १३ ॥

brahmovācaatha tasyośatīṁ devīmṛṣi-kulyāṁ sarasvatīmnāsvādya manyu-daṣṭānāṁteṣām ātmāpy atṛpyata

सतीं व्यादाय श‍ृण्वन्तो लघ्वीं गुर्वर्थगह्वराम् । विगाह्यागाधगम्भीरां न विदुस्तच्चिकीर्षितम् ॥ १४ ॥

satīṁ vyādāya śṛṇvantolaghvīṁ gurv-artha-gahvarāmvigāhyāgādha-gambhīrāṁna vidus tac-cikīrṣitam

ते योगमाययारब्धपारमेष्ठ्यमहोदयम् । प्रोचु: प्राञ्जलयो विप्रा: प्रहृष्टा: क्षुभितत्वच: ॥ १५ ॥

te yoga-māyayārabdha-pārameṣṭhya-mahodayamprocuḥ prāñjalayo viprāḥprahṛṣṭāḥ kṣubhita-tvacaḥ

ऋषय ऊचु: न वयं भगवन् विद्मस्तव देव चिकीर्षितम् । कृतो मेऽनुग्रहश्चेति यदध्यक्ष: प्रभाषसे ॥ १६ ॥

ṛṣaya ūcuḥna vayaṁ bhagavan vidmastava deva cikīrṣitamkṛto me ’nugrahaś cetiyad adhyakṣaḥ prabhāṣase

ब्रह्मण्यस्य परं दैवं ब्राह्मणा: किल ते प्रभो । विप्राणां देवदेवानां भगवानात्मदैवतम् ॥ १७ ॥

brahmaṇyasya paraṁ daivaṁbrāhmaṇāḥ kila te prabhoviprāṇāṁ deva-devānāṁbhagavān ātma-daivatam

त्वत्त: सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस्तव । धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकारो भवान्मत: ॥ १८ ॥

tvattaḥ sanātano dharmorakṣyate tanubhis tavadharmasya paramo guhyonirvikāro bhavān mataḥ

तरन्ति ह्यञ्जसा मृत्युं निवृत्ता यदनुग्रहात् । योगिन: स भवान् किंस्विदनुगृह्येत यत्परै: ॥ १९ ॥

taranti hy añjasā mṛtyuṁnivṛttā yad-anugrahātyoginaḥ sa bhavān kiṁ svidanugṛhyeta yat paraiḥ

यं वै विभूतिरुपयात्यनुवेलमन्यै-रर्थार्थिभि: स्वशिरसा धृतपादरेणु: । धन्यार्पिताङ्‌घ्रितुलसीनवदामधाम्नोलोकं मधुव्रतपतेरिव कामयाना ॥ २० ॥

yaṁ vai vibhūtir upayāty anuvelam anyairarthārthibhiḥ sva-śirasā dhṛta-pāda-reṇuḥdhanyārpitāṅghri-tulasī-nava-dāma-dhāmnolokaṁ madhuvrata-pater iva kāma-yānā

यस्तां विविक्तचरितैरनुवर्तमानांनात्याद्रियत्परमभागवतप्रसङ्ग: । स त्वं द्विजानुपथपुण्यरज: पुनीत:श्रीवत्सलक्ष्म किमगा भगभाजनस्त्वम् ॥ २१ ॥

yas tāṁ vivikta-caritair anuvartamānāṁnātyādriyat parama-bhāgavata-prasaṅgaḥsa tvaṁ dvijānupatha-puṇya-rajaḥ-punītaḥśrīvatsa-lakṣma kim agā bhaga-bhājanas tvam

धर्मस्य ते भगवतस्त्रियुग त्रिभि: स्वै:पद्‍‌भिश्चराचरमिदं द्विजदेवतार्थम् । नूनं भृतं तदभिघाति रजस्तमश्चसत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य ॥ २२ ॥

dharmasya te bhagavatas tri-yuga tribhiḥ svaiḥpadbhiś carācaram idaṁ dvija-devatārthamnūnaṁ bhṛtaṁ tad-abhighāti rajas tamaś casattvena no varadayā tanuvā nirasya

न त्वं द्विजोत्तमकुलं यदिहात्मगोपंगोप्ता वृष: स्वर्हणेन ससूनृतेन । तर्ह्येव नङ्‌क्ष्यति शिवस्तव देव पन्थालोकोऽग्रहीष्यद‍ृषभस्य हितत्प्रमाणम् ॥ २३ ॥

na tvaṁ dvijottama-kulaṁ yadi hātma-gopaṁgoptā vṛṣaḥ svarhaṇena sa-sūnṛtenatarhy eva naṅkṣyati śivas tava deva panthāloko ’grahīṣyad ṛṣabhasya hi tat pramāṇam

तत्तेऽनभीष्टमिव सत्त्वनिधेर्विधित्सो:क्षेमं जनाय निजशक्तिभिरुद्‍धृतारे: । नैतावता त्र्यधिपतेर्बत विश्वभर्तु-स्तेज: क्षतं त्ववनतस्य स ते विनोद: ॥ २४ ॥

tat te ’nabhīṣṭam iva sattva-nidher vidhitsoḥkṣemaṁ janāya nija-śaktibhir uddhṛtāreḥnaitāvatā try-adhipater bata viśva-bhartustejaḥ kṣataṁ tv avanatasya sa te vinodaḥ

