Canto 3, Chapter 24

मैत्रेय उवाच निर्वेदवादिनीमेवं मनोर्दुहितरं मुनि: । दयालु: शालिनीमाह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन् ॥ १ ॥

maitreya uvācanirveda-vādinīm evaṁmanor duhitaraṁ muniḥdayāluḥ śālinīm āhaśuklābhivyāhṛtaṁ smaran

ऋषिरुवाचमा खिदो राजपुत्रीत्थमात्मानं प्रत्यनिन्दिते । भगवांस्तेऽक्षरो गर्भमदूरात्सम्प्रपत्स्यते ॥ २ ॥

ṛṣir uvācamā khido rāja-putrītthamātmānaṁ praty aninditebhagavāṁs te ’kṣaro garbhamadūrāt samprapatsyate

धृतव्रतासि भद्रं ते दमेन नियमेन च । तपोद्रविणदानैश्च श्रद्धया चेश्वरं भज ॥ ३ ॥

dhṛta-vratāsi bhadraṁ tedamena niyamena catapo-draviṇa-dānaiś caśraddhayā ceśvaraṁ bhaja

स त्वयाराधित: शुक्लो वितन्वन्मामकंयश: । छेत्ता ते हृदयग्रन्थिमौदर्यो ब्रह्मभावन: ॥ ४ ॥

sa tvayārādhitaḥ śuklovitanvan māmakaṁ yaśaḥchettā te hṛdaya-granthimaudaryo brahma-bhāvanaḥ

मैत्रेय उवाच देवहूत्यपि संदेशं गौरवेण प्रजापते: । सम्यक् श्रद्धाय पुरुषं कूटस्थमभजद्गुरुम् ॥ ५ ॥

maitreya uvācadevahūty api sandeśaṁgauraveṇa prajāpateḥsamyak śraddhāya puruṣaṁkūṭa-stham abhajad gurum

तस्यां बहुतिथे काले भगवान्मधुसूदन: । कार्दमं वीर्यमापन्नो जज्ञेऽग्निरिव दारुणि ॥ ६ ॥

tasyāṁ bahu-tithe kālebhagavān madhusūdanaḥkārdamaṁ vīryam āpannojajñe ’gnir iva dāruṇi

अवादयंस्तदा व्योम्नि वादित्राणि घनाघना: । गायन्ति तं स्म गन्धर्वा नृत्यन्त्यप्सरसो मुदा ॥ ७ ॥

avādayaṁs tadā vyomnivāditrāṇi ghanāghanāḥgāyanti taṁ sma gandharvānṛtyanty apsaraso mudā

पेतु: सुमनसो दिव्या: खेचरैरपवर्जिता: । प्रसेदुश्च दिश: सर्वा अम्भांसि च मनांसि च ॥ ८ ॥

petuḥ sumanaso divyāḥkhe-carair apavarjitāḥpraseduś ca diśaḥ sarvāambhāṁsi ca manāṁsi ca

तत्कर्दमाश्रमपदं सरस्वत्या परिश्रितम् । स्वयम्भू: साकमृषिभिर्मरीच्यादिभिरभ्ययात् ॥ ९ ॥

tat kardamāśrama-padaṁsarasvatyā pariśritamsvayambhūḥ sākam ṛṣibhirmarīcy-ādibhir abhyayāt

भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांशेन शत्रुहन् । तत्त्वसंख्यानविज्ञप्‍त्यै जातं विद्वानज: स्वराट् ॥ १० ॥

bhagavantaṁ paraṁ brahmasattvenāṁśena śatru-hantattva-saṅkhyāna-vijñaptyaijātaṁ vidvān ajaḥ svarāṭ

सभाजयन् विशुद्धेन चेतसा तच्चिकीर्षितम् । प्रहृष्यमाणैरसुभि: कर्दमं चेदमभ्यधात् ॥ ११ ॥

sabhājayan viśuddhenacetasā tac-cikīrṣitamprahṛṣyamāṇair asubhiḥkardamaṁ cedam abhyadhāt

