Canto 3, Chapter 21

विदुर उवाच स्वायम्भुवस्य च मनोर्वंश: परमसम्मत: । कथ्यतां भगवन् यत्र मैथुनेनैधिरे प्रजा: ॥ १ ॥

vidura uvācasvāyambhuvasya ca manorvaṁśaḥ parama-sammataḥkathyatāṁ bhagavan yatramaithunenaidhire prajāḥ

प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य वै । यथाधर्मं जुगुपतु: सप्तद्वीपवतीं महीम् ॥ २ ॥

priyavratottānapādausutau svāyambhuvasya vaiyathā-dharmaṁ jugupatuḥsapta-dvīpavatīṁ mahīm

तस्य वै दुहिता ब्रह्मन्देवहूतीति विश्रुता । पत्नी प्रजापतेरुक्ता कर्दमस्य त्वयानघ ॥ ३ ॥

tasya vai duhitā brahmandevahūtīti viśrutāpatnī prajāpater uktākardamasya tvayānagha

तस्यां स वै महायोगी युक्तायां योगलक्षणै: । ससर्ज कतिधा वीर्यं तन्मे शुश्रूषवे वद ॥ ४ ॥

tasyāṁ sa vai mahā-yogīyuktāyāṁ yoga-lakṣaṇaiḥsasarja katidhā vīryaṁtan me śuśrūṣave vada

रुचिर्यो भगवान् ब्रह्मन्दक्षो वा ब्रह्मण: सुत: । यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भार्यां च मानवीम् ॥ ५ ॥

rucir yo bhagavān brahmandakṣo vā brahmaṇaḥ sutaḥyathā sasarja bhūtānilabdhvā bhāryāṁ ca mānavīm

मैत्रेय उवाच प्रजा: सृजेति भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदित: । सरस्वत्यां तपस्तेपे सहस्राणां समा दश ॥ ६ ॥

maitreya uvācaprajāḥ sṛjeti bhagavānkardamo brahmaṇoditaḥsarasvatyāṁ tapas tepesahasrāṇāṁ samā daśa

तत: समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कर्दम: । सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्नवरदाशुषम् ॥ ७ ॥

tataḥ samādhi-yuktenakriyā-yogena kardamaḥsamprapede hariṁ bhaktyāprapanna-varadāśuṣam

तावत्प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्ष: कृते युगे । दर्शयामास तं क्षत्त: शाब्दं ब्रह्म दधद्वपु: ॥ ८ ॥

tāvat prasanno bhagavānpuṣkarākṣaḥ kṛte yugedarśayām āsa taṁ kṣattaḥśābdaṁ brahma dadhad vapuḥ

स तं विरजमर्काभं सितपद्मोत्पलस्रजम् । स्‍निग्धनीलालकव्रातवक्त्राब्जं विरजोऽम्बरम् ॥ ९ ॥

sa taṁ virajam arkābhaṁsita-padmotpala-srajamsnigdha-nīlālaka-vrāta-vaktrābjaṁ virajo ’mbaram

किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्वेतोत्पलक्रीडनकं मन:स्पर्शस्मितेक्षणम् ॥ १० ॥

kirīṭinaṁ kuṇḍalinaṁśaṅkha-cakra-gadā-dharamśvetotpala-krīḍanakaṁmanaḥ-sparśa-smitekṣaṇam

विन्यस्तचरणाम्भोजमंसदेशे गरुत्मत: । दृष्ट्वा खेऽवस्थितं वक्ष:श्रियं कौस्तुभकन्धरम् ॥ ११ ॥

vinyasta-caraṇāmbhojamaṁsa-deśe garutmataḥdṛṣṭvā khe ’vasthitaṁ vakṣaḥ-śriyaṁ kaustubha-kandharam

जातहर्षोऽपतन्मूर्ध्ना क्षितौ लब्धमनोरथ: । गीर्भिस्त्वभ्यगृणात्प्रीतिस्वभावात्मा कृताञ्जलि: ॥ १२ ॥

jāta-harṣo ’patan mūrdhnākṣitau labdha-manorathaḥgīrbhis tv abhyagṛṇāt prīti-svabhāvātmā kṛtāñjaliḥ

ऋषिरुवाचजुष्टं बताद्याखिलसत्त्वराशे:सांसिद्ध्यमक्ष्णोस्तव दर्शनान्न: । यद्दर्शनं जन्मभिरीड्य सद्‌भि-राशासते योगिनो रूढयोगा: ॥ १३ ॥

ṛṣir uvācajuṣṭaṁ batādyākhila-sattva-rāśeḥsāṁsiddhyam akṣṇos tava darśanān naḥyad-darśanaṁ janmabhir īḍya sadbhirāśāsate yogino rūḍha-yogāḥ

