Canto 3, Chapter 20

शौनक उवाच महीं प्रतिष्ठामध्यस्य सौते स्वायम्भुवो मनु: । कान्यन्वतिष्ठद् द्वाराणि मार्गायावरजन्मनाम् ॥ १ ॥

śaunaka uvācamahīṁ pratiṣṭhām adhyasyasaute svāyambhuvo manuḥkāny anvatiṣṭhad dvārāṇimārgāyāvara-janmanām

क्षत्ता महाभागवत: कृष्णस्यैकान्तिक: सुहृत् । यस्तत्याजाग्रजं कृष्णे सापत्यमघवानिति ॥ २ ॥

kṣattā mahā-bhāgavataḥkṛṣṇasyaikāntikaḥ suhṛtyas tatyājāgrajaṁ kṛṣṇesāpatyam aghavān iti

द्वैपायनादनवरो महित्वे तस्य देहज: । सर्वात्मना श्रित: कृष्णं तत्परांश्चाप्यनुव्रत: ॥ ३ ॥

dvaipāyanād anavaromahitve tasya dehajaḥsarvātmanā śritaḥ kṛṣṇaṁtat-parāṁś cāpy anuvrataḥ

किमन्वपृच्छन्मैत्रेयं विरजास्तीर्थसेवया । उपगम्य कुशावर्त आसीनं तत्त्ववित्तमम् ॥ ४ ॥

kim anvapṛcchan maitreyaṁvirajās tīrtha-sevayāupagamya kuśāvartaāsīnaṁ tattva-vittamam

तयो: संवदतो: सूत प्रवृत्ता ह्यमला: कथा: । आपो गाङ्गा इवाघघ्नीर्हरे: पादाम्बुजाश्रया: ॥ ५ ॥

tayoḥ saṁvadatoḥ sūtapravṛttā hy amalāḥ kathāḥāpo gāṅgā ivāgha-ghnīrhareḥ pādāmbujāśrayāḥ

ता न: कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्योदारकर्मण: । रसज्ञ: को नु तृप्येत हरिलीलामृतं पिबन् ॥ ६ ॥

tā naḥ kīrtaya bhadraṁ tekīrtanyodāra-karmaṇaḥrasajñaḥ ko nu tṛpyetahari-līlāmṛtaṁ piban

एवमुग्रश्रवा: पृष्ट ऋषिभिर्नैमिषायनै: । भगवत्यर्पिताध्यात्मस्तानाह श्रूयतामिति ॥ ७ ॥

evam ugraśravāḥ pṛṣṭaṛṣibhir naimiṣāyanaiḥbhagavaty arpitādhyātmastān āha śrūyatām iti

सूत उवाच हरेर्धृतक्रोडतनो: स्वमाययानिशम्य गोरुद्धरणं रसातलात् । लीलां हिरण्याक्षमवज्ञया हतंसञ्जातहर्षो मुनिमाह भारत: ॥ ८ ॥

sūta uvācaharer dhṛta-kroḍa-tanoḥ sva-māyayāniśamya gor uddharaṇaṁ rasātalātlīlāṁ hiraṇyākṣam avajñayā hataṁsañjāta-harṣo munim āha bhārataḥ

विदुर उवाच प्रजापतिपति: सृष्ट्वा प्रजासर्गे प्रजापतीन् । किमारभत मे ब्रह्मन् प्रब्रूह्यव्यक्तमार्गवित् ॥ ९ ॥

vidura uvācaprajāpati-patiḥ sṛṣṭvāprajā-sarge prajāpatīnkim ārabhata me brahmanprabrūhy avyakta-mārga-vit

ये मरीच्यादयो विप्रा यस्तु स्वायम्भुवो मनु: । ते वै ब्रह्मण आदेशात्कथमेतदभावयन् ॥ १० ॥

ye marīcy-ādayo viprāyas tu svāyambhuvo manuḥte vai brahmaṇa ādeśātkatham etad abhāvayan