ब्रह्मोवाचत्वया मेऽपचितिस्तात कल्पिता निर्व्यलीकत: । यन्मे सञ्जगृहे वाक्यं भवान्मानद मानयन् ॥ १२ ॥

brahmovācatvayā me ’pacitis tātakalpitā nirvyalīkataḥyan me sañjagṛhe vākyaṁbhavān mānada mānayan

एतावत्येव शुश्रूषा कार्या पितरि पुत्रकै: । बाढमित्यनुमन्येत गौरवेण गुरोर्वच: ॥ १३ ॥

etāvaty eva śuśrūṣākāryā pitari putrakaiḥbāḍham ity anumanyetagauraveṇa guror vacaḥ

इमा दुहितर: सत्यस्तव वत्स सुमध्यमा: । सर्गमेतं प्रभावै: स्वैर्बृंहयिष्यन्त्यनेकधा ॥ १४ ॥

imā duhitaraḥ satyastava vatsa sumadhyamāḥsargam etaṁ prabhāvaiḥ svairbṛṁhayiṣyanty anekadhā

अतस्त्वमृषिमुख्येभ्यो यथाशीलं यथारुचि । आत्मजा: परिदेह्यद्य विस्तृणीहि यशो भुवि ॥ १५ ॥

atas tvam ṛṣi-mukhyebhyoyathā-śīlaṁ yathā-ruciātmajāḥ paridehy adyavistṛṇīhi yaśo bhuvi

वेदाहमाद्यं पुरुषमवतीर्णं स्वमायया । भूतानां शेवधिं देहं बिभ्राणं कपिलं मुने ॥ १६ ॥

vedāham ādyaṁ puruṣamavatīrṇaṁ sva-māyayābhūtānāṁ śevadhiṁ dehaṁbibhrāṇaṁ kapilaṁ mune

ज्ञानविज्ञानयोगेन कर्मणामुद्धरन् जटा: । हिरण्यकेश: पद्माक्ष: पद्ममुद्रापदाम्बुज: ॥ १७ ॥

jñāna-vijñāna-yogenakarmaṇām uddharan jaṭāḥhiraṇya-keśaḥ padmākṣaḥpadma-mudrā-padāmbujaḥ

एष मानवि ते गर्भं प्रविष्ट: कैटभार्दन: । अविद्यासंशयग्रन्थिं छित्त्वा गां विचरिष्यति ॥ १८ ॥

eṣa mānavi te garbhaṁpraviṣṭaḥ kaiṭabhārdanaḥavidyā-saṁśaya-granthiṁchittvā gāṁ vicariṣyati

अयं सिद्धगणाधीश: साङ्ख्याचार्यै: सुसम्मत: । लोके कपिल इत्याख्यां गन्ता ते कीर्तिवर्धन: ॥ १९ ॥

ayaṁ siddha-gaṇādhīśaḥsāṅkhyācāryaiḥ susammataḥloke kapila ity ākhyāṁgantā te kīrti-vardhanaḥ

मैत्रेय उवाच तावाश्वास्य जगत्स्रष्टा कुमारै: सहनारद: । हंसो हंसेन यानेन त्रिधामपरमं ययौ ॥ २० ॥

maitreya uvācatāv āśvāsya jagat-sraṣṭākumāraiḥ saha-nāradaḥhaṁso haṁsena yānenatri-dhāma-paramaṁ yayau

गते शतधृतौ क्षत्त: कर्दमस्तेन चोदित: । यथोदितं स्वदुहितृ: प्रादाद्विश्वसृजां तत: ॥ २१ ॥

gate śata-dhṛtau kṣattaḥkardamas tena coditaḥyathoditaṁ sva-duhitṝḥprādād viśva-sṛjāṁ tataḥ

मरीचये कलां प्रादादनसूयामथात्रये । श्रद्धामङ्गिरसेऽयच्छत्पुलस्त्याय हविर्भुवम् ॥ २२ ॥ पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् । ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद्वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम् ॥ २३ ॥

marīcaye kalāṁ prādādanasūyām athātrayeśraddhām aṅgirase ’yacchatpulastyāya havirbhuvam