ये मायया ते हतमेधसस्त्वत्-पादारविन्दं भवसिन्धुपोतम् । उपासते कामलवाय तेषांरासीश कामान्निरयेऽपि ये स्यु: ॥ १४ ॥

ye māyayā te hata-medhasas tvat-pādāravindaṁ bhava-sindhu-potamupāsate kāma-lavāya teṣāṁrāsīśa kāmān niraye ’pi ye syuḥ

तथा स चाहं परिवोढुकाम:समानशीलां गृहमेधधेनुम् । उपेयिवान्मूलमशेषमूलंदुराशय: कामदुघाङ्‌घ्रिपस्य ॥ १५ ॥

tathā sa cāhaṁ parivoḍhu-kāmaḥsamāna-śīlāṁ gṛhamedha-dhenumupeyivān mūlam aśeṣa-mūlaṁdurāśayaḥ kāma-dughāṅghripasya

प्रजापतेस्ते वचसाधीश तन्त्यालोक: किलायं कामहतोऽनुबद्ध: । अहं च लोकानुगतो वहामिबलिं च शुक्लानिमिषाय तुभ्यम् ॥ १६ ॥

prajāpates te vacasādhīśa tantyālokaḥ kilāyaṁ kāma-hato ’nubaddhaḥahaṁ ca lokānugato vahāmibaliṁ ca śuklānimiṣāya tubhyam

लोकांश्च लोकानुगतान् पशूंश्चहित्वा श्रितास्ते चरणातपत्रम् । परस्परं त्वद्गुणवादसीधु-पीयूषनिर्यापितदेहधर्मा: ॥ १७ ॥

lokāṁś ca lokānugatān paśūṁś cahitvā śritās te caraṇātapatramparasparaṁ tvad-guṇa-vāda-sīdhu-pīyūṣa-niryāpita-deha-dharmāḥ

न तेऽजराक्षभ्रमिरायुरेषांत्रयोदशारं त्रिशतं षष्टिपर्व । षण्नेम्यनन्तच्छदि यत्‍त्रिणाभिकरालस्रोतो जगदाच्छिद्य धावत् ॥ १८ ॥

na te ’jarākṣa-bhramir āyur eṣāṁtrayodaśāraṁ tri-śataṁ ṣaṣṭi-parvaṣaṇ-nemy ananta-cchadi yat tri-ṇābhikarāla-sroto jagad ācchidya dhāvat

एक: स्वयं सञ्जगत: सिसृक्षया-द्वितीययात्मन्नधियोगमायया । सृजस्यद: पासि पुनर्ग्रसिष्यसेयथोर्णनाभिर्भगवन् स्वशक्तिभि: ॥ १९ ॥

ekaḥ svayaṁ sañ jagataḥ sisṛkṣayā-dvitīyayātmann adhi-yogamāyayāsṛjasy adaḥ pāsi punar grasiṣyaseyathorṇa-nābhir bhagavan sva-śaktibhiḥ

नैतद्बताधीश पदं तवेप्सितंयन्मायया नस्तनुषे भूतसूक्ष्मम् । अनुग्रहायास्त्वपि यर्ही माययालसत्तुलस्या भगवान् विलक्षित: ॥ २० ॥

naitad batādhīśa padaṁ tavepsitaṁyan māyayā nas tanuṣe bhūta-sūkṣmamanugrahāyāstv api yarhi māyayālasat-tulasyā bhagavān vilakṣitaḥ

तं त्वानुभूत्योपरतक्रियार्थंस्वमायया वर्तितलोकतन्त्रम् । नमाम्यभीक्ष्णं नमनीयपाद-सरोजमल्पीयसि कामवर्षम् ॥ २१ ॥

taṁ tvānubhūtyoparata-kriyārthaṁsva-māyayā vartita-loka-tantramnamāmy abhīkṣṇaṁ namanīya-pāda-sarojam alpīyasi kāma-varṣam

ऋषिरुवाचइत्यव्यलीकं प्रणुतोऽब्जनाभ-स्तमाबभाषे वचसामृतेन । सुपर्णपक्षोपरि रोचमान:प्रेमस्मितोद्वीक्षणविभ्रमद्भ्रू: ॥ २२ ॥

ṛṣir uvācaity avyalīkaṁ praṇuto ’bja-nābhastam ābabhāṣe vacasāmṛtenasuparṇa-pakṣopari rocamānaḥprema-smitodvīkṣaṇa-vibhramad-bhrūḥ

श्रीभगवानुवाचविदित्वा तव चैत्यं मे पुरैव समयोजि तत् । यदर्थमात्मनियमैस्त्वयैवाहं समर्चित: ॥ २३ ॥

