Canto 3, Chapter 3

उद्धव उवाच तत: स आगत्य पुरं स्वपित्रो-श्चिकीर्षया शं बलदेवसंयुत: । निपात्य तुङ्गाद्रिपुयूथनाथंहतं व्यकर्षद् व्यसुमोजसोर्व्याम् ॥ १ ॥

uddhava uvācatataḥ sa āgatya puraṁ sva-pitrościkīrṣayā śaṁ baladeva-saṁyutaḥnipātya tuṅgād ripu-yūtha-nāthaṁhataṁ vyakarṣad vyasum ojasorvyām

सान्दीपने: सकृत्प्रोक्तं ब्रह्माधीत्य सविस्तरम् । तस्मै प्रादाद्वरं पुत्रं मृतं पञ्चजनोदरात् ॥ २ ॥

sāndīpaneḥ sakṛt proktaṁbrahmādhītya sa-vistaramtasmai prādād varaṁ putraṁmṛtaṁ pañca-janodarāt

समाहुता भीष्मककन्यया येश्रिय: सवर्णेन बुभूषयैषाम् । गान्धर्ववृत्त्या मिषतां स्वभागंजह्रे पदं मूर्ध्नि दधत्सुपर्ण: ॥ ३ ॥

samāhutā bhīṣmaka-kanyayā yeśriyaḥ savarṇena bubhūṣayaiṣāmgāndharva-vṛttyā miṣatāṁ sva-bhāgaṁjahre padaṁ mūrdhni dadhat suparṇaḥ

ककुद्मिनोऽविद्धनसो दमित्वास्वयंवरे नाग्नजितीमुवाह । तद्भग्नमानानपि गृध्यतोऽज्ञा-ञ्जघ्नेऽक्षत: शस्त्रभृत: स्वशस्त्रै: ॥ ४ ॥

kakudmino ’viddha-naso damitvāsvayaṁvare nāgnajitīm uvāhatad-bhagnamānān api gṛdhyato ’jñāñjaghne ’kṣataḥ śastra-bhṛtaḥ sva-śastraiḥ

प्रियं प्रभुर्ग्राम्य इव प्रियायाविधित्सुरार्च्छद् द्युतरुं यदर्थे । वज्र्याद्रवत्तं सगणो रुषान्ध:क्रीडामृगो नूनमयं वधूनाम् ॥ ५ ॥

priyaṁ prabhur grāmya iva priyāyāvidhitsur ārcchad dyutaruṁ yad-arthevajry ādravat taṁ sa-gaṇo ruṣāndhaḥkrīḍā-mṛgo nūnam ayaṁ vadhūnām

सुतं मृधे खं वपुषा ग्रसन्तंदृष्ट्वा सुनाभोन्मथितं धरित्र्या । आमन्त्रितस्तत्तनयाय शेषंदत्त्वा तदन्त:पुरमाविवेश ॥ ६ ॥

sutaṁ mṛdhe khaṁ vapuṣā grasantaṁdṛṣṭvā sunābhonmathitaṁ dharitryāāmantritas tat-tanayāya śeṣaṁdattvā tad-antaḥ-puram āviveśa

तत्राहृतास्ता नरदेवकन्या:कुजेन दृष्ट्वा हरिमार्तबन्धुम् । उत्थाय सद्यो जगृहु: प्रहर्ष-व्रीडानुरागप्रहितावलोकै: ॥ ७ ॥

tatrāhṛtās tā nara-deva-kanyāḥkujena dṛṣṭvā harim ārta-bandhumutthāya sadyo jagṛhuḥ praharṣa-vrīḍānurāga-prahitāvalokaiḥ

आसां मुहूर्त एकस्मिन्नानागारेषु योषिताम् । सविधं जगृहे पाणीननुरूप: स्वमायया ॥ ८ ॥

āsāṁ muhūrta ekasminnānāgāreṣu yoṣitāmsa-vidhaṁ jagṛhe pāṇīnanurūpaḥ sva-māyayā

तास्वपत्यान्यजनयदात्मतुल्यानि सर्वत: । एकैकस्यां दश दश प्रकृतेर्विबुभूषया ॥ ९ ॥

tāsv apatyāny ajanayadātma-tulyāni sarvataḥekaikasyāṁ daśa daśaprakṛter vibubhūṣayā

कालमागधशाल्वादीननीकै रुन्धत: पुरम् । अजीघनत्स्वयं दिव्यं स्वपुंसां तेज आदिशत् ॥ १० ॥

kāla-māgadha-śālvādīnanīkai rundhataḥ puramajīghanat svayaṁ divyaṁsva-puṁsāṁ teja ādiśat

शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्वलमेव च । अन्यांश्च दन्तवक्रादीनवधीत्कांश्च घातयत् ॥ ११ ॥

śambaraṁ dvividaṁ bāṇaṁmuraṁ balvalam eva caanyāṁś ca dantavakrādīnavadhīt kāṁś ca ghātayat

अथ ते भ्रातृपुत्राणां पक्षयो: पतितान्नृपान् । चचाल भू: कुरुक्षेत्रं येषामापततां बलै: ॥ १२ ॥

atha te bhrātṛ-putrāṇāṁpakṣayoḥ patitān nṛpāncacāla bhūḥ kurukṣetraṁyeṣām āpatatāṁ balaiḥ

सकर्णदु:शासनसौबलानांकुमन्त्रपाकेन हतश्रियायुषम् । सुयोधनं सानुचरं शयानंभग्नोरुमूर्व्यां न ननन्द पश्यन् ॥ १३ ॥

sa karṇa-duḥśāsana-saubalānāṁkumantra-pākena hata-śriyāyuṣamsuyodhanaṁ sānucaraṁ śayānaṁbhagnorum ūrvyāṁ na nananda paśyan

