Canto 3, Chapter 23

मैत्रेय उवाच पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिमिङ्गितकोविदा । नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम् ॥ १ ॥

maitreya uvācapitṛbhyāṁ prasthite sādhvīpatim iṅgita-kovidānityaṁ paryacarat prītyābhavānīva bhavaṁ prabhum

विश्रम्भेणात्मशौचेन गौरवेण दमेन च । शुश्रूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च भो: ॥ २ ॥

viśrambheṇātma-śaucenagauraveṇa damena caśuśrūṣayā sauhṛdenavācā madhurayā ca bhoḥ

विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम् । अप्रमत्तोद्यता नित्यं तेजीयांसमतोषयत् ॥ ३ ॥

visṛjya kāmaṁ dambhaṁ cadveṣaṁ lobham aghaṁ madamapramattodyatā nityaṁtejīyāṁsam atoṣayat

स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥

sa vai devarṣi-varyas tāṁmānavīṁ samanuvratāmdaivād garīyasaḥ patyurāśāsānāṁ mahāśiṣaḥ

कर्दम उवाच तुष्टोऽहमद्य तव मानवि मानदाया:शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या । यो देहिनामयमतीव सुहृत्स देहोनावेक्षित: समुचित: क्षपितुं मदर्थे ॥ ६ ॥

kardama uvācatuṣṭo ’ham adya tava mānavi mānadāyāḥśuśrūṣayā paramayā parayā ca bhaktyāyo dehinām ayam atīva suhṛt sa dehonāvekṣitaḥ samucitaḥ kṣapituṁ mad-arthe

ये मे स्वधर्मनिरतस्य तप:समाधि-विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादा: । तानेव ते मदनुसेवनयावरुद्धान्द‍ृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान् ॥ ७ ॥

ye me sva-dharma-niratasya tapaḥ-samādhi-vidyātma-yoga-vijitā bhagavat-prasādāḥtān eva te mad-anusevanayāvaruddhāndṛṣṭiṁ prapaśya vitarāmy abhayān aśokān

अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ-विभ्रंशितार्थरचना: किमुरुक्रमस्य । सिद्धासि भुङ्‌क्ष्व विभवान्निजधर्मदोहान्दिव्यान्नरैर्दुरधिगान्नृपविक्रियाभि: ॥ ८ ॥

anye punar bhagavato bhruva udvijṛmbha-vibhraṁśitārtha-racanāḥ kim urukramasyasiddhāsi bhuṅkṣva vibhavān nija-dharma-dohāndivyān narair duradhigān nṛpa-vikriyābhiḥ

एवं ब्रुवाणमबलाखिलयोगमाया-विद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् । सम्प्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरेषद्-व्रीडावलोकविलसद्धसिताननाह ॥ ९ ॥

evaṁ bruvāṇam abalākhila-yoga-māyā-vidyā-vicakṣaṇam avekṣya gatādhir āsītsampraśraya-praṇaya-vihvalayā gireṣad-vrīḍāvaloka-vilasad-dhasitānanāha

देवहूतिरुवाचराद्धं बत द्विजवृषैतदमोघयोग-मायाधिपे त्वयि विभो तदवैमि भर्त: । यस्तेऽभ्यधायि समय: सकृदङ्गसङ्गोभूयाद्गरीयसि गुण: प्रसव: सतीनाम् ॥ १० ॥

devahūtir uvācarāddhaṁ bata dvija-vṛṣaitad amogha-yoga-māyādhipe tvayi vibho tad avaimi bhartaḥyas te ’bhyadhāyi samayaḥ sakṛd aṅga-saṅgobhūyād garīyasi guṇaḥ prasavaḥ satīnām

तत्रेतिकृत्यमुपशिक्ष यथोपदेशंयेनैष मे कर्शितोऽतिरिरंसयात्मा । सिद्ध्येत ते कृतमनोभवधर्षितायादीनस्तदीश भवनं सद‍ृशं विचक्ष्व ॥ ११ ॥

tatreti-kṛtyam upaśikṣa yathopadeśaṁyenaiṣa me karśito ’tiriraṁsayātmāsiddhyeta te kṛta-manobhava-dharṣitāyādīnas tad īśa bhavanaṁ sadṛśaṁ vicakṣva

मैत्रेय उवाच प्रियाया: प्रियमन्विच्छन् कर्दमो योगमास्थित: । विमानं कामगं क्षत्तस्तर्ह्येवाविरचीकरत् ॥ १२ ॥

maitreya uvācapriyāyāḥ priyam anvicchankardamo yogam āsthitaḥvimānaṁ kāma-gaṁ kṣattastarhy evāviracīkarat

