Canto 3, Chapter 22

मैत्रेय उवाच एवमाविष्कृताशेषगुणकर्मोदयो मुनिम् । सव्रीड इव तं सम्राडुपारतमुवाच ह ॥ १ ॥

maitreya uvācaevam āviṣkṛtāśeṣa-guṇa-karmodayo munimsavrīḍa iva taṁ samrāḍupāratam uvāca ha

मनुरुवाचब्रह्मासृजत्स्वमुखतो युष्मानात्मपरीप्सया । छन्दोमयस्तपोविद्यायोगयुक्तानलम्पटान् ॥ २ ॥

manur uvācabrahmāsṛjat sva-mukhatoyuṣmān ātma-parīpsayāchandomayas tapo-vidyā-yoga-yuktān alampaṭān

तत्‍त्राणायासृजच्चास्मान् दो:सहस्रात्सहस्रपात् । हृदयं तस्य हि ब्रह्म क्षत्रमङ्गं प्रचक्षते ॥ ३ ॥

tat-trāṇāyāsṛjac cāsmāndoḥ-sahasrāt sahasra-pāthṛdayaṁ tasya hi brahmakṣatram aṅgaṁ pracakṣate

अतो ह्यन्योन्यमात्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षत: । रक्षति स्माव्ययो देव: स य: सदसदात्मक: ॥ ४ ॥

ato hy anyonyam ātmānaṁbrahma kṣatraṁ ca rakṣataḥrakṣati smāvyayo devaḥsa yaḥ sad-asad-ātmakaḥ

तव सन्दर्शनादेवच्छिन्ना मे सर्वसंशया: । यत्स्वयं भगवान् प्रीत्या धर्ममाह रिरक्षिषो: ॥ ५ ॥

tava sandarśanād evacchinnā me sarva-saṁśayāḥyat svayaṁ bhagavān prītyādharmam āha rirakṣiṣoḥ

दिष्टय‍ा मे भगवान् द‍ृष्टो दुर्दर्शो योऽकृतात्मनाम् । दिष्टय‍ा पादरज: स्पृष्टं शीर्ष्णा मे भवत: शिवम् ॥ ६ ॥

diṣṭyā me bhagavān dṛṣṭodurdarśo yo ’kṛtātmanāmdiṣṭyā pāda-rajaḥ spṛṣṭaṁśīrṣṇā me bhavataḥ śivam

दिष्टय‍ा त्वयानुशिष्टोऽहं कृतश्चानुग्रहो महान् । अपावृतै: कर्णरन्ध्रैर्जुष्टा दिष्ट्योशतीर्गिर: ॥ ७ ॥

diṣṭyā tvayānuśiṣṭo ’haṁkṛtaś cānugraho mahānapāvṛtaiḥ karṇa-randhrairjuṣṭā diṣṭyośatīr giraḥ

स भवान्दुहितृस्‍नेहपरिक्लिष्टात्मनो मम । श्रोतुमर्हसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने ॥ ८ ॥

sa bhavān duhitṛ-sneha-parikliṣṭātmano mamaśrotum arhasi dīnasyaśrāvitaṁ kṛpayā mune

प्रियव्रतोत्तानपदो: स्वसेयं दुहिता मम । अन्विच्छति पतिं युक्तं वय: शीलगुणादिभि: ॥ ९ ॥

priyavratottānapadoḥsvaseyaṁ duhitā mamaanvicchati patiṁ yuktaṁvayaḥ-śīla-guṇādibhiḥ

यदा तु भवत: शीलश्रुतरूपवयोगुणान् । अश‍ृणोन्नारदादेषा त्वय्यासीत्कृतनिश्चया ॥ १० ॥

yadā tu bhavataḥ śīla-śruta-rūpa-vayo-guṇānaśṛṇon nāradād eṣātvayy āsīt kṛta-niścayā

तत्प्रतीच्छ द्विजाग्र्येमां श्रद्धयोपहृतां मया । सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कर्मसु ॥ ११ ॥

tat pratīccha dvijāgryemāṁśraddhayopahṛtāṁ mayāsarvātmanānurūpāṁ tegṛhamedhiṣu karmasu

उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शस्यते । अपि निर्मुक्तसङ्गस्य कामरक्तस्य किं पुन: ॥ १२ ॥

udyatasya hi kāmasyaprativādo na śasyateapi nirmukta-saṅgasyakāma-raktasya kiṁ punaḥ

य उद्यतमनाद‍ृत्य कीनाशमभियाचते । क्षीयते तद्यश: स्फीतं मानश्चावज्ञया हत: ॥ १३ ॥

ya udyatam anādṛtyakīnāśam abhiyācatekṣīyate tad-yaśaḥ sphītaṁmānaś cāvajñayā hataḥ

