Canto 3, Chapter 19

मैत्रेय उवाच अवधार्य विरिञ्चस्य निर्व्यलीकामृतं वच: । प्रहस्य प्रेमगर्भेण तदपाङ्गेन सोऽग्रहीत् ॥ १ ॥

maitreya uvācaavadhārya viriñcasyanirvyalīkāmṛtaṁ vacaḥprahasya prema-garbheṇatad apāṅgena so ’grahīt

तत: सपत्नं मुखतश्चरन्तमकुतोभयम् । जघानोत्पत्य गदया हनावसुरमक्षज: ॥ २ ॥

tataḥ sapatnaṁ mukhataścarantam akuto-bhayamjaghānotpatya gadayāhanāv asuram akṣajaḥ

सा हता तेन गदया विहता भगवत्करात् । विघूर्णितापतद्रेजे तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३ ॥

sā hatā tena gadayāvihatā bhagavat-karātvighūrṇitāpatad rejetad adbhutam ivābhavat

स तदा लब्धतीर्थोऽपि न बबाधे निरायुधम् । मानयन् स मृधे धर्मं विष्वक्सेनं प्रकोपयन् ॥ ४ ॥

sa tadā labdha-tīrtho ’pina babādhe nirāyudhammānayan sa mṛdhe dharmaṁviṣvaksenaṁ prakopayan

गदायामपविद्धायां हाहाकारे विनिर्गते । मानयामास तद्धर्मं सुनाभं चास्मरद्विभु: ॥ ५ ॥

gadāyām apaviddhāyāṁhāhā-kāre vinirgatemānayām āsa tad-dharmaṁsunābhaṁ cāsmarad vibhuḥ

तं व्यग्रचक्रं दितिपुत्राधमेनस्वपार्षदमुख्येन विषज्जमानम् । चित्रा वाचोऽतद्विदां खेचराणांतत्र स्मासन् स्वस्ति तेऽमुं जहीति ॥ ६ ॥

taṁ vyagra-cakraṁ diti-putrādhamenasva-pārṣada-mukhyena viṣajjamānamcitrā vāco ’tad-vidāṁ khe-carāṇāṁtatra smāsan svasti te ’muṁ jahīti

स तं निशाम्यात्तरथाङ्गमग्रतोव्यवस्थितं पद्मपलाशलोचनम् । विलोक्य चामर्षपरिप्लुतेन्द्रियोरुषा स्वदन्तच्छदमादशच्छ्‌वसन् ॥ ७ ॥

sa taṁ niśāmyātta-rathāṅgam agratovyavasthitaṁ padma-palāśa-locanamvilokya cāmarṣa-pariplutendriyoruṣā sva-danta-cchadam ādaśac chvasan

करालदंष्ट्रश्चक्षुर्भ्यां सञ्चक्षाणो दहन्निव । अभिप्लुत्य स्वगदया हतोऽसीत्याहनद्धरिम् ॥ ८ ॥

karāla-daṁṣṭraś cakṣurbhyāṁsañcakṣāṇo dahann ivaabhiplutya sva-gadayāhato ’sīty āhanad dharim

पदा सव्येन तां साधो भगवान् यज्ञसूकर: । लीलया मिषत: शत्रो: प्राहरद्वातरंहसम् ॥ ९ ॥

padā savyena tāṁ sādhobhagavān yajña-sūkaraḥlīlayā miṣataḥ śatroḥprāharad vāta-raṁhasam

आह चायुधमाधत्स्व घटस्व त्वंजिगीषसि । इत्युक्त:स तदा भूयस्ताडयन् व्यनदद् भृशम् ॥ १० ॥

āha cāyudham ādhatsvaghaṭasva tvaṁ jigīṣasiity uktaḥ sa tadā bhūyastāḍayan vyanadad bhṛśam