सर्वकामदुघं दिव्यं सर्वरत्नसमन्वितम् । सर्वर्द्ध्युपचयोदर्कं मणिस्तम्भैरुपस्कृतम् ॥ १३ ॥

sarva-kāma-dughaṁ divyaṁsarva-ratna-samanvitamsarvarddhy-upacayodarkaṁmaṇi-stambhair upaskṛtam

दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्‌घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥

divyopakaraṇopetaṁsarva-kāla-sukhāvahampaṭṭikābhiḥ patākābhirvicitrābhir alaṅkṛtam

उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् । क्षिप्तै: कशिपुभि: कान्तं पर्यङ्कव्यजनासनै: ॥ १६ ॥

upary upari vinyasta-nilayeṣu pṛthak pṛthakkṣiptaiḥ kaśipubhiḥ kāntaṁparyaṅka-vyajanāsanaiḥ

तत्र तत्र विनिक्षिप्तनानाशिल्पोपशोभितम् । महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभि: ॥ १७ ॥

tatra tatra vinikṣipta-nānā-śilpopaśobhitammahā-marakata-sthalyājuṣṭaṁ vidruma-vedibhiḥ

द्वा:सु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटवत् । शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैरधिश्रितम् ॥ १८ ॥

dvāḥsu vidruma-dehalyābhātaṁ vajra-kapāṭavatśikhareṣv indranīleṣuhema-kumbhair adhiśritam

चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्‍यैर्वज्रभित्तिषु निर्मितै: । जुष्टं विचित्रवैतानैर्महार्हैर्हेमतोरणै: ॥ १९ ॥

cakṣuṣmat padmarāgāgryairvajra-bhittiṣu nirmitaiḥjuṣṭaṁ vicitra-vaitānairmahārhair hema-toraṇaiḥ

हंसपारावतव्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् । कृत्रिमान् मन्यमानै: स्वानधिरुह्याधिरुह्य च ॥ २० ॥

haṁsa-pārāvata-vrātaistatra tatra nikūjitamkṛtrimān manyamānaiḥ svānadhiruhyādhiruhya ca

विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राङ्गणाजिरै: । यथोपजोषं रचितैर्विस्मापनमिवात्मन: ॥ २१ ॥

vihāra-sthāna-viśrāma-saṁveśa-prāṅgaṇājiraiḥyathopajoṣaṁ racitairvismāpanam ivātmanaḥ

ईद‍ृग्गृहं तत्पश्यन्तीं नातिप्रीतेन चेतसा । सर्वभूताशयाभिज्ञ: प्रावोचत्कर्दम: स्वयम् ॥ २२ ॥

īdṛg gṛhaṁ tat paśyantīṁnātiprītena cetasāsarva-bhūtāśayābhijñaḥprāvocat kardamaḥ svayam

निमज्ज्यास्मिन् हृदे भीरु विमानमिदमारुह । इदं शुक्लकृतं तीर्थमाशिषां यापकं नृणाम् ॥ २३ ॥

nimajjyāsmin hrade bhīruvimānam idam āruhaidaṁ śukla-kṛtaṁ tīrthamāśiṣāṁ yāpakaṁ nṛṇām

सा तद्भर्तु: समादाय वच: कुवलयेक्षणा । सरजं बिभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूर्धजान् ॥ २४ ॥

sā tad bhartuḥ samādāyavacaḥ kuvalayekṣaṇāsarajaṁ bibhratī vāsoveṇī-bhūtāṁś ca mūrdhajān

अङ्गं च मलपङ्केन संछन्नं शबलस्तनम् । आविवेश सरस्वत्या: सर: शिवजलाशयम् ॥ २५ ॥

aṅgaṁ ca mala-paṅkenasañchannaṁ śabala-stanamāviveśa sarasvatyāḥsaraḥ śiva-jalāśayam

सान्त:सरसि वेश्मस्था: शतानि दश कन्यका: । सर्वा: किशोरवयसो ददर्शोत्पलगन्धय: ॥ २६ ॥

sāntaḥ sarasi veśma-sthāḥśatāni daśa kanyakāḥsarvāḥ kiśora-vayasodadarśotpala-gandhayaḥ

तां दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रोचु: प्राञ्जलय: स्त्रिय: । वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि न: करवाम किम् ॥ २७ ॥

tāṁ dṛṣṭvā sahasotthāyaprocuḥ prāñjalayaḥ striyaḥvayaṁ karma-karīs tubhyaṁśādhi naḥ karavāma kim

स्‍नानेन तां महार्हेण स्‍नापयित्वा मनस्विनीम् । दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानदा: ॥ २८ ॥

snānena tāṁ mahārheṇasnāpayitvā manasvinīmdukūle nirmale nūtnedadur asyai ca mānadāḥ