अहं त्वाश‍ृणवं विद्वन् विवाहार्थं समुद्यतम् । अतस्त्वमुपकुर्वाण: प्रत्तां प्रतिगृहाण मे ॥ १४ ॥

ahaṁ tvāśṛṇavaṁ vidvanvivāhārthaṁ samudyatamatas tvam upakurvāṇaḥprattāṁ pratigṛhāṇa me

ऋषिरुवाचबाढमुद्वोढुकामोऽहमप्रत्ता च तवात्मजा । आवयोरनुरूपोऽसावाद्यो वैवाहिको विधि: ॥ १५ ॥

ṛṣir uvācabāḍham udvoḍhu-kāmo ’hamaprattā ca tavātmajāāvayor anurūpo ’sāvādyo vaivāhiko vidhiḥ

काम: स भूयान्नरदेव तेऽस्या:पुत्र्या: समाम्नायविधौ प्रतीत: । क एव ते तनयां नाद्रियेतस्वयैव कान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम् ॥ १६ ॥

kāmaḥ sa bhūyān naradeva te ’syāḥputryāḥ samāmnāya-vidhau pratītaḥka eva te tanayāṁ nādriyetasvayaiva kāntyā kṣipatīm iva śriyam

यां हर्म्यपृष्ठे क्‍वणदङ्‌घ्रिशोभांविक्रीडतीं कन्दुकविह्वलाक्षीम् । विश्‍वावसुर्न्यपतत्स्वाद्विमाना-द्विलोक्य सम्मोहविमूढचेता: ॥ १७ ॥

yāṁ harmya-pṛṣṭhe kvaṇad-aṅghri-śobhāṁvikrīḍatīṁ kanduka-vihvalākṣīmviśvāvasur nyapatat svād vimānādvilokya sammoha-vimūḍha-cetāḥ

तां प्रार्थयन्तीं ललनाललाम-मसेवितश्रीचरणैरद‍ृष्टाम् । वत्सां मनोरुच्चपद: स्वसारंको नानुमन्येत बुधोऽभियाताम् ॥ १८ ॥

tāṁ prārthayantīṁ lalanā-lalāmamasevita-śrī-caraṇair adṛṣṭāmvatsāṁ manor uccapadaḥ svasāraṁko nānumanyeta budho ’bhiyātām

अतो भजिष्ये समयेन साध्वींयावत्तेजो बिभृयादात्मनो मे । अतो धर्मान् पारमहंस्यमुख्यान्शुक्लप्रोक्तान् बहु मन्येऽविहिंस्रान् ॥ १९ ॥

ato bhajiṣye samayena sādhvīṁyāvat tejo bibhṛyād ātmano meato dharmān pāramahaṁsya-mukhyānśukla-proktān bahu manye ’vihiṁsrān

यतोऽभवद्विश्वमिदं विचित्रंसंस्थास्यते यत्र च वावतिष्ठते । प्रजापतीनां पतिरेष मह्यंपरं प्रमाणं भगवाननन्त: ॥ २० ॥

yato ’bhavad viśvam idaṁ vicitraṁsaṁsthāsyate yatra ca vāvatiṣṭhateprajāpatīnāṁ patir eṣa mahyaṁparaṁ pramāṇaṁ bhagavān anantaḥ

मैत्रेय उवाच स उग्रधन्वन्नियदेवाबभाषेआसीच्च तूष्णीमरविन्दनाभम् । धियोपगृह्णन् स्मितशोभितेनमुखेन चेतो लुलुभे देवहूत्या: ॥ २१ ॥

maitreya uvācasa ugra-dhanvann iyad evābabhāṣeāsīc ca tūṣṇīm aravinda-nābhamdhiyopagṛhṇan smita-śobhitenamukhena ceto lulubhe devahūtyāḥ

सोऽनुज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितु: स्फुटम् । तस्मै गुणगणाढ्याय ददौ तुल्यां प्रहर्षित: ॥ २२ ॥

so ’nu jñātvā vyavasitaṁmahiṣyā duhituḥ sphuṭamtasmai guṇa-gaṇāḍhyāyadadau tulyāṁ praharṣitaḥ

शतरूपा महाराज्ञी पारिबर्हान्महाधनान् । दम्पत्यो: पर्यदात्प्रीत्या भूषावास: परिच्छदान् ॥ २३ ॥

śatarūpā mahā-rājñīpāribarhān mahā-dhanāndampatyoḥ paryadāt prītyābhūṣā-vāsaḥ paricchadān

प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सद‍ृक्षाय गतव्यथ: । उपगुह्य च बाहुभ्यामौत्कण्ठ्योन्मथिताशय: ॥ २४ ॥

prattāṁ duhitaraṁ samrāṭsadṛkṣāya gata-vyathaḥupaguhya ca bāhubhyāmautkaṇṭhyonmathitāśayaḥ