तां स आपततीं वीक्ष्य भगवान्समवस्थित: । जग्राह लीलया प्राप्तां गरुत्मानिव पन्नगीम् ॥ ११ ॥

tāṁ sa āpatatīṁ vīkṣyabhagavān samavasthitaḥjagrāha līlayā prāptāṁgarutmān iva pannagīm

स्वपौरुषे प्रतिहते हतमानोमहासुर: । नैच्छद्गदां दीयमानां हरिणा विगतप्रभ: ॥ १२ ॥

sva-pauruṣe pratihatehata-māno mahāsuraḥnaicchad gadāṁ dīyamānāṁhariṇā vigata-prabhaḥ

जग्राह त्रिशिखं शूलं ज्वलज्ज्वलनलोलुपम् । यज्ञाय धृतरूपाय विप्रायाभिचरन् यथा ॥ १३ ॥

jagrāha tri-śikhaṁ śūlaṁjvalaj-jvalana-lolupamyajñāya dhṛta-rūpāyaviprāyābhicaran yathā

तदोजसा दैत्यमहाभटार्पितंचकासदन्त:ख उदीर्णदीधिति । चक्रेण चिच्छेद निशातनेमिनाहरिर्यथा तार्क्ष्यपतत्रमुज्झितम् ॥ १४ ॥

tad ojasā daitya-mahā-bhaṭārpitaṁcakāsad antaḥ-kha udīrṇa-dīdhiticakreṇa ciccheda niśāta-nemināharir yathā tārkṣya-patatram ujjhitam

वृक्णे स्वशूले बहुधारिणा हरे:प्रत्येत्य विस्तीर्णमुरो विभूतिमत् । प्रवृद्धरोष: स कठोरमुष्टिनानदन् प्रहृत्यान्तरधीयतासुर: ॥ १५ ॥

vṛkṇe sva-śūle bahudhāriṇā hareḥpratyetya vistīrṇam uro vibhūtimatpravṛddha-roṣaḥ sa kaṭhora-muṣṭinānadan prahṛtyāntaradhīyatāsuraḥ

तेनेत्थमाहत: क्षत्तर्भगवानादिसूकर: । नाकम्पत मनाक् क्‍वापि स्रजा हत इव द्विप: ॥ १६ ॥

tenettham āhataḥ kṣattarbhagavān ādi-sūkaraḥnākampata manāk kvāpisrajā hata iva dvipaḥ

अथोरुधासृजन्मायां योगमायेश्वरे हरौ । यां विलोक्य प्रजास्त्रस्ता मेनिरेऽस्योपसंयमम् ॥ १७ ॥

athorudhāsṛjan māyāṁyoga-māyeśvare harauyāṁ vilokya prajās trastāmenire ’syopasaṁyamam

प्रववुर्वायवश्चण्डास्तम: पांसवमैरयन् । दिग्भ्यो निपेतुर्ग्रावाण: क्षेपणै: प्रहिता इव ॥ १८ ॥

pravavur vāyavaś caṇḍāstamaḥ pāṁsavam airayandigbhyo nipetur grāvāṇaḥkṣepaṇaiḥ prahitā iva

द्यौर्नष्टभगणाभ्रौघै: सविद्युत्स्तनयित्नुभि: । वर्षद्‌भि: पूयकेशासृग्विण्मूत्रास्थीनि चासकृत् ॥ १९ ॥

dyaur naṣṭa-bhagaṇābhraughaiḥsa-vidyut-stanayitnubhiḥvarṣadbhiḥ pūya-keśāsṛg-viṇ-mūtrāsthīni cāsakṛt

गिरय: प्रत्यद‍ृश्यन्त नानायुधमुचोऽनघ । दिग्वाससो यातुधान्य: शूलिन्यो मुक्तमूर्धजा: ॥ २० ॥

girayaḥ pratyadṛśyantanānāyudha-muco ’naghadig-vāsaso yātudhānyaḥśūlinyo mukta-mūrdhajāḥ