भूषणानि परार्ध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च । अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम् ॥ २९ ॥

bhūṣaṇāni parārdhyānivarīyāṁsi dyumanti caannaṁ sarva-guṇopetaṁpānaṁ caivāmṛtāsavam

अथादर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् । विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम् ॥ ३० ॥

athādarśe svam ātmānaṁsragviṇaṁ virajāmbaramvirajaṁ kṛta-svastyayanaṁkanyābhir bahu-mānitam

स्‍नातं कृतशिर:स्‍नानं सर्वाभरणभूषितम् । निष्कग्रीवं वलयिनं कूजत्काञ्चननूपुरम् ॥ ३१ ॥

snātaṁ kṛta-śiraḥ-snānaṁsarvābharaṇa-bhūṣitamniṣka-grīvaṁ valayinaṁkūjat-kāñcana-nūpuram

श्रोण्योरध्यस्तया काञ्‍च्या काञ्चन्या बहुरत्नया । हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम् ॥ ३२ ॥

śroṇyor adhyastayā kāñcyākāñcanyā bahu-ratnayāhāreṇa ca mahārheṇarucakena ca bhūṣitam

सुदता सुभ्रुवा श्लक्ष्णस्‍निग्धापाङ्गेन चक्षुषा । पद्मकोशस्पृधा नीलैरलकैश्च लसन्मुखम् ॥ ३३ ॥

sudatā subhruvā ślakṣṇa-snigdhāpāṅgena cakṣuṣāpadma-kośa-spṛdhā nīlairalakaiś ca lasan-mukham

यदा सस्मार ऋषभमृषीणां दयितं पतिम् । तत्र चास्ते सह स्त्रीभिर्यत्रास्ते स प्रजापति: ॥ ३४ ॥

yadā sasmāra ṛṣabhamṛṣīṇāṁ dayitaṁ patimtatra cāste saha strībhiryatrāste sa prajāpatiḥ

भर्तु: पुरस्तादात्मानं स्त्रीसहस्रवृतं तदा । निशाम्य तद्योगगतिं संशयं प्रत्यपद्यत ॥ ३५ ॥

bhartuḥ purastād ātmānaṁstrī-sahasra-vṛtaṁ tadāniśāmya tad-yoga-gatiṁsaṁśayaṁ pratyapadyata

स तां कृतमलस्‍नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥

sa tāṁ kṛta-mala-snānāṁvibhrājantīm apūrvavatātmano bibhratīṁ rūpaṁsaṁvīta-rucira-stanīm

तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययानुरक्तोविद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने । बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्य-स्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभ:स्थ: ॥ ३८ ॥

tasminn alupta-mahimā priyayānuraktovidyādharībhir upacīrṇa-vapur vimānebabhrāja utkaca-kumud-gaṇavān apīcyastārābhir āvṛta ivoḍu-patir nabhaḥ-sthaḥ

तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्र-द्रोणीस्वनङ्गसखमारुतसौभगासु । सिद्धैर्नुतो द्युधुनिपातशिवस्वनासुरेमे चिरं धनदवल्ललनावरूथी ॥ ३९ ॥

tenāṣṭa-lokapa-vihāra-kulācalendra-droṇīṣv anaṅga-sakha-māruta-saubhagāsusiddhair nuto dyudhuni-pāta-śiva-svanāsureme ciraṁ dhanadaval-lalanā-varūthī

वैश्रम्भके सुरसने नन्दने पुष्पभद्रके । मानसे चैत्ररथ्ये च स रेमे रामया रत: ॥ ४० ॥

vaiśrambhake surasanenandane puṣpabhadrakemānase caitrarathye casa reme rāmayā rataḥ

भ्राजिष्णुना विमानेन कामगेन महीयसा । वैमानिकानत्यशेत चरँल्लोकान् यथानिल: ॥ ४१ ॥

bhrājiṣṇunā vimānenakāma-gena mahīyasāvaimānikān atyaśetacaraḻ lokān yathānilaḥ

किं दुरापादनं तेषां पुंसामुद्दामचेतसाम् । यैराश्रितस्तीर्थपदश्चरणो व्यसनात्यय: ॥ ४२ ॥

kiṁ durāpādanaṁ teṣāṁpuṁsām uddāma-cetasāmyair āśritas tīrtha-padaścaraṇo vyasanātyayaḥ

प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्‍न्यै यावान् स्वसंस्थया । बह्वाश्चर्यं महायोगी स्वाश्रमाय न्यवर्तत ॥ ४३ ॥

prekṣayitvā bhuvo golaṁpatnyai yāvān sva-saṁsthayābahv-āścaryaṁ mahā-yogīsvāśramāya nyavartata