अशक्नुवंस्तद्विरहं मुञ्चन् बाष्पकलां मुहु: । आसिञ्चदम्ब वत्सेति नेत्रोदैर्दुहितु: शिखा: ॥ २५ ॥

aśaknuvaṁs tad-virahaṁmuñcan bāṣpa-kalāṁ muhuḥāsiñcad amba vatsetinetrodair duhituḥ śikhāḥ

आमन्‍त्र्‍य तं मुनिवरमनुज्ञात: सहानुग: । प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्य: स्वपुरं नृप: ॥ २६ ॥ उभयोऋर्षिकुल्याया: सरस्वत्या: सुरोधसो: । ऋषीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसम्पद: ॥ २७ ॥

āmantrya taṁ muni-varamanujñātaḥ sahānugaḥpratasthe ratham āruhyasabhāryaḥ sva-puraṁ nṛpaḥ

तमायान्तमभिप्रेत्य ब्रह्मावर्तात्प्रजा: पतिम् । गीतसंस्तुतिवादित्रै: प्रत्युदीयु: प्रहर्षिता: ॥ २८ ॥

tam āyāntam abhipretyabrahmāvartāt prajāḥ patimgīta-saṁstuti-vāditraiḥpratyudīyuḥ praharṣitāḥ

बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वत: ॥ २९ ॥ कुशा: काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चस: । ऋषयो यै: पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥

barhiṣmatī nāma purīsarva-sampat-samanvitānyapatan yatra romāṇiyajñasyāṅgaṁ vidhunvataḥ

कुशकाशमयं बर्हिरास्तीर्य भगवान्मनु: । अयजद्यज्ञपुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम् ॥ ३१ ॥

kuśa-kāśamayaṁ barhirāstīrya bhagavān manuḥayajad yajña-puruṣaṁlabdhā sthānaṁ yato bhuvam

बर्हिष्मतीं नाम विभुर्यां निर्विश्य समावसत् । तस्यां प्रविष्टो भवनं तापत्रयविनाशनम् ॥ ३२ ॥

barhiṣmatīṁ nāma vibhuryāṁ nirviśya samāvasattasyāṁ praviṣṭo bhavanaṁtāpa-traya-vināśanam

सभार्य: सप्रज: कामान् बुभुजेऽन्याविरोधत: । सङ्गीयमानसत्कीर्ति: सस्त्रीभि: सुरगायकै: । प्रत्यूषेष्वनुबद्धेन हृदा श‍ृण्वन् हरे: कथा: ॥ ३३ ॥

sabhāryaḥ saprajaḥ kāmānbubhuje ’nyāvirodhataḥsaṅgīyamāna-sat-kīrtiḥsastrībhiḥ sura-gāyakaiḥpraty-ūṣeṣv anubaddhenahṛdā śṛṇvan hareḥ kathāḥ

निष्णातं योगमायासु मुनिं स्वायम्भुवं मनुम् । यदाभ्रंशयितुं भोगा न शेकुर्भगवत्परम् ॥ ३४ ॥

niṣṇātaṁ yoga-māyāsumuniṁ svāyambhuvaṁ manumyad ābhraṁśayituṁ bhogāna śekur bhagavat-param

अयातयामास्तस्यासन् यामा:स्वान्तरयापना: । श‍ृण्वतो ध्यायतो विष्णो: कुर्वतो ब्रुवत: कथा: ॥ ३५ ॥

ayāta-yāmās tasyāsanyāmāḥ svāntara-yāpanāḥśṛṇvato dhyāyato viṣṇoḥkurvato bruvataḥ kathāḥ

स एवं स्वान्तरं निन्ये युगानामेकसप्ततिम् । वासुदेवप्रसङ्गेन परिभूतगतित्रय: ॥ ३६ ॥

sa evaṁ svāntaraṁ ninyeyugānām eka-saptatimvāsudeva-prasaṅgenaparibhūta-gati-trayaḥ

शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ये च मानुषा: । भौतिकाश्च कथं क्लेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम् ॥ ३७ ॥

śārīrā mānasā divyāvaiyāse ye ca mānuṣāḥbhautikāś ca kathaṁ kleśābādhante hari-saṁśrayam

य: पृष्टो मुनिभि: प्राह धर्मान्नानाविदाञ्छुभान् । नृणां वर्णाश्रमाणां च सर्वभूतहित: सदा ॥ ३८ ॥

yaḥ pṛṣṭo munibhiḥ prāhadharmān nānā-vidhāñ chubhānnṛṇāṁ varṇāśramāṇāṁ casarva-bhūta-hitaḥ sadā

एतत्त आदिराजस्य मनोश्चरितमद्भुतम् । वर्णितं वर्णनीयस्य तदपत्योदयं श‍ृणु ॥ ३९ ॥

etat ta ādi-rājasyamanoś caritam adbhutamvarṇitaṁ varṇanīyasyatad-apatyodayaṁ śṛṇu