Canto 3, Chapter 25

शौनक उवाच कपिलस्तत्त्वसंख्याता भगवानात्ममायया । जात: स्वयमज: साक्षादात्मप्रज्ञप्तये नृणाम् ॥ १ ॥

śaunaka uvācakapilas tattva-saṅkhyātābhagavān ātma-māyayājātaḥ svayam ajaḥ sākṣādātma-prajñaptaye nṛṇām

न ह्यस्य वर्ष्मण: पुंसां वरिम्ण: सर्वयोगिनाम् । विश्रुतौ श्रुतदेवस्य भूरि तृप्यन्ति मेऽसव: ॥ २ ॥

na hy asya varṣmaṇaḥ puṁsāṁvarimṇaḥ sarva-yogināmviśrutau śruta-devasyabhūri tṛpyanti me ’savaḥ

यद्यद्विधत्ते भगवान् स्वच्छन्दात्मात्ममायया । तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्यनुकीर्तय ॥ ३ ॥

yad yad vidhatte bhagavānsvacchandātmātma-māyayātāni me śraddadhānasyakīrtanyāny anukīrtaya

सूत उवाच द्वैपायनसखस्त्वेवं मैत्रेयो भगवांस्तथा । प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदित: ॥ ४ ॥

sūta uvācadvaipāyana-sakhas tv evaṁmaitreyo bhagavāṁs tathāprāhedaṁ viduraṁ prītaānvīkṣikyāṁ pracoditaḥ

मैत्रेय उवाच पितरि प्रस्थितेऽरण्यं मातु: प्रियचिकीर्षया । तस्मिन् बिन्दुसरेऽवात्सीद्भगवान् कपिल: किल ॥ ५ ॥

maitreya uvācapitari prasthite ’raṇyaṁmātuḥ priya-cikīrṣayātasmin bindusare ’vātsīdbhagavān kapilaḥ kila

तमासीनमकर्माणं तत्त्वमार्गाग्रदर्शनम् । स्वसुतं देवहूत्याह धातु: संस्मरती वच: ॥ ६ ॥

tam āsīnam akarmāṇaṁtattva-mārgāgra-darśanamsva-sutaṁ devahūty āhadhātuḥ saṁsmaratī vacaḥ

देवहूतिरुवाचनिर्विण्णा नितरां भूमन्नसदिन्द्रियतर्षणात् । येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तम: प्रभो ॥ ७ ॥

devahūtir uvācanirviṇṇā nitarāṁ bhūmannasad-indriya-tarṣaṇātyena sambhāvyamānenaprapannāndhaṁ tamaḥ prabho

तस्य त्वं तमसोऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम् । सच्चक्षुर्जन्मनामन्ते लब्धं मे त्वदनुग्रहात् ॥ ८ ॥

tasya tvaṁ tamaso ’ndhasyaduṣpārasyādya pāragamsac-cakṣur janmanām antelabdhaṁ me tvad-anugrahāt

य आद्यो भगवान् पुंसामीश्वरो वै भवान् किल । लोकस्य तमसान्धस्य चक्षु: सूर्य इवोदित: ॥ ९ ॥

ya ādyo bhagavān puṁsāmīśvaro vai bhavān kilalokasya tamasāndhasyacakṣuḥ sūrya ivoditaḥ

अथ मे देव सम्मोहमपाक्रष्टुं त्वमर्हसि । योऽवग्रहोऽहंममेतीत्येतस्मिन् योजितस्त्वया ॥ १० ॥

atha me deva sammohamapākraṣṭuṁ tvam arhasiyo ’vagraho ’haṁ mametītyetasmin yojitas tvayā

तं त्वा गताहं शरणं शरण्यंस्वभृत्यसंसारतरो: कुठारम् । जिज्ञासयाहं प्रकृते: पूरुषस्यनमामि सद्धर्मविदां वरिष्ठम् ॥ ११ ॥

taṁ tvā gatāhaṁ śaraṇaṁ śaraṇyaṁsva-bhṛtya-saṁsāra-taroḥ kuṭhāramjijñāsayāhaṁ prakṛteḥ pūruṣasyanamāmi sad-dharma-vidāṁ variṣṭham

मैत्रेय उवाच इति स्वमातुर्निरवद्यमीप्सितंनिशम्य पुंसामपवर्गवर्धनम् । धियाभिनन्द्यात्मवतां सतां गति-र्बभाष ईषत्स्मितशोभितानन: ॥ १२ ॥

maitreya uvācaiti sva-mātur niravadyam īpsitaṁniśamya puṁsām apavarga-vardhanamdhiyābhinandyātmavatāṁ satāṁ gatirbabhāṣa īṣat-smita-śobhitānanaḥ