सद्वितीया: किमसृजन् स्वतन्त्रा उत कर्मसु । आहोस्वित्संहता: सर्व इदं स्म समकल्पयन् ॥ ११ ॥

sa-dvitīyāḥ kim asṛjansvatantrā uta karmasuāho svit saṁhatāḥ sarvaidaṁ sma samakalpayan

मैत्रेय उवाच दैवेन दुर्वितर्क्येण परेणानिमिषेण च । जातक्षोभाद्भगवतो महानासीद् गुणत्रयात् ॥ १२ ॥

maitreya uvācadaivena durvitarkyeṇapareṇānimiṣeṇa cajāta-kṣobhād bhagavatomahān āsīd guṇa-trayāt

रज:प्रधानान्महतस्त्रिलिङ्गो दैवचोदितात् । जात: ससर्ज भूतादिर्वियदादीनि पञ्चश: ॥ १३ ॥

rajaḥ-pradhānān mahatastri-liṅgo daiva-coditātjātaḥ sasarja bhūtādirviyad-ādīni pañcaśaḥ

तानि चैकैकश: स्रष्टुमसमर्थानि भौतिकम् । संहत्य दैवयोगेन हैममण्डमवासृजन् ॥ १४ ॥

tāni caikaikaśaḥ sraṣṭumasamarthāni bhautikamsaṁhatya daiva-yogenahaimam aṇḍam avāsṛjan

सोऽशयिष्टाब्धिसलिले आण्डकोशो निरात्मक: । साग्रं वै वर्षसाहस्रमन्ववात्सीत्तमीश्वर: ॥ १५ ॥

so ’śayiṣṭābdhi-salileāṇḍakośo nirātmakaḥsāgraṁ vai varṣa-sāhasramanvavātsīt tam īśvaraḥ

तस्य नाभेरभूत्पद्मं सहस्रार्कोरुदीधिति । सर्वजीवनिकायौको यत्र स्वयमभूत्स्वराट् ॥ १६ ॥

tasya nābher abhūt padmaṁsahasrārkoru-dīdhitisarva-jīvanikāyaukoyatra svayam abhūt svarāṭ

सोऽनुविष्टो भगवता य: शेते सलिलाशये । लोकसंस्थां यथापूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया ॥ १७ ॥

so ’nuviṣṭo bhagavatāyaḥ śete salilāśayeloka-saṁsthāṁ yathā pūrvaṁnirmame saṁsthayā svayā

ससर्ज च्छाययाविद्यां पञ्चपर्वाणमग्रत: । तामिस्रमन्धतामिस्रं तमो मोहो महातम: ॥ १८ ॥

sasarja cchāyayāvidyāṁpañca-parvāṇam agrataḥtāmisram andha-tāmisraṁtamo moho mahā-tamaḥ

विससर्जात्मन: कायं नाभिनन्दंस्तमोमयम् । जगृहुर्यक्षरक्षांसि रात्रिं क्षुत्तृट्‌समुद्भवाम् ॥ १९ ॥

visasarjātmanaḥ kāyaṁnābhinandaṁs tamomayamjagṛhur yakṣa-rakṣāṁsirātriṁ kṣut-tṛṭ-samudbhavām

क्षुत्तृड्भ्यामुपसृष्टास्ते तं जग्धुमभिदुद्रुवु: । मा रक्षतैनं जक्षध्वमित्यूचु: क्षुत्तृडर्दिता: ॥ २० ॥

kṣut-tṛḍbhyām upasṛṣṭās tetaṁ jagdhum abhidudruvuḥmā rakṣatainaṁ jakṣadhvamity ūcuḥ kṣut-tṛḍ-arditāḥ

देवस्तानाह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत । अहो मे यक्षरक्षांसि प्रजा यूयं बभूविथ ॥ २१ ॥

devas tān āha saṁvignomā māṁ jakṣata rakṣataaho me yakṣa-rakṣāṁsiprajā yūyaṁ babhūvitha