कियान् भुवोऽयं क्षपितोरुभारोयद्‌द्रोणभीष्मार्जुनभीममूलै: । अष्टादशाक्षौहिणिको मदंशै-रास्ते बलं दुर्विषहं यदूनाम् ॥ १४ ॥

kiyān bhuvo ’yaṁ kṣapitoru-bhāroyad droṇa-bhīṣmārjuna-bhīma-mūlaiḥaṣṭādaśākṣauhiṇiko mad-aṁśairāste balaṁ durviṣahaṁ yadūnām

मिथो यदैषां भविता विवादोमध्वामदाताम्रविलोचनानाम् । नैषां वधोपाय इयानतोऽन्योमय्युद्यतेऽन्तर्दधते स्वयं स्म ॥ १५ ॥

mitho yadaiṣāṁ bhavitā vivādomadhv-āmadātāmra-vilocanānāmnaiṣāṁ vadhopāya iyān ato ’nyomayy udyate ’ntardadhate svayaṁ sma

एवं सञ्चिन्त्य भगवान् स्वराज्ये स्थाप्य धर्मजम् । नन्दयामास सुहृद: साधूनां वर्त्म दर्शयन् ॥ १६ ॥

evaṁ sañcintya bhagavānsva-rājye sthāpya dharmajamnandayām āsa suhṛdaḥsādhūnāṁ vartma darśayan

उत्तरायां धृत: पूरोर्वंश: साध्वभिमन्युना । स वै द्रौण्यस्त्रसंप्लुष्ट: पुनर्भगवता धृत: ॥ १७ ॥

uttarāyāṁ dhṛtaḥ pūrorvaṁśaḥ sādhv-abhimanyunāsa vai drauṇy-astra-sampluṣṭaḥpunar bhagavatā dhṛtaḥ

अयाजयद्धर्मसुतमश्वमेधैस्त्रिभिर्विभु: । सोऽपि क्ष्मामनुजै रक्षन् रेमे कृष्णमनुव्रत: ॥ १८ ॥

ayājayad dharma-sutamaśvamedhais tribhir vibhuḥso ’pi kṣmām anujai rakṣanreme kṛṣṇam anuvrataḥ

भगवानपि विश्वात्मा लोकवेदपथानुग: । कामान् सिषेवे द्वार्वत्यामसक्त: सांख्यमास्थित: ॥ १९ ॥

bhagavān api viśvātmāloka-veda-pathānugaḥkāmān siṣeve dvārvatyāmasaktaḥ sāṅkhyam āsthitaḥ

स्‍निग्धस्मितावलोकेन वाचा पीयूषकल्पया । चरित्रेणानवद्येन श्रीनिकेतेन चात्मना ॥ २० ॥

snigdha-smitāvalokenavācā pīyūṣa-kalpayācaritreṇānavadyenaśrī-niketena cātmanā

इमं लोकममुं चैव रमयन् सुतरां यदून् । रेमे क्षणदया दत्तक्षणस्त्रीक्षणसौहृद: ॥ २१ ॥

imaṁ lokam amuṁ caivaramayan sutarāṁ yadūnreme kṣaṇadayā datta-kṣaṇa-strī-kṣaṇa-sauhṛdaḥ

तस्यैवं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् । गृहमेधेषु योगेषु विराग: समजायत ॥ २२ ॥

tasyaivaṁ ramamāṇasyasaṁvatsara-gaṇān bahūngṛhamedheṣu yogeṣuvirāgaḥ samajāyata

दैवाधीनेषु कामेषु दैवाधीन: स्वयं पुमान् । को विश्रम्भेत योगेन योगेश्वरमनुव्रत: ॥ २३ ॥

daivādhīneṣu kāmeṣudaivādhīnaḥ svayaṁ pumānko viśrambheta yogenayogeśvaram anuvrataḥ

पुर्यां कदाचित्क्रीडद्‍‌भिर्यदुभोजकुमारकै: । कोपिता मुनय: शेपुर्भगवन्मतकोविदा: ॥ २४ ॥

puryāṁ kadācit krīḍadbhiryadu-bhoja-kumārakaiḥkopitā munayaḥ śepurbhagavan-mata-kovidāḥ

तत: कतिपयैर्मासैर्वृष्णिभोजान्धकादय: । ययु: प्रभासं संहृष्टा रथैर्देवविमोहिता: ॥ २५ ॥

tataḥ katipayair māsairvṛṣṇi-bhojāndhakādayaḥyayuḥ prabhāsaṁ saṁhṛṣṭārathair deva-vimohitāḥ

तत्र स्‍नात्वा पितृन्देवानृषींश्चैव तदम्भसा । तर्पयित्वाथ विप्रेभ्यो गावो बहुगुणा ददु: ॥ २६ ॥

tatra snātvā pitṝn devānṛṣīṁś caiva tad-ambhasātarpayitvātha viprebhyogāvo bahu-guṇā daduḥ

हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्यजिनकम्बलान् । यानं रथानिभान् कन्या धरां वृत्तिकरीमपि ॥ २७ ॥

hiraṇyaṁ rajataṁ śayyāṁvāsāṁsy ajina-kambalānyānaṁ rathān ibhān kanyādharāṁ vṛtti-karīm api

अन्नं चोरुरसं तेभ्यो दत्त्वा भगवदर्पणम् । गोविप्रार्थासव: शूरा: प्रणेमुर्भुवि मूर्धभि: ॥ २८ ॥

annaṁ coru-rasaṁ tebhyodattvā bhagavad-arpaṇamgo-viprārthāsavaḥ śūrāḥpraṇemur bhuvi mūrdhabhiḥ