अथर्वणेऽददाच्छान्तिं यया यज्ञो वितन्यते । विप्रर्षभान् कृतोद्वाहान् सदारान् समलालयत् ॥ २४ ॥

atharvaṇe ’dadāc chāntiṁyayā yajño vitanyateviprarṣabhān kṛtodvāhānsadārān samalālayat

ततस्त ऋषय: क्षत्त कृतदारा निमन्‍त्र्‍य तम् । प्रातिष्ठन्नन्दिमापन्ना: स्वं स्वमाश्रममण्डलम् ॥ २५ ॥

tatas ta ṛṣayaḥ kṣattaḥkṛta-dārā nimantrya tamprātiṣṭhan nandim āpannāḥsvaṁ svam āśrama-maṇḍalam

स चावतीर्णं त्रियुगमाज्ञाय विबुधर्षभम् । विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत ॥ २६ ॥

sa cāvatīrṇaṁ tri-yugamājñāya vibudharṣabhamvivikta upasaṅgamyapraṇamya samabhāṣata

अहो पापच्यमानानां निरये स्वैरमङ्गलै: । कालेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवता: ॥ २७ ॥

aho pāpacyamānānāṁniraye svair amaṅgalaiḥkālena bhūyasā nūnaṁprasīdantīha devatāḥ

बहुजन्मविपक्‍वेन सम्यग्योगसमाधिना । द्रष्टुं यतन्ते यतय: शून्यागारेषु यत्पदम् ॥ २८ ॥

bahu-janma-vipakvenasamyag-yoga-samādhinādraṣṭuṁ yatante yatayaḥśūnyāgāreṣu yat-padam

स एव भगवानद्य हेलनं नगणय्य न: । गृहेषु जातो ग्राम्याणां य: स्वानां पक्षपोषण: ॥ २९ ॥

sa eva bhagavān adyahelanaṁ na gaṇayya naḥgṛheṣu jāto grāmyāṇāṁyaḥ svānāṁ pakṣa-poṣaṇaḥ

स्वीयं वाक्यमृतं कर्तुमवतीर्णोऽसि मे गृहे । चिकीर्षुर्भगवान् ज्ञानं भक्तानां मानवर्धन: ॥ ३० ॥

svīyaṁ vākyam ṛtaṁ kartumavatīrṇo ’si me gṛhecikīrṣur bhagavān jñānaṁbhaktānāṁ māna-vardhanaḥ

तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव । यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानामरूपिण: ॥ ३१ ॥

tāny eva te ’bhirūpāṇirūpāṇi bhagavaṁs tavayāni yāni ca rocantesva-janānām arūpiṇaḥ

त्वां सूरिभिस्तत्त्वबुभुत्सयाद्धासदाभिवादार्हणपादपीठम् । ऐश्वर्यवैराग्ययशोऽवबोध-वीर्यश्रिया पूर्तमहं प्रपद्ये ॥ ३२ ॥

tvāṁ sūribhis tattva-bubhutsayāddhāsadābhivādārhaṇa-pāda-pīṭhamaiśvarya-vairāgya-yaśo-’vabodha-vīrya-śriyā pūrtam ahaṁ prapadye

परं प्रधानं पुरुषं महान्तंकालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् । आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चंस्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये ॥ ३३ ॥

paraṁ pradhānaṁ puruṣaṁ mahāntaṁkālaṁ kaviṁ tri-vṛtaṁ loka-pālamātmānubhūtyānugata-prapañcaṁsvacchanda-śaktiṁ kapilaṁ prapadye

आ स्माभिपृच्छेऽद्य पतिं प्रजानांत्वयावतीर्णर्ण उताप्तकाम: । परिव्रजत्पदवीमास्थितोऽहंचरिष्ये त्वां हृदि युञ्जन् विशोक: ॥ ३४ ॥