विभज्य नवधात्मानं मानवीं सुरतोत्सुकाम् । रामां निरमयन् रेमे वर्षपूगान्मुहूर्तवत् ॥ ४४ ॥

vibhajya navadhātmānaṁmānavīṁ suratotsukāmrāmāṁ niramayan remevarṣa-pūgān muhūrtavat

तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरीं श्रिता । न चाबुध्यत तं कालं पत्यापीच्येन सङ्गता ॥ ४५ ॥

tasmin vimāna utkṛṣṭāṁśayyāṁ rati-karīṁ śritāna cābudhyata taṁ kālaṁpatyāpīcyena saṅgatā

एवं योगानुभावेन दम्पत्यो रममाणयो: । शतं व्यतीयु: शरद: कामलालसयोर्मनाक् ॥ ४६ ॥

evaṁ yogānubhāvenadam-patyo ramamāṇayoḥśataṁ vyatīyuḥ śaradaḥkāma-lālasayor manāk

तस्यामाधत्त रेतस्तां भावयन्नात्मनात्मवित् । नोधा विधाय रूपं स्वं सर्वसङ्कल्पविद्विभु: ॥ ४७ ॥

tasyām ādhatta retas tāṁbhāvayann ātmanātma-vitnodhā vidhāya rūpaṁ svaṁsarva-saṅkalpa-vid vibhuḥ

अत: सा सुषुवे सद्यो देवहूति: स्त्रिय: प्रजा: । सर्वास्ताश्चारुसर्वाङ्‍ग्यो लोहितोत्पलगन्धय: ॥ ४८ ॥

ataḥ sā suṣuve sadyodevahūtiḥ striyaḥ prajāḥsarvās tāś cāru-sarvāṅgyolohitotpala-gandhayaḥ

पतिं सा प्रव्रजिष्यन्तं तदालक्ष्योशतीबहि: । स्मयमाना विक्लवेन हृदयेन विदूयता ॥ ४९ ॥

patiṁ sā pravrajiṣyantaṁtadālakṣyośatī bahiḥsmayamānā viklavenahṛdayena vidūyatā

लिखन्त्यधोमुखी भूमिं पदा नखमणिश्रिया । उवाच ललितां वाचं निरुध्याश्रुकलां शनै: ॥ ५० ॥

likhanty adho-mukhī bhūmiṁpadā nakha-maṇi-śriyāuvāca lalitāṁ vācaṁnirudhyāśru-kalāṁ śanaiḥ

देवहूतिरुवाचसर्वं तद्भगवान्मह्यमुपोवाह प्रतिश्रुतम् । अथापि मे प्रपन्नाया अभयं दातुमर्हसि ॥ ५१ ॥

devahūtir uvācasarvaṁ tad bhagavān mahyamupovāha pratiśrutamathāpi me prapannāyāabhayaṁ dātum arhasi

ब्रह्मन्दुहितृभिस्तुभ्यं विमृग्या: पतय: समा: । कश्चित्स्यान्मे विशोकाय त्वयि प्रव्रजिते वनम् ॥ ५२ ॥

brahman duhitṛbhis tubhyaṁvimṛgyāḥ patayaḥ samāḥkaścit syān me viśokāyatvayi pravrajite vanam

एतावतालं कालेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो । इन्द्रियार्थप्रसङ्गेन परित्यक्तपरात्मन: ॥ ५३ ॥

etāvatālaṁ kālenavyatikrāntena me prabhoindriyārtha-prasaṅgenaparityakta-parātmanaḥ

इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस्त्वयि मे कृत: । अजानन्त्या परं भावं तथाप्यस्त्वभयाय मे ॥ ५४ ॥

indriyārtheṣu sajjantyāprasaṅgas tvayi me kṛtaḥajānantyā paraṁ bhāvaṁtathāpy astv abhayāya me

सङ्गो य: संसृतेर्हेतुरसत्सु विहितोऽधिया । स एव साधुषु कृतो नि:सङ्गत्वाय कल्पते ॥ ५५ ॥

saṅgo yaḥ saṁsṛter heturasatsu vihito ’dhiyāsa eva sādhuṣu kṛtoniḥsaṅgatvāya kalpate

नेह यत्कर्म धर्माय न विरागाय कल्पते । न तीर्थपदसेवायै जीवन्नपि मृतो हि स: ॥ ५६ ॥

neha yat karma dharmāyana virāgāya kalpatena tīrtha-pada-sevāyaijīvann api mṛto hi saḥ

साहं भगवतो नूनं वञ्चिता मायया द‍ृढम् । यत्त्वां विमुक्तिदं प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात् ॥ ५७ ॥

sāhaṁ bhagavato nūnaṁvañcitā māyayā dṛḍhamyat tvāṁ vimuktidaṁ prāpyana mumukṣeya bandhanāt