बहुभिर्यक्षरक्षोभि: पत्त्यश्वरथकुञ्जरै: । आततायिभिरुत्सृष्टा हिंस्रा वाचोऽतिवैशसा: ॥ २१ ॥

bahubhir yakṣa-rakṣobhiḥpatty-aśva-ratha-kuñjaraiḥātatāyibhir utsṛṣṭāhiṁsrā vāco ’tivaiśasāḥ

प्रादुष्कृतानां मायानामासुरीणां विनाशयत् । सुदर्शनास्त्रं भगवान् प्रायुङ्क्त दयितं त्रिपात् ॥ २२ ॥

prāduṣkṛtānāṁ māyānāmāsurīṇāṁ vināśayatsudarśanāstraṁ bhagavānprāyuṅkta dayitaṁ tri-pāt

तदा दिते: समभवत्सहसा हृदि वेपथु: । स्मरन्त्या भर्तुरादेशं स्तनाच्चासृक् प्रसुस्रुवे ॥ २३ ॥

tadā diteḥ samabhavatsahasā hṛdi vepathuḥsmarantyā bhartur ādeśaṁstanāc cāsṛk prasusruve

विनष्टासु स्वमायासु भूयश्चाव्रज्य केशवम् । रुषोपगूहमानोऽमुं दद‍ृशेऽवस्थितं बहि: ॥ २४ ॥

vinaṣṭāsu sva-māyāsubhūyaś cāvrajya keśavamruṣopagūhamāno ’muṁdadṛśe ’vasthitaṁ bahiḥ

तं मुष्टिभिर्विनिघ्नन्तं वज्रसारैरधोक्षज: । करेण कर्णमूलेऽहन् यथा त्वाष्ट्रं मरुत्पति: ॥ २५ ॥

taṁ muṣṭibhir vinighnantaṁvajra-sārair adhokṣajaḥkareṇa karṇa-mūle ’hanyathā tvāṣṭraṁ marut-patiḥ

स आहतो विश्वजिता ह्यवज्ञयापरिभ्रमद्गात्र उदस्तलोचन: । विशीर्णबाह्वङ्‌घ्रिशिरोरुहोऽपतद्यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता ॥ २६ ॥

sa āhato viśva-jitā hy avajñayāparibhramad-gātra udasta-locanaḥviśīrṇa-bāhv-aṅghri-śiroruho ’patadyathā nagendro lulito nabhasvatā

क्षितौ शयानं तमकुण्ठवर्चसंकरालदंष्ट्रं परिदष्टदच्छदम् । अजादयो वीक्ष्य शशंसुरागताअहो इमां को नु लभेत संस्थितिम् ॥ २७ ॥

kṣitau śayānaṁ tam akuṇṭha-varcasaṁkarāla-daṁṣṭraṁ paridaṣṭa-dacchadamajādayo vīkṣya śaśaṁsur āgatāaho imaṁ ko nu labheta saṁsthitim

यं योगिनो योगसमाधिना रहोध्यायन्ति लिङ्गादसतो मुमुक्षया । तस्यैष दैत्यऋषभ: पदाहतोमुखं प्रपश्यंस्तनुमुत्ससर्ज ह ॥ २८ ॥

yaṁ yogino yoga-samādhinā rahodhyāyanti liṅgād asato mumukṣayātasyaiṣa daitya-ṛṣabhaḥ padāhatomukhaṁ prapaśyaṁs tanum utsasarja ha

एतौ तौ पार्षदावस्य शापाद्यातावसद्गतिम् । पुन: कतिपयै: स्थानं प्रपत्स्येते ह जन्मभि: ॥ २९ ॥

etau tau pārṣadāv asyaśāpād yātāv asad-gatimpunaḥ katipayaiḥ sthānaṁprapatsyete ha janmabhiḥ

देवा ऊचु: नमो नमस्तेऽखिलयज्ञतन्तवेस्थितौ गृहीतामलसत्त्वमूर्तये । दिष्टय‍ा हतोऽयं जगतामरुन्तुद-स्त्वत्पादभक्त्या वयमीश निर्वृता: ॥ ३० ॥

devā ūcuḥnamo namas te ’khila-yajña-tantavesthitau gṛhītāmala-sattva-mūrtayediṣṭyā hato ’yaṁ jagatām aruntudastvat-pāda-bhaktyā vayam īśa nirvṛtāḥ