देवता: प्रभया या या दीव्यन् प्रमुखतोऽसृजत् । ते अहार्षुर्देवयन्तो विसृष्टां तां प्रभामह: ॥ २२ ॥

devatāḥ prabhayā yā yādīvyan pramukhato ’sṛjatte ahārṣur devayantovisṛṣṭāṁ tāṁ prabhām ahaḥ

देवोऽदेवाञ्जघनत: सृजति स्मातिलोलुपान् । तएनं लोलुपतया मैथुनायाभिपेदिरे ॥ २३ ॥

devo ’devāñ jaghanataḥsṛjati smātilolupānta enaṁ lolupatayāmaithunāyābhipedire

ततो हसन् सभगवानसुरैर्निरपत्रपै: । अन्वीयमानस्तरसा क्रुद्धो भीत: परापतत् ॥ २४ ॥

tato hasan sa bhagavānasurair nirapatrapaiḥanvīyamānas tarasākruddho bhītaḥ parāpatat

स उपव्रज्य वरदं प्रपन्नार्तिहरं हरिम् । अनुग्रहाय भक्तानामनुरूपात्मदर्शनम् ॥ २५ ॥

sa upavrajya varadaṁprapannārti-haraṁ harimanugrahāya bhaktānāmanurūpātma-darśanam

पाहि मां परमात्मंस्ते प्रेषणेनासृजंप्रजा: । ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो ॥ २६ ॥

pāhi māṁ paramātmaṁs tepreṣaṇenāsṛjaṁ prajāḥtā imā yabhituṁ pāpāupākrāmanti māṁ prabho

त्वमेक: किल लोकानां क्लिष्टानांक्लेशनाशन: । त्वमेक: क्लेशदस्तेषामनासन्नपदां तव ॥ २७ ॥

tvam ekaḥ kila lokānāṁkliṣṭānāṁ kleśa-nāśanaḥtvam ekaḥ kleśadas teṣāmanāsanna-padāṁ tava

सोऽवधार्यास्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्मदर्शन: । विमुञ्चात्मतनुं घोरामित्युक्तो विमुमोच ह ॥ २८ ॥

so ’vadhāryāsya kārpaṇyaṁviviktādhyātma-darśanaḥvimuñcātma-tanuṁ ghorāmity ukto vimumoca ha

तां क्‍वणच्चरणाम्भोजां मदविह्वललोचनाम् । काञ्चीकलापविलसद्दुकूलच्छन्नरोधसम् ॥ २९ ॥

tāṁ kvaṇac-caraṇāmbhojāṁmada-vihvala-locanāmkāñcī-kalāpa-vilasad-dukūla-cchanna-rodhasam

अन्योन्यश्लेषयोत्तुङ्गनिरन्तरपयोधराम् । सुनासां सुद्विजां स्‍निग्धहासलीलावलोकनाम् ॥ ३० ॥

anyonya-śleṣayottuṅga-nirantara-payodharāmsunāsāṁ sudvijāṁ snigdha-hāsa-līlāvalokanām

गूहन्तीं व्रीडयात्मानं नीलालकवरूथिनीम् । उपलभ्यासुरा धर्म सर्वे सम्मुमुहु: स्त्रियम् ॥ ३१ ॥

gūhantīṁ vrīḍayātmānaṁnīlālaka-varūthinīmupalabhyāsurā dharmasarve sammumuhuḥ striyam

अहो रूपमहो धैर्यमहो अस्या नवं वय: । मध्ये कामयमानानामकामेव विसर्पति ॥ ३२ ॥

aho rūpam aho dhairyamaho asyā navaṁ vayaḥmadhye kāmayamānānāmakāmeva visarpati

वितर्कयन्तो बहुधा तां सन्ध्यांप्रमदाकृतिम् । अभिसम्भाव्य विश्रम्भात्पर्यपृच्छन् कुमेधस: ॥ ३३ ॥

vitarkayanto bahudhātāṁ sandhyāṁ pramadākṛtimabhisambhāvya viśrambhātparyapṛcchan kumedhasaḥ