यं वानयोर्दममधीश भवान् विधत्तेवृत्तिं नु वा तदनुमन्महि निर्व्यलीकम् । अस्मासु वा य उचितो ध्रियतां स दण्डोयेऽनागसौ वयमयुङ्‌क्ष्महि किल्बिषेण ॥ २५ ॥

yaṁ vānayor damam adhīśa bhavān vidhattevṛttiṁ nu vā tad anumanmahi nirvyalīkamasmāsu vā ya ucito dhriyatāṁ sa daṇḍoye ’nāgasau vayam ayuṅkṣmahi kilbiṣeṇa

श्रीभगवानुवाचएतौ सुरेतरगतिं प्रतिपद्य सद्य:संरम्भसम्भृतसमाध्यनुबद्धयोगौ । भूय: सकाशमुपयास्यत आशु यो व:शापो मयैव निमितस्तदवेत विप्रा: ॥ २६ ॥

śrī-bhagavān uvācaetau suretara-gatiṁ pratipadya sadyaḥsaṁrambha-sambhṛta-samādhy-anubaddha-yogaubhūyaḥ sakāśam upayāsyata āśu yo vaḥśāpo mayaiva nimitas tad aveta viprāḥ

ब्रह्मोवाचअथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्दभाजनम् । वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयंप्रभम् ॥ २७ ॥

brahmovācaatha te munayo dṛṣṭvānayanānanda-bhājanamvaikuṇṭhaṁ tad-adhiṣṭhānaṁvikuṇṭhaṁ ca svayaṁ-prabham

भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च । प्रतिजग्मु: प्रमुदिता: शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥ २८ ॥

bhagavantaṁ parikramyapraṇipatyānumānya capratijagmuḥ pramuditāḥśaṁsanto vaiṣṇavīṁ śriyam

भगवाननुगावाह यातं मा भैष्टमस्तु शम् । ब्रह्मतेज: समर्थोऽपि हन्तुं नेच्छे मतं तु मे ॥ २९ ॥

bhagavān anugāv āhayātaṁ mā bhaiṣṭam astu śambrahma-tejaḥ samartho ’pihantuṁ necche mataṁ tu me

एतत्पुरैव निर्दिष्टं रमया क्रुद्धया यदा । पुरापवारिता द्वारि विशन्ती मय्युपारते ॥ ३० ॥

etat puraiva nirdiṣṭaṁramayā kruddhayā yadāpurāpavāritā dvāriviśantī mayy upārate

मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् । प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुन: ॥ ३१ ॥

mayi saṁrambha-yogenanistīrya brahma-helanampratyeṣyataṁ nikāśaṁ mekālenālpīyasā punaḥ

द्वा:स्थावादिश्य भगवान् विमानश्रेणिभूषणम् । सर्वातिशयया लक्ष्म्या जुष्टं स्वं धिष्ण्यमाविशत् ॥ ३२ ॥

dvāḥsthāv ādiśya bhagavānvimāna-śreṇi-bhūṣaṇamsarvātiśayayā lakṣmyājuṣṭaṁ svaṁ dhiṣṇyam āviśat

तौ तु गीर्वाणऋषभौ दुस्तराद्धरिलोकत: । हतश्रियौ ब्रह्मशापादभूतां विगतस्मयौ ॥ ३३ ॥

tau tu gīrvāṇa-ṛṣabhaudustarād dhari-lokataḥhata-śriyau brahma-śāpādabhūtāṁ vigata-smayau

तदा विकुण्ठधिषणात्तयोर्निपतमानयो: । हाहाकारो महानासीद्विमानाग्र्येषु पुत्रका: ॥ ३४ ॥

tadā vikuṇṭha-dhiṣaṇāttayor nipatamānayoḥhāhā-kāro mahān āsīdvimānāgryeṣu putrakāḥ

तावेव ह्यधुना प्राप्तौ पार्षदप्रवरौ हरे: । दितेर्जठरनिर्विष्टं काश्यपं तेज उल्बणम् ॥ ३५ ॥

tāv eva hy adhunā prāptaupārṣada-pravarau hareḥditer jaṭhara-nirviṣṭaṁkāśyapaṁ teja ulbaṇam

तयोरसुरयोरद्य तेजसा यमयोर्हि व: । आक्षिप्तं तेज एतर्हि भगवांस्तद्विधित्सति ॥ ३६ ॥

tayor asurayor adyatejasā yamayor hi vaḥākṣiptaṁ teja etarhibhagavāṁs tad vidhitsati

विश्वस्य य: स्थितिलयोद्भवहेतुराद्योयोगेश्वरैरपि दुरत्यययोगमाय: । क्षेमं विधास्यति स नो भगवांस्त्र्यधीश-स्तत्रास्मदीयविमृशेन कियानिहार्थ: ॥ ३७ ॥

viśvasya yaḥ sthiti-layodbhava-hetur ādyoyogeśvarair api duratyaya-yogamāyaḥkṣemaṁ vidhāsyati sa no bhagavāṁs tryadhīśastatrāsmadīya-vimṛśena kiyān ihārthaḥ