śrī-bhagavān uvācaviditvā tava caityaṁ mepuraiva samayoji tatyad-artham ātma-niyamaistvayaivāhaṁ samarcitaḥ

न वै जातु मृषैव स्यात्प्रजाध्यक्ष मदर्हणम् । भवद्विधेष्वतितरां मयि संगृभितात्मनाम् ॥ २४ ॥

na vai jātu mṛṣaiva syātprajādhyakṣa mad-arhaṇambhavad-vidheṣv atitarāṁmayi saṅgṛbhitātmanām

प्रजापतिसुत: सम्राण्मनुर्विख्यातमङ्गल: । ब्रह्मावर्तं योऽधिवसन् शास्ति सप्तार्णवां महीम् ॥ २५ ॥

prajāpati-sutaḥ samrāṇmanur vikhyāta-maṅgalaḥbrahmāvartaṁ yo ’dhivasanśāsti saptārṇavāṁ mahīm

स चेह विप्र राजर्षिर्महिष्या शतरूपया । आयास्यति दिद‍ृक्षुस्त्वां परश्वो धर्मकोविद: ॥ २६ ॥

sa ceha vipra rājarṣirmahiṣyā śatarūpayāāyāsyati didṛkṣus tvāṁparaśvo dharma-kovidaḥ

आत्मजामसितापाङ्गीं वय:शीलगुणान्विताम् । मृगयन्तीं पतिं दास्यत्यनुरूपाय ते प्रभो ॥ २७ ॥

ātmajām asitāpāṅgīṁvayaḥ-śīla-guṇānvitāmmṛgayantīṁ patiṁ dāsyatyanurūpāya te prabho

समाहितं ते हृदयं यत्रेमान् परिवत्सरान् । सा त्वां ब्रह्मन्नृपवधू: काममाशु भजिष्यति ॥ २८ ॥

samāhitaṁ te hṛdayaṁyatremān parivatsarānsā tvāṁ brahman nṛpa-vadhūḥkāmam āśu bhajiṣyati

या त आत्मभृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति । वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्त्यञ्जसात्मन: ॥ २९ ॥

yā ta ātma-bhṛtaṁ vīryaṁnavadhā prasaviṣyativīrye tvadīye ṛṣayaādhāsyanty añjasātmanaḥ

त्वं च सम्यगनुष्ठाय निदेशं म उशत्तम: । मयि तीर्थीकृताशेषक्रियार्थो मां प्रपत्स्यसे ॥ ३० ॥

tvaṁ ca samyag anuṣṭhāyanideśaṁ ma uśattamaḥmayi tīrthī-kṛtāśeṣa-kriyārtho māṁ prapatsyase

कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाभयमात्मवान् । मय्यात्मानं सह जगद् द्रक्ष्यस्यात्मनि चापि माम् ॥ ३१ ॥

kṛtvā dayāṁ ca jīveṣudattvā cābhayam ātmavānmayy ātmānaṁ saha jagaddrakṣyasy ātmani cāpi mām

सहाहं स्वांशकलया त्वद्वीर्येण महामुने । तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्वसंहिताम् ॥ ३२ ॥

sahāhaṁ svāṁśa-kalayātvad-vīryeṇa mahā-munetava kṣetre devahūtyāṁpraṇeṣye tattva-saṁhitām

मैत्रेय उवाच एवं तमनुभाष्याथ भगवान् प्रत्यगक्षज: । जगाम बिन्दुसरस: सरस्वत्या परिश्रितात् ॥ ३३ ॥

maitreya uvācaevaṁ tam anubhāṣyāthabhagavān pratyag-akṣajaḥjagāma bindusarasaḥsarasvatyā pariśritāt

निरीक्षतस्तस्य ययावशेष-सिद्धेश्वराभिष्टुतसिद्धमार्ग: । आकर्णयन् पत्ररथेन्द्रपक्षै-रुच्चारितं स्तोममुदीर्णसाम ॥ ३४ ॥

nirīkṣatas tasya yayāv aśeṣa-siddheśvarābhiṣṭuta-siddha-mārgaḥākarṇayan patra-rathendra-pakṣairuccāritaṁ stomam udīrṇa-sāma

अथ सम्प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवानृषि: । आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन् ॥ ३५ ॥

atha samprasthite śuklekardamo bhagavān ṛṣiḥāste sma bindusarasitaṁ kālaṁ pratipālayan

मनु: स्यन्दनमास्थाय शातकौम्भपरिच्छदम् । आरोप्य स्वां दुहितरं सभार्य: पर्यटन्महीम् ॥ ३६ ॥

manuḥ syandanam āsthāyaśātakaumbha-paricchadamāropya svāṁ duhitaraṁsa-bhāryaḥ paryaṭan mahīm

