Canto 3, Chapter 18

मैत्रेय उवाच तदेवमाकर्ण्य जलेशभाषितंमहामनास्तद्विगणय्य दुर्मद: । हरेर्विदित्वा गतिमङ्ग नारदाद्रसातलं निर्विविशे त्वरान्वित: ॥ १ ॥

maitreya uvācatad evam ākarṇya jaleśa-bhāṣitaṁmahā-manās tad vigaṇayya durmadaḥharer viditvā gatim aṅga nāradādrasātalaṁ nirviviśe tvarānvitaḥ

ददर्श तत्राभिजितं धराधरंप्रोन्नीयमानावनिमग्रदंष्ट्रया । मुष्णन्तमक्ष्णा स्वरुचोऽरुणश्रियाजहास चाहो वनगोचरो मृग: ॥ २ ॥

dadarśa tatrābhijitaṁ dharā-dharaṁpronnīyamānāvanim agra-daṁṣṭrayāmuṣṇantam akṣṇā sva-ruco ’ruṇa-śriyājahāsa cāho vana-gocaro mṛgaḥ

आहैनमेह्यज्ञ महीं विमुञ्च नोरसौकसां विश्वसृजेयमर्पिता । न स्वस्ति यास्यस्यनया ममेक्षत:सुराधमासादितसूकराकृते ॥ ३ ॥

āhainam ehy ajña mahīṁ vimuñca norasaukasāṁ viśva-sṛjeyam arpitāna svasti yāsyasy anayā mamekṣataḥsurādhamāsādita-sūkarākṛte

त्वं न: सपत्नैरभवाय किं भृतोयो मायया हन्त्यसुरान् परोक्षजित् । त्वां योगमायाबलमल्पपौरुषंसंस्थाप्य मूढ प्रमृजे सुहृच्छुच: ॥ ४ ॥

tvaṁ naḥ sapatnair abhavāya kiṁ bhṛtoyo māyayā hanty asurān parokṣa-jittvāṁ yoga-māyā-balam alpa-pauruṣaṁsaṁsthāpya mūḍha pramṛje suhṛc-chucaḥ

त्वयि संस्थिते गदया शीर्णशीर्ष-ण्यस्मद्भुजच्युतया ये च तुभ्यम् । बलिं हरन्त्यृषयो ये च देवा:स्वयं सर्वे न भविष्यन्त्यमूला: ॥ ५ ॥

tvayi saṁsthite gadayā śīrṇa-śīrṣaṇyasmad-bhuja-cyutayā ye ca tubhyambaliṁ haranty ṛṣayo ye ca devāḥsvayaṁ sarve na bhaviṣyanty amūlāḥ

स तुद्यमानोऽरिदुरुक्ततोमरै-र्दंष्ट्राग्रगां गामुपलक्ष्य भीताम् । तोदं मृषन्निरगादम्बुमध्याद्ग्राहाहत: सकरेणुर्यथेभ: ॥ ६ ॥

sa tudyamāno ’ri-durukta-tomarairdaṁṣṭrāgra-gāṁ gām upalakṣya bhītāmtodaṁ mṛṣan niragād ambu-madhyādgrāhāhataḥ sa-kareṇur yathebhaḥ

तं नि:सरन्तं सलिलादनुद्रुतोहिरण्यकेशो द्विरदं यथा झष: । करालदंष्ट्रोऽशनिनिस्वनोऽब्रवीद्गतह्रियां किं त्वसतां विगर्हितम् ॥ ७ ॥

taṁ niḥsarantaṁ salilād anudrutohiraṇya-keśo dviradaṁ yathā jhaṣaḥkarāla-daṁṣṭro ’śani-nisvano ’bravīdgata-hriyāṁ kiṁ tv asatāṁ vigarhitam

स गामुदस्तात्सलिलस्य गोचरेविन्यस्य तस्यामदधात्स्वसत्त्वम् । अभिष्टुतो विश्वसृजा प्रसूनै-रापूर्यमाणो विबुधै: पश्यतोऽरे: ॥ ८ ॥

sa gām udastāt salilasya gocarevinyasya tasyām adadhāt sva-sattvamabhiṣṭuto viśva-sṛjā prasūnairāpūryamāṇo vibudhaiḥ paśyato ’reḥ