मैत्रेय उवाच एवं हिरण्याक्षमसह्यविक्रमंस सादयित्वा हरिरादिसूकर: । जगाम लोकं स्वमखण्डितोत्सवंसमीडित: पुष्करविष्टरादिभि: ॥ ३१ ॥

maitreya uvācaevaṁ hiraṇyākṣam asahya-vikramaṁsa sādayitvā harir ādi-sūkaraḥjagāma lokaṁ svam akhaṇḍitotsavaṁsamīḍitaḥ puṣkara-viṣṭarādibhiḥ

मया यथानूक्तमवादि ते हरे:कृतावतारस्य सुमित्र चेष्टितम् । यथा हिरण्याक्ष उदारविक्रमोमहामृधे क्रीडनवन्निराकृत: ॥ ३२ ॥

mayā yathānūktam avādi te hareḥkṛtāvatārasya sumitra ceṣṭitamyathā hiraṇyākṣa udāra-vikramomahā-mṛdhe krīḍanavan nirākṛtaḥ

सूत उवाच इति कौषारवाख्यातामाश्रुत्य भगवत्कथाम् । क्षत्तानन्दं परं लेभे महाभागवतो द्विज ॥ ३३ ॥

sūta uvācaiti kauṣāravākhyātāmāśrutya bhagavat-kathāmkṣattānandaṁ paraṁ lebhemahā-bhāgavato dvija

अन्येषां पुण्यश्लोकानामुद्दामयशसांसताम् । उपश्रुत्य भवेन्मोद: श्रीवत्साङ्कस्य किं पुन: ॥ ३४ ॥

anyeṣāṁ puṇya-ślokānāmuddāma-yaśasāṁ satāmupaśrutya bhaven modaḥśrīvatsāṅkasya kiṁ punaḥ

यो गजेन्द्र झषग्रस्तं ध्यायन्तंचरणाम्बुजम् । क्रोशन्तीनां करेणूनां कृच्छ्रतोऽमोचयद् द्रुतम् ॥ ३५ ॥

yo gajendraṁ jhaṣa-grastaṁdhyāyantaṁ caraṇāmbujamkrośantīnāṁ kareṇūnāṁkṛcchrato ’mocayad drutam

तंसुखाराध्यमृजुभिरनन्यशरणैर्नृभि: । कृतज्ञ: को न सेवेतदुराराध्यमसाधुभि: ॥ ३६ ॥

taṁ sukhārādhyam ṛjubhirananya-śaraṇair nṛbhiḥkṛtajñaḥ ko na sevetadurārādhyam asādhubhiḥ

यो वै हिरण्याक्षवधंमहाद्भुतंविक्रीडितं कारणसूकरात्मन: । श‍ृणोतिगायत्यनुमोदतेऽञ्जसाविमुच्यते ब्रह्मवधादपि द्विजा: ॥ ३७ ॥

yo vai hiraṇyākṣa-vadhaṁ mahādbhutaṁvikrīḍitaṁ kāraṇa-sūkarātmanaḥśṛṇoti gāyaty anumodate ’ñjasāvimucyate brahma-vadhād api dvijāḥ

एतन्महापुण्यमलं पवित्रंधन्यं यशस्यं पदमायुराशिषाम् । प्राणेन्द्रियाणां युधि शौर्यवर्धनंनारायणोऽन्ते गतिरङ्ग श‍ृण्वताम् ॥ ३८ ॥

etan mahā-puṇyam alaṁ pavitraṁdhanyaṁ yaśasyaṁ padam āyur-āśiṣāmprāṇendriyāṇāṁ yudhi śaurya-vardhanaṁnārāyaṇo ’nte gatir aṅga śṛṇvatām