तस्मिन् सुधन्वन्नहनि भगवान् यत्समादिशत् । उपायादाश्रमपदं मुने: शान्तव्रतस्य तत् ॥ ३७ ॥

tasmin sudhanvann ahanibhagavān yat samādiśatupāyād āśrama-padaṁmuneḥ śānta-vratasya tat

यस्मिन् भगवतो नेत्रान्न्यपतन्नश्रुबिन्दव: । कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम् ॥ ३८ ॥ तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् । पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम् ॥ ३९ ॥

yasmin bhagavato netrānnyapatann aśru-bindavaḥkṛpayā samparītasyaprapanne ’rpitayā bhṛśam

पुण्यद्रुमलताजालै: कूजत्पुण्यमृगद्विजै: । सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं वनराजिश्रियान्वितम् ॥ ४० ॥

puṇya-druma-latā-jālaiḥkūjat-puṇya-mṛga-dvijaiḥsarvartu-phala-puṣpāḍhyaṁvana-rāji-śriyānvitam

मत्तद्विजगणैर्घुष्टं मत्तभ्रमरविभ्रमम् । मत्तबर्हिनटाटोपमाह्वयन्मत्तकोकिलम् ॥ ४१ ॥

matta-dvija-gaṇair ghuṣṭaṁmatta-bhramara-vibhramammatta-barhi-naṭāṭopamāhvayan-matta-kokilam

कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनै: । कुन्दमन्दारकुटजैश्चूतपोतैरलङ्कृतम् ॥ ४२ ॥ कारण्डवै: प्लवैर्हंसै: कुररैर्जलकुक्‍कुटै: । सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैर्वल्गु कूजितम् ॥ ४३ ॥

kadamba-campakāśoka-karañja-bakulāsanaiḥkunda-mandāra-kuṭajaiścūta-potair alaṅkṛtam

तथैव हरिणै: क्रोडै: श्‍वाविद्गवयकुञ्जरै: । गोपुच्छैर्हरिभिर्मर्कैर्नकुलैर्नाभिभिर्वृतम् ॥ ४४ ॥

tathaiva hariṇaiḥ kroḍaiḥśvāvid-gavaya-kuñjaraiḥgopucchair haribhir markairnakulair nābhibhir vṛtam

प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्‍निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वय‍हृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥

praviśya tat tīrtha-varamādi-rājaḥ sahātmajaḥdadarśa munim āsīnaṁtasmin huta-hutāśanam

अथोटजमुपायातं नृदेवं प्रणतं पुर: । सपर्यया पर्यगृह्णात्प्रतिनन्द्यानुरूपया ॥ ४८ ॥

athoṭajam upāyātaṁnṛdevaṁ praṇataṁ puraḥsaparyayā paryagṛhṇātpratinandyānurūpayā

गृहीतार्हणमासीनं संयतं प्रीणयन्मुनि: । स्मरन् भगवदादेशमित्याह श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४९ ॥

gṛhītārhaṇam āsīnaṁsaṁyataṁ prīṇayan muniḥsmaran bhagavad-ādeśamity āha ślakṣṇayā girā

नूनं चङ्‌क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते । वधाय चासतां यस्त्वं हरे: शक्तिर्हि पालिनी ॥ ५० ॥

nūnaṁ caṅkramaṇaṁ devasatāṁ saṁrakṣaṇāya tevadhāya cāsatāṁ yas tvaṁhareḥ śaktir hi pālinī

योऽर्केन्द्वग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् । रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नम: ॥ ५१ ॥

yo ’rkendv-agnīndra-vāyūnāṁyama-dharma-pracetasāmrūpāṇi sthāna ādhatsetasmai śuklāya te namaḥ

न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥

na yadā ratham āsthāyajaitraṁ maṇi-gaṇārpitamvisphūrjac-caṇḍa-kodaṇḍorathena trāsayann aghān

अधर्मश्च समेधेत लोलुपैर्व्यङ्कुशैर्नृभि: । शयाने त्वयि लोकोऽयं दस्युग्रस्तो विनङ्‍क्ष्यति ॥ ५५ ॥

adharmaś ca samedhetalolupair vyaṅkuśair nṛbhiḥśayāne tvayi loko ’yaṁdasyu-grasto vinaṅkṣyati

अथापि पृच्छे त्वां वीर यदर्थं त्वमिहागत: । तद्वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा ॥ ५६ ॥

athāpi pṛcche tvāṁ vīrayad-arthaṁ tvam ihāgataḥtad vayaṁ nirvyalīkenapratipadyāmahe hṛdā