परानुषक्तं तपनीयोपकल्पंमहागदं काञ्चनचित्रदंशम् । मर्माण्यभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तै:प्रचण्डमन्यु: प्रहसंस्तं बभाषे ॥ ९ ॥

parānuṣaktaṁ tapanīyopakalpaṁmahā-gadaṁ kāñcana-citra-daṁśammarmāṇy abhīkṣṇaṁ pratudantaṁ duruktaiḥpracaṇḍa-manyuḥ prahasaṁs taṁ babhāṣe

श्रीभगवानुवाचसत्यं वयं भो वनगोचरा मृगायुष्मद्विधान्मृगये ग्रामसिंहान् । न मृत्युपाशै: प्रतिमुक्तस्य वीराविकत्थनं तव गृह्णन्त्यभद्र ॥ १० ॥

śrī-bhagavān uvācasatyaṁ vayaṁ bho vana-gocarā mṛgāyuṣmad-vidhān mṛgaye grāma-siṁhānna mṛtyu-pāśaiḥ pratimuktasya vīrāvikatthanaṁ tava gṛhṇanty abhadra

एते वयं न्यासहरा रसौकसांगतह्रियो गदया द्रावितास्ते । तिष्ठामहेऽथापि कथञ्चिदाजौस्थेयं क्‍व यामो बलिनोत्पाद्य वैरम् ॥ ११ ॥

ete vayaṁ nyāsa-harā rasaukasāṁgata-hriyo gadayā drāvitās tetiṣṭhāmahe ’thāpi kathañcid ājaustheyaṁ kva yāmo balinotpādya vairam

त्वं पद्रथानां किल यूथपाधिपोघटस्व नोऽस्वस्तय आश्वनूह: । संस्थाप्य चास्मान् प्रमृजाश्रुस्वकानांय: स्वां प्रतिज्ञां नातिपिपर्त्यसभ्य: ॥ १२ ॥

tvaṁ pad-rathānāṁ kila yūthapādhipoghaṭasva no ’svastaya āśv anūhaḥsaṁsthāpya cāsmān pramṛjāśru svakānāṁyaḥ svāṁ pratijñāṁ nātipiparty asabhyaḥ

मैत्रेय उवाच सोऽधिक्षिप्तो भगवता प्रलब्धश्च रुषा भृशम् । आजहारोल्बणं क्रोधं क्रीड्यमानोऽहिराडिव ॥ १३ ॥

maitreya uvācaso ’dhikṣipto bhagavatāpralabdhaś ca ruṣā bhṛśamājahārolbaṇaṁ krodhaṁkrīḍyamāno ’hi-rāḍ iva

सृजन्नमर्षित: श्वासान्मन्युप्रचलितेन्द्रिय: । आसाद्य तरसा दैत्यो गदयान्यहनद्धरिम् ॥ १४ ॥

sṛjann amarṣitaḥ śvāsānmanyu-pracalitendriyaḥāsādya tarasā daityogadayā nyahanad dharim

भगवांस्तु गदावेगं विसृष्टं रिपुणोरसि । अवञ्चयत्तिरश्चीनो योगारूढ इवान्तकम् ॥ १५ ॥

bhagavāṁs tu gadā-vegaṁvisṛṣṭaṁ ripuṇorasiavañcayat tiraścīnoyogārūḍha ivāntakam

पुनर्गदां स्वामादाय भ्रामयन्तमभीक्ष्णश: । अभ्यधावद्धरि: क्रुद्ध: संरम्भाद्दष्टदच्छदम् ॥ १६ ॥

punar gadāṁ svām ādāyabhrāmayantam abhīkṣṇaśaḥabhyadhāvad dhariḥ kruddhaḥsaṁrambhād daṣṭa-dacchadam

ततश्च गदयारातिं दक्षिणस्यां भ्रुवि प्रभु: । आजघ्ने स तु तां सौम्य गदया कोविदोऽहनत् ॥ १७ ॥

tataś ca gadayārātiṁdakṣiṇasyāṁ bhruvi prabhuḥājaghne sa tu tāṁ saumyagadayā kovido ’hanat

एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिरेव च । जिगीषया सुसंरब्धावन्योन्यमभिजघ्नतु: ॥ १८ ॥

evaṁ gadābhyāṁ gurvībhyāṁharyakṣo harir eva cajigīṣayā susaṁrabdhāvanyonyam abhijaghnatuḥ

तयो: स्पृधोस्तिग्मगदाहताङ्गयो:क्षतास्रवघ्राणविवृद्धमन्य्वो: । विचित्रमार्गांश्चरतोर्जिगीषयाव्यभादिलायामिव शुष्मिणोर्मृध: ॥ १९ ॥

tayoḥ spṛdhos tigma-gadāhatāṅgayoḥkṣatāsrava-ghrāṇa-vivṛddha-manyvoḥvicitra-mārgāṁś carator jigīṣayāvyabhād ilāyām iva śuṣmiṇor mṛdhaḥ

दैत्यस्य यज्ञावयवस्य माया-गृहीतवाराहतनोर्महात्मन: । कौरव्य मह्यां द्विषतोर्विमर्दनंदिद‍ृक्षुरागाद‍ृषिभिर्वृत: स्वराट् ॥ २० ॥

daityasya yajñāvayavasya māyā-gṛhīta-vārāha-tanor mahātmanaḥkauravya mahyāṁ dviṣator vimardanaṁdidṛkṣur āgād ṛṣibhir vṛtaḥ svarāṭ

आसन्नशौण्डीरमपेतसाध्वसंकृतप्रतीकारमहार्यविक्रमम् । विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्रणी-र्जगाद नारायणमादिसूकरम् ॥ २१ ॥

āsanna-śauṇḍīram apeta-sādhvasaṁkṛta-pratīkāram ahārya-vikramamvilakṣya daityaṁ bhagavān sahasra-ṇīrjagāda nārāyaṇam ādi-sūkaram

ब्रह्मोवाचएष ते देव देवानामङ्‌घ्रिमूलमुपेयुषाम् । विप्राणां सौरभेयीणां भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२ ॥ आगस्कृद्भयकृद्दुष्कृदस्मद्राद्धवरोऽसुर: । अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टक: ॥ २३ ॥

brahmovācaeṣa te deva devānāmaṅghri-mūlam upeyuṣāmviprāṇāṁ saurabheyīṇāṁbhūtānām apy anāgasām

मैनं मायाविनं द‍ृप्तं निरङ्कुशमसत्तमम् । आक्रीड बालवद्देव यथाशीविषमुत्थितम् ॥ २४ ॥

mainaṁ māyāvinaṁ dṛptaṁniraṅkuśam asattamamākrīḍa bālavad devayathāśīviṣam utthitam

न यावदेष वर्धेत स्वां वेलां प्राप्य दारुण: । स्वां देव मायामास्थाय तावज्जह्यघमच्युत ॥ २५ ॥

na yāvad eṣa vardhetasvāṁ velāṁ prāpya dāruṇaḥsvāṁ deva māyām āsthāyatāvaj jahy agham acyuta

एषा घोरतमा सन्ध्या लोकच्छम्बट्करी प्रभो । उपसर्पति सर्वात्मन् सुराणां जयमावह ॥ २६ ॥

eṣā ghoratamā sandhyāloka-cchambaṭ-karī prabhoupasarpati sarvātmansurāṇāṁ jayam āvaha

अधुनैषोऽभिजिन्नाम योगो मौहूर्तिको ह्यगात् । शिवाय नस्त्वं सुहृदामाशु निस्तर दुस्तरम् ॥ २७ ॥

adhunaiṣo ’bhijin nāmayogo mauhūrtiko hy agātśivāya nas tvaṁ suhṛdāmāśu nistara dustaram

दिष्टय‍ा त्वां विहितं मृत्युसमयमासादित: स्वयम् । विक्रम्यैनं मृधे हत्वा लोकानाधेहि शर्मणि ॥ २८ ॥

diṣṭyā tvāṁ vihitaṁ mṛtyumayam āsāditaḥ svayamvikramyainaṁ mṛdhe hatvālokān ādhehi śarmaṇi