कासि कस्यासि रम्भोरु को वार्थस्तेऽत्रभामिनि । रूपद्रविणपण्येन दुर्भगान्नो विबाधसे ॥ ३४ ॥

kāsi kasyāsi rambhoruko vārthas te ’tra bhāminirūpa-draviṇa-paṇyenadurbhagān no vibādhase

या वा काचित्त्वमबले दिष्टय‍ा सन्दर्शनं तव । उत्सुनोषीक्षमाणानां कन्दुकक्रीडया मन: ॥ ३५ ॥

yā vā kācit tvam abalediṣṭyā sandarśanaṁ tavautsunoṣīkṣamāṇānāṁkanduka-krīḍayā manaḥ

नैकत्र ते जयति शालिनि पादपद्मंघ्नन्त्या मुहु: करतलेन पतत्पतङ्गम् । मध्यं विषीदति बृहत्स्तनभारभीतंशान्तेव द‍ृष्टिरमला सुशिखासमूह: ॥ ३६ ॥

naikatra te jayati śālini pāda-padmaṁghnantyā muhuḥ kara-talena patat-pataṅgammadhyaṁ viṣīdati bṛhat-stana-bhāra-bhītaṁśānteva dṛṣṭir amalā suśikhā-samūhaḥ

इति सायन्तनीं सन्ध्यामसुरा: प्रमदायतीम् । प्रलोभयन्तीं जगृहुर्मत्वा मूढधिय: स्त्रियम् ॥ ३७ ॥

iti sāyantanīṁ sandhyāmasurāḥ pramadāyatīmpralobhayantīṁ jagṛhurmatvā mūḍha-dhiyaḥ striyam

प्रहस्य भावगम्भीरं जिघ्रन्त्यात्मानमात्मना । कान्त्या ससर्ज भगवान् गन्धर्वाप्सरसां गणान् ॥ ३८ ॥

prahasya bhāva-gambhīraṁjighrantyātmānam ātmanākāntyā sasarja bhagavāngandharvāpsarasāṁ gaṇān

विससर्ज तनुं तां वैज्योत्‍स्‍नां कान्तिमतीं प्रियाम् । त एव चाददु: प्रीत्या विश्वावसुपुरोगमा: ॥ ३९ ॥

visasarja tanuṁ tāṁ vaijyotsnāṁ kāntimatīṁ priyāmta eva cādaduḥ prītyāviśvāvasu-purogamāḥ

सृष्ट्वा भूतपिशाचांश्च भगवानात्मतन्द्रिणा । दिग्वाससो मुक्तकेशान् वीक्ष्य चामीलयद् द‍ृशौ ॥ ४० ॥

sṛṣṭvā bhūta-piśācāṁś cabhagavān ātma-tandriṇādig-vāsaso mukta-keśānvīkṣya cāmīlayad dṛśau

जगृहुस्तद्विसृष्टां तां जृम्भणाख्यां तनुं प्रभो: । निद्रामिन्द्रियविक्लेदो यया भूतेषु द‍ृश्यते । येनोच्छिष्टान्धर्षयन्ति तमुन्मादं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥

jagṛhus tad-visṛṣṭāṁ tāṁjṛmbhaṇākhyāṁ tanuṁ prabhoḥnidrām indriya-vikledoyayā bhūteṣu dṛśyateyenocchiṣṭān dharṣayantitam unmādaṁ pracakṣate

ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानज: । साध्यान् गणान् पितृगणान् परोक्षेणासृजत्प्रभु: ॥ ४२ ॥

ūrjasvantaṁ manyamānaātmānaṁ bhagavān ajaḥsādhyān gaṇān pitṛ-gaṇānparokṣeṇāsṛjat prabhuḥ