श्रीभगवानुवाचयोग आध्यात्मिक: पुंसां मतो नि:श्रेयसाय मे । अत्यन्तोपरतिर्यत्र दु:खस्य च सुखस्य च ॥ १३ ॥

śrī-bhagavān uvācayoga ādhyātmikaḥ puṁsāṁmato niḥśreyasāya meatyantoparatir yatraduḥkhasya ca sukhasya ca

तमिमं ते प्रवक्ष्यामि यमवोचं पुरानघे । ऋषीणां श्रोतुकामानां योगं सर्वाङ्गनैपुणम् ॥ १४ ॥

tam imaṁ te pravakṣyāmiyam avocaṁ purānagheṛṣīṇāṁ śrotu-kāmānāṁyogaṁ sarvāṅga-naipuṇam

चेत: खल्वस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम् । गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये ॥ १५ ॥

cetaḥ khalv asya bandhāyamuktaye cātmano matamguṇeṣu saktaṁ bandhāyarataṁ vā puṁsi muktaye

अहंममाभिमानोत्थै: कामलोभादिभिर्मलै: । वीतं यदा मन: शुद्धमदु:खमसुखं समम् ॥ १६ ॥

ahaṁ mamābhimānotthaiḥkāma-lobhādibhir malaiḥvītaṁ yadā manaḥ śuddhamaduḥkham asukhaṁ samam

तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृते: परम् । निरन्तरं स्वयंज्योतिरणिमानमखण्डितम् ॥ १७ ॥

tadā puruṣa ātmānaṁkevalaṁ prakṛteḥ paramnirantaraṁ svayaṁ-jyotiraṇimānam akhaṇḍitam

ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना । परिपश्यत्युदासीनं प्रकृतिं च हतौजसम् ॥ १८ ॥

jñāna-vairāgya-yuktenabhakti-yuktena cātmanāparipaśyaty udāsīnaṁprakṛtiṁ ca hataujasam

न युज्यमानया भक्त्या भगवत्यखिलात्मनि । सद‍ृशोऽस्ति शिव: पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये ॥ १९ ॥

na yujyamānayā bhaktyābhagavaty akhilātmanisadṛśo ’sti śivaḥ panthāyogināṁ brahma-siddhaye

प्रसङ्गमजरं पाशमात्मन: कवयो विदु: । स एव साधुषु कृतो मोक्षद्वारमपावृतम् ॥ २० ॥

prasaṅgam ajaraṁ pāśamātmanaḥ kavayo viduḥsa eva sādhuṣu kṛtomokṣa-dvāram apāvṛtam

तितिक्षव: कारुणिका: सुहृद: सर्वदेहिनाम् । अजातशत्रव: शान्ता: साधव: साधुभूषणा: ॥ २१ ॥

titikṣavaḥ kāruṇikāḥsuhṛdaḥ sarva-dehināmajāta-śatravaḥ śāntāḥsādhavaḥ sādhu-bhūṣaṇāḥ

मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये द‍ृढाम् । मत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवा: ॥ २२ ॥

mayy ananyena bhāvenabhaktiṁ kurvanti ye dṛḍhāmmat-kṛte tyakta-karmāṇastyakta-svajana-bāndhavāḥ

मदाश्रया: कथा मृष्टा:श‍ृण्वन्ति कथयन्ति च । तपन्ति विविधास्तापा नैतान्मद्गतचेतस: ॥ २३ ॥

mad-āśrayāḥ kathā mṛṣṭāḥśṛṇvanti kathayanti catapanti vividhās tāpānaitān mad-gata-cetasaḥ

त एते साधव: साध्वि सर्वसङ्गविवर्जिता: । सङ्गस्तेष्वथ ते प्रार्थ्य: सङ्गदोषहरा हि ते ॥ २४ ॥

ta ete sādhavaḥ sādhvisarva-saṅga-vivarjitāḥsaṅgas teṣv atha te prārthyaḥsaṅga-doṣa-harā hi te

सतां प्रसङ्गान्मम वीर्यसंविदोभवन्ति हृत्कर्णरसायना: कथा: । तज्जोषणादाश्वपवर्गवर्त्मनिश्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यति ॥ २५ ॥

satāṁ prasaṅgān mama vīrya-saṁvidobhavanti hṛt-karṇa-rasāyanāḥ kathāḥtaj-joṣaṇād āśv apavarga-vartmaniśraddhā ratir bhaktir anukramiṣyati

भक्त्या पुमाञ्जातविराग ऐन्द्रियाद्द‍ृष्टश्रुतान्मद्रचनानुचिन्तया । चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तोयतिष्यते ऋजुभिर्योगमार्गै: ॥ २६ ॥

bhaktyā pumāñ jāta-virāga aindriyāddṛṣṭa-śrutān mad-racanānucintayācittasya yatto grahaṇe yoga-yuktoyatiṣyate ṛjubhir yoga-mārgaiḥ