ā smābhipṛcche ’dya patiṁ prajānāṁtvayāvatīrṇarṇa utāpta-kāmaḥparivrajat-padavīm āsthito ’haṁcariṣye tvāṁ hṛdi yuñjan viśokaḥ

श्री भगवानुवाचमया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्यलौकिके । अथाजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने ॥ ३५ ॥

śrī-bhagavān uvācamayā proktaṁ hi lokasyapramāṇaṁ satya-laukikeathājani mayā tubhyaṁyad avocam ṛtaṁ mune

एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन्मुमुक्षूणां दुराशयात् । प्रसंख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायात्मदर्शने ॥ ३६ ॥

etan me janma loke ’sminmumukṣūṇāṁ durāśayātprasaṅkhyānāya tattvānāṁsammatāyātma-darśane

एष आत्मपथोऽव्यक्तो नष्ट: कालेन भूयसा । तं प्रवर्तयितुं देहमिमं विद्धि मया भृतम् ॥ ३७ ॥

eṣa ātma-patho ’vyaktonaṣṭaḥ kālena bhūyasātaṁ pravartayituṁ dehamimaṁ viddhi mayā bhṛtam

गच्छ कामं मयापृष्टो मयि संन्यस्तकर्मणा । जित्वा सुदुर्जयं मृत्युममृतत्वाय मां भज ॥ ३८ ॥

gaccha kāmaṁ mayāpṛṣṭomayi sannyasta-karmaṇājitvā sudurjayaṁ mṛtyumamṛtatvāya māṁ bhaja

मामात्मानं स्वयंज्योति: सर्वभूतगुहाशयम् । आत्मन्येवात्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छसि ॥ ३९ ॥

mām ātmānaṁ svayaṁ-jyotiḥsarva-bhūta-guhāśayamātmany evātmanā vīkṣyaviśoko ’bhayam ṛcchasi

मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्वकर्मणाम् । वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति ॥ ४० ॥

mātra ādhyātmikīṁ vidyāṁśamanīṁ sarva-karmaṇāmvitariṣye yayā cāsaubhayaṁ cātitariṣyati

मैत्रेय उवाच एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापति: । दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह ॥ ४१ ॥

maitreya uvācaevaṁ samuditas tenakapilena prajāpatiḥdakṣiṇī-kṛtya taṁ prītovanam eva jagāma ha

व्रतं स आस्थितो मौनमात्मैकशरणो मुनि: । नि:सङ्गो व्यचरत्क्षोणीमनग्निरनिकेतन: ॥ ४२ ॥

vrataṁ sa āsthito maunamātmaika-śaraṇo muniḥniḥsaṅgo vyacarat kṣoṇīmanagnir aniketanaḥ

मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत्तत्सदसत: परम् । गुणावभासे विगुण एकभक्त्यानुभाविते ॥ ४३ ॥

mano brahmaṇi yuñjānoyat tat sad-asataḥ paramguṇāvabhāse viguṇaeka-bhaktyānubhāvite

निरहंकृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्व: समद‍ृक् स्वद‍ृक् । प्रत्यक्प्रशान्तधीर्धीर: प्रशान्तोर्मिरिवोदधि: ॥ ४४ ॥

nirahaṅkṛtir nirmamaś canirdvandvaḥ sama-dṛk sva-dṛkpratyak-praśānta-dhīr dhīraḥpraśāntormir ivodadhiḥ

वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि । परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धन: ॥ ४५ ॥

vāsudeve bhagavatisarva-jñe pratyag-ātmanipareṇa bhakti-bhāvenalabdhātmā mukta-bandhanaḥ

आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् । अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि ॥ ४६ ॥

ātmānaṁ sarva-bhūteṣubhagavantam avasthitamapaśyat sarva-bhūtānibhagavaty api cātmani

इच्छाद्वेषविहीनेन सर्वत्र समचेतसा । भगवद्भक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गति: ॥ ४७ ॥

icchā-dveṣa-vihīnenasarvatra sama-cetasābhagavad-bhakti-yuktenaprāptā bhāgavatī gatiḥ