त आत्मसर्गं तं कायं पितर: प्रतिपेदिरे । साध्येभ्यश्च पितृभ्यश्च कवयो यद्वितन्वते ॥ ४३ ॥

ta ātma-sargaṁ taṁ kāyaṁpitaraḥ pratipediresādhyebhyaś ca pitṛbhyaś cakavayo yad vitanvate

सिद्धान् विद्याधरांश्चैव तिरोधानेन सोऽसृजत् । तेभ्योऽददात्तमात्मानमन्तर्धानाख्यमद्भुतम् ॥ ४४ ॥

siddhān vidyādharāṁś caivatirodhānena so ’sṛjattebhyo ’dadāt tam ātmānamantardhānākhyam adbhutam

स किन्नरान किम्पुरुषान् प्रत्यात्म्येनासृजत्प्रभु: । मानयन्नात्मनात्मानमात्माभासं विलोकयन् ॥ ४५ ॥

sa kinnarān kimpuruṣānpratyātmyenāsṛjat prabhuḥmānayann ātmanātmānamātmābhāsaṁ vilokayan

ते तु तज्जगृहू रूपं त्यक्तं यत्परमेष्ठिना । मिथुनीभूय गायन्तस्तमेवोषसि कर्मभि: ॥ ४६ ॥

te tu taj jagṛhū rūpaṁtyaktaṁ yat parameṣṭhināmithunī-bhūya gāyantastam evoṣasi karmabhiḥ

देहेन वै भोगवता शयानो बहुचिन्तया । सर्गेऽनुपचिते क्रोधादुत्ससर्ज ह तद्वपु: ॥ ४७ ॥

dehena vai bhogavatāśayāno bahu-cintayāsarge ’nupacite krodhādutsasarja ha tad vapuḥ

येऽहीयन्तामुत: केशा अहयस्तेऽङ्ग जज्ञिरे । सर्पा: प्रसर्पत: क्रूरा नागा भोगोरुकन्धरा: ॥ ४८ ॥

ye ’hīyantāmutaḥ keśāahayas te ’ṅga jajñiresarpāḥ prasarpataḥ krūrānāgā bhogoru-kandharāḥ

स आत्मान् मन्यमान: कृतकृत्यमिवात्मभू: । तदा मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान् ॥ ४९ ॥

sa ātmānaṁ manyamānaḥkṛta-kṛtyam ivātmabhūḥtadā manūn sasarjāntemanasā loka-bhāvanān

तेभ्य: सोऽसृजत्स्वीयं पुरं पुरुषमात्मवान् । तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टा: प्रशशंसु: प्रजापतिम् ॥ ५० ॥

tebhyaḥ so ’sṛjat svīyaṁpuraṁ puruṣam ātmavāntān dṛṣṭvā ye purā sṛṣṭāḥpraśaśaṁsuḥ prajāpatim

अहो एतज्जगत्स्रष्ट: सुकृतं बत ते कृतम् । प्रतिष्ठिता: क्रिया यस्मिन् साकमन्नमदामहे ॥ ५१ ॥

aho etaj jagat-sraṣṭaḥsukṛtaṁ bata te kṛtampratiṣṭhitāḥ kriyā yasminsākam annam adāma he

तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना । ऋषीनृषिर्हृषीकेश: ससर्जाभिमता: प्रजा: ॥ ५२ ॥

tapasā vidyayā yuktoyogena susamādhināṛṣīn ṛṣir hṛṣīkeśaḥsasarjābhimatāḥ prajāḥ

तेभ्यश्चैकैकश: स्वस्य देहस्यांशमदादज: । यत्तत्समाधियोगर्द्धितपोविद्याविरक्तिमत् ॥ ५३ ॥

tebhyaś caikaikaśaḥ svasyadehasyāṁśam adād ajaḥyat tat samādhi-yogarddhi-tapo-vidyā-viraktimat