असेवयायं प्रकृतेर्गुणानांज्ञानेन वैराग्यविजृम्भितेन । योगेन मय्यर्पितया च भक्त्यामां प्रत्यगात्मानमिहावरुन्धे ॥ २७ ॥

asevayāyaṁ prakṛter guṇānāṁjñānena vairāgya-vijṛmbhitenayogena mayy arpitayā ca bhaktyāmāṁ pratyag-ātmānam ihāvarundhe

देवहूतिरुवाचकाचित्त्वय्युचिता भक्ति: कीद‍ृशी मम गोचरा । यया पदं ते निर्वाणमञ्जसान्वाश्नवा अहम् ॥ २८ ॥

devahūtir uvācakācit tvayy ucitā bhaktiḥkīdṛśī mama gocarāyayā padaṁ te nirvāṇamañjasānvāśnavā aham

यो योगो भगवद्बाणो निर्वाणात्मंस्त्वयोदित: । कीद‍ृश: कति चाङ्गानि यतस्तत्त्वावबोधनम् ॥ २९ ॥

yo yogo bhagavad-bāṇonirvāṇātmaṁs tvayoditaḥkīdṛśaḥ kati cāṅgāniyatas tattvāvabodhanam

तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे । सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं योषा भवदनुग्रहात् ॥ ३० ॥

tad etan me vijānīhiyathāhaṁ manda-dhīr haresukhaṁ buddhyeya durbodhaṁyoṣā bhavad-anugrahāt

मैत्रेय उवाच विदित्वार्थं कपिलो मातुरित्थंजातस्‍नेहो यत्र तन्वाभिजात: । तत्त्वाम्नायं यत्प्रवदन्ति सांख्यंप्रोवाच वै भक्तिवितानयोगम् ॥ ३१ ॥

maitreya uvācaviditvārthaṁ kapilo mātur itthaṁjāta-sneho yatra tanvābhijātaḥtattvāmnāyaṁ yat pravadanti sāṅkhyaṁprovāca vai bhakti-vitāna-yogam

श्रीभगवानुवाचदेवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् । सत्त्व एवैकमनसो वृत्ति: स्वाभाविकी तु या । अनिमित्ता भागवती भक्ति: सिद्धेर्गरीयसी ॥ ३२ ॥

śrī-bhagavān uvācadevānāṁ guṇa-liṅgānāmānuśravika-karmaṇāmsattva evaika-manasovṛttiḥ svābhāvikī tu yāanimittā bhāgavatībhaktiḥ siddher garīyasī

जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥ ३३ ॥

jarayaty āśu yā kośaṁnigīrṇam analo yathā

नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन्मत्पादसेवाभिरता मदीहा: । येऽन्योन्यतो भागवता: प्रसज्यसभाजयन्ते मम पौरुषाणि ॥ ३४ ॥

naikātmatāṁ me spṛhayanti kecinmat-pāda-sevābhiratā mad-īhāḥye ’nyonyato bhāgavatāḥ prasajyasabhājayante mama pauruṣāṇi

पश्यन्ति ते मे रुचिराण्यम्ब सन्त:प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनानि । रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानिसाकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति ॥ ३५ ॥

paśyanti te me rucirāṇy amba santaḥprasanna-vaktrāruṇa-locanānirūpāṇi divyāni vara-pradānisākaṁ vācaṁ spṛhaṇīyāṁ vadanti

तैर्दर्शनीयावयवैरुदार-विलासहासेक्षितवामसूक्तै: । हृतात्मनो हृतप्राणांश्च भक्ति-रनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रयुङ्क्ते‍ ॥ ३६ ॥

tair darśanīyāvayavair udāra-vilāsa-hāsekṣita-vāma-sūktaiḥhṛtātmano hṛta-prāṇāṁś ca bhaktiranicchato me gatim aṇvīṁ prayuṅkte

अथो विभूतिं मम मायाविनस्ता-मैश्वर्यमष्टाङ्गमनुप्रवृत्तम् । श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रांपरस्य मे तेऽश्नुवते तु लोके ॥ ३७ ॥

atho vibhūtiṁ mama māyāvinas tāmaiśvaryam aṣṭāṅgam anupravṛttamśriyaṁ bhāgavatīṁ vāspṛhayanti bhadrāṁparasya me te ’śnuvate tu loke

न कर्हिचिन्मत्परा: शान्तरूपेनङ्‍क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेति: । येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्चसखा गुरु: सुहृदो दैवमिष्टम् ॥ ३८ ॥

na karhicin mat-parāḥ śānta-rūpenaṅkṣyanti no me ’nimiṣo leḍhi hetiḥyeṣām ahaṁ priya ātmā sutaś casakhā guruḥ suhṛdo daivam iