Canto 3, Chapter 17

मैत्रेय उवाच निशम्यात्मभुवा गीतं कारणं शङ्कयोज्झिता: । तत: सर्वे न्यवर्तन्त त्रिदिवाय दिवौकस: ॥ १ ॥

maitreya uvācaniśamyātma-bhuvā gītaṁkāraṇaṁ śaṅkayojjhitāḥtataḥ sarve nyavartantatridivāya divaukasaḥ

दितिस्तु भर्तुरादेशादपत्यपरिशङ्किनी । पूर्णेवर्षशते साध्वी पुत्रौ प्रसुषुवे यमौ ॥ २ ॥

ditis tu bhartur ādeśādapatya-pariśaṅkinīpūrṇe varṣa-śate sādhvīputrau prasuṣuve yamau

उत्पाता बहवस्तत्र निपेतुर्जायमानयो: । दिविभुव्यन्तरिक्षे च लोकस्योरुभयावहा: ॥ ३ ॥

utpātā bahavas tatranipetur jāyamānayoḥdivi bhuvy antarikṣe calokasyoru-bhayāvahāḥ

सहाचला भुवश्चेलुर्दिश: सर्वा:प्रजज्वलु: । सोल्काश्चाशनय: पेतु: केतवश्चार्तिहेतव: ॥ ४ ॥

sahācalā bhuvaś celurdiśaḥ sarvāḥ prajajvaluḥsolkāś cāśanayaḥ petuḥketavaś cārti-hetavaḥ

ववौ वायु: सुदु:स्पर्श: फूत्कारानीरयन्मुहु: । उन्मूलयन्नगपतीन्वात्यानीको रजोध्वज: ॥ ५ ॥

vavau vāyuḥ suduḥsparśaḥphūt-kārān īrayan muhuḥunmūlayan naga-patīnvātyānīko rajo-dhvajaḥ

उद्धसत्तडिदम्भोदघटया नष्टभागणे । व्योम्नि प्रविष्टतमसा न स्म व्याद‍ृश्यते पदम् ॥ ६ ॥

uddhasat-taḍid-ambhoda-ghaṭayā naṣṭa-bhāgaṇevyomni praviṣṭa-tamasāna sma vyādṛśyate padam

चुक्रोश विमना वार्धिरुदूर्मि: क्षुभितोदर: । सोदपानाश्च सरितश्चुक्षुभु: शुष्कपङ्कजा: ॥ ७ ॥

cukrośa vimanā vārdhirudūrmiḥ kṣubhitodaraḥsodapānāś ca saritaścukṣubhuḥ śuṣka-paṅkajāḥ

मुहु: परिधयोऽभूवन् सराह्वो: शशिसूर्ययो: । निर्घाता रथनिर्ह्रादा विवरेभ्य: प्रजज्ञिरे ॥ ८ ॥

muhuḥ paridhayo ’bhūvansarāhvoḥ śaśi-sūryayoḥnirghātā ratha-nirhrādāvivarebhyaḥ prajajñire

अन्तर्ग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् । सृगालोलूकटङ्कारै: प्रणेदुरशिवं शिवा: ॥ ९ ॥

antar-grāmeṣu mukhatovamantyo vahnim ulbaṇamsṛgālolūka-ṭaṅkāraiḥpraṇedur aśivaṁ śivāḥ

सङ्गीतवद्रोदनवदुन्नमय्य शिरोधराम् । व्यमुञ्चन् विविधा वाचो ग्रामसिंहास्ततस्तत: ॥ १० ॥

saṅgītavad rodanavadunnamayya śirodharāmvyamuñcan vividhā vācogrāma-siṁhās tatas tataḥ

खराश्च कर्कशै: क्षत्त: खुरैर्घ्नन्तो धरातलम् । खार्काररभसा मत्ता: पर्यधावन् वरूथश: ॥ ११ ॥

kharāś ca karkaśaiḥ kṣattaḥkhurair ghnanto dharā-talamkhārkāra-rabhasā mattāḥparyadhāvan varūthaśaḥ

रुदन्तो रासभत्रस्ता नीडादुदपतन् खगा: । घोषेऽरण्ये च पशव: शकृन्मूत्रमकुर्वत ॥ १२ ॥

rudanto rāsabha-trastānīḍād udapatan khagāḥghoṣe ’raṇye ca paśavaḥśakṛn-mūtram akurvata

गावोऽत्रसन्नसृग्दोहास्तोयदा: पूयवर्षिण: । व्यरुदन्देवलिङ्गानि द्रुमा: पेतुर्विनानिलम् ॥ १३ ॥

gāvo ’trasann asṛg-dohāstoyadāḥ pūya-varṣiṇaḥvyarudan deva-liṅgānidrumāḥ petur vinānilam

ग्रहान् पुण्यतमानन्ये भगणांश्चापि दीपिता: । अतिचेरुर्वक्रगत्या युयुधुश्च परस्परम् ॥ १४ ॥

grahān puṇyatamān anyebhagaṇāṁś cāpi dīpitāḥaticerur vakra-gatyāyuyudhuś ca parasparam

दृष्ट्वान्यांश्च महोत्पातानतत्तत्त्वविद: प्रजा: । ब्रह्मपुत्रानृते भीता मेनिरे विश्‍वसम्प्लवम् ॥ १५ ॥

dṛṣṭvānyāṁś ca mahotpātānatat-tattva-vidaḥ prajāḥbrahma-putrān ṛte bhītāmenire viśva-samplavam

तावादिदैत्यौ सहसा व्यज्यमानात्मपौरुषौ । ववृधातेऽश्मसारेण कायेनाद्रिपती इव ॥ १६ ॥

tāv ādi-daityau sahasāvyajyamānātma-pauruṣauvavṛdhāte ’śma-sāreṇakāyenādri-patī iva

दिविस्पृशौ हेमकिरीटकोटिभि-र्निरुद्धकाष्ठौ स्फुरदङ्गदाभुजौ । गां कम्पयन्तौ चरणै: पदे पदेकट्या सुकाञ्‍च्यार्कमतीत्य तस्थतु: ॥ १७ ॥

divi-spṛśau hema-kirīṭa-koṭibhirniruddha-kāṣṭhau sphurad-aṅgadā-bhujaugāṁ kampayantau caraṇaiḥ pade padekaṭyā sukāñcyārkam atītya tasthatuḥ

प्रजापतिर्नाम तयोरकार्षीद्य: प्राक् स्वदेहाद्यमयोरजायत । तं वै हिरण्यकशिपुं विदु: प्रजायं तं हिरण्याक्षमसूत साग्रत: ॥ १८ ॥

prajāpatir nāma tayor akārṣīdyaḥ prāk sva-dehād yamayor ajāyatataṁ vai hiraṇyakaśipuṁ viduḥ prajāyaṁ taṁ hiraṇyākṣam asūta sāgrataḥ

चक्रे हिरण्यकशिपुर्दोर्भ्यां ब्रह्मवरेण च । वशे सपालाँल्लोकांस्त्रीनकुतोमृत्युरुद्धत: ॥ १९ ॥

cakre hiraṇyakaśipurdorbhyāṁ brahma-vareṇa cavaśe sa-pālāḻ lokāṁs trīnakuto-mṛtyur uddhataḥ

हिरण्याक्षोऽनुजस्तस्य प्रिय: प्रीतिकृदन्वहम् । गदापाणिर्दिवं यातो युयुत्सुर्मृगयन् रणम् ॥ २० ॥

hiraṇyākṣo ’nujas tasyapriyaḥ prīti-kṛd anvahamgadā-pāṇir divaṁ yātoyuyutsur mṛgayan raṇam

तं वीक्ष्य दु:सहजवं रणत्काञ्चननूपुरम् । वैजयन्त्या स्रजा जुष्टमंसन्यस्तमहागदम् ॥ २१ ॥

taṁ vīkṣya duḥsaha-javaṁraṇat-kāñcana-nūpuramvaijayantyā srajā juṣṭamaṁsa-nyasta-mahā-gadam

मनोवीर्यवरोत्सिक्तमसृण्यमकुतोभयम् । भीता निलिल्यिरे देवास्तार्क्ष्यत्रस्ता इवाहय: ॥ २२ ॥

mano-vīrya-varotsiktamasṛṇyam akuto-bhayambhītā nililyire devāstārkṣya-trastā ivāhayaḥ

स वै तिरोहितान् दृष्ट्वा महसा स्वेन दैत्यराट् । सेन्द्रान्देवगणान् क्षीबानपश्यन् व्यनदद् भृशम् ॥ २३ ॥

sa vai tirohitān dṛṣṭvāmahasā svena daitya-rāṭsendrān deva-gaṇān kṣībānapaśyan vyanadad bhṛśam

ततो निवृत्त: क्रीडिष्यन् गम्भीरं भीमनिस्वनम् । विजगाहे महासत्त्वो वार्धिं मत्त इव द्विप: ॥ २४ ॥

tato nivṛttaḥ krīḍiṣyangambhīraṁ bhīma-nisvanamvijagāhe mahā-sattvovārdhiṁ matta iva dvipaḥ

तस्मिन् प्रविष्टे वरुणस्य सैनिकायादोगणा: सन्नधिय: ससाध्वसा: । अहन्यमाना अपि तस्य वर्चसाप्रधर्षिता दूरतरं प्रदुद्रुवु: ॥ २५ ॥

tasmin praviṣṭe varuṇasya sainikāyādo-gaṇāḥ sanna-dhiyaḥ sasādhvasāḥahanyamānā api tasya varcasāpradharṣitā dūrataraṁ pradudruvuḥ

स वर्षपूगानुदधौ महाबल-श्चरन्महोर्मीञ्‍छ्वसनेरितान्मुहु: । मौर्व्याभिजघ्ने गदया विभावरी-मासेदिवांस्तात पुरीं प्रचेतस: ॥ २६ ॥

sa varṣa-pūgān udadhau mahā-balaścaran mahormīñ chvasaneritān muhuḥmaurvyābhijaghne gadayā vibhāvarīmāsedivāṁs tāta purīṁ pracetasaḥ

तत्रोपलभ्यासुरलोकपालकंयादोगणानामृषभं प्रचेतसम् । स्मयन् प्रलब्धुं प्रणिपत्य नीचव-ज्जगाद मे देह्यधिराज संयुगम ॥ २७ ॥

tatropalabhyāsura-loka-pālakaṁyādo-gaṇānām ṛṣabhaṁ pracetasamsmayan pralabdhuṁ praṇipatya nīcavajjagāda me dehy adhirāja saṁyugam

त्वं लोकपालोऽधिपतिर्बृहच्छ्रवावीर्यापहो दुर्मदवीरमानिनाम् । विजित्य लोकेऽखिलदैत्यदानवान्यद्राजसूयेन पुरायजत्प्रभो ॥ २८ ॥

tvaṁ loka-pālo ’dhipatir bṛhac-chravāvīryāpaho durmada-vīra-mānināmvijitya loke ’khila-daitya-dānavānyad rājasūyena purāyajat prabho

स एवमुत्सिक्तमदेन विद्विषाद‍ृढं प्रलब्धो भगवानपां पति: । रोषं समुत्थं शमयन् स्वया धियाव्यवोचदङ्गोपशमं गता वयम् ॥ २९ ॥

sa evam utsikta-madena vidviṣādṛḍhaṁ pralabdho bhagavān apāṁ patiḥroṣaṁ samutthaṁ śamayan svayā dhiyāvyavocad aṅgopaśamaṁ gatā vayam

पश्यामि नान्यं पुरुषात्पुरातनाद्य: संयुगे त्वां रणमार्गकोविदम् । आराधयिष्यत्यसुरर्षभेहि तंमनस्विनो यं गृणते भवाद‍ृशा: ॥ ३० ॥

paśyāmi nānyaṁ puruṣāt purātanādyaḥ saṁyuge tvāṁ raṇa-mārga-kovidamārādhayiṣyaty asurarṣabhehi taṁmanasvino yaṁ gṛṇate bhavādṛśāḥ

तं वीरमारादभिपद्य विस्मय:शयिष्यसे वीरशये श्वभिर्वृत: । यस्त्वद्विधानामसतां प्रशान्तयेरूपाणि धत्ते सदनुग्रहेच्छया ॥ ३१ ॥

taṁ vīram ārād abhipadya vismayaḥśayiṣyase vīra-śaye śvabhir vṛtaḥyas tvad-vidhānām asatāṁ praśāntayerūpāṇi dhatte sad-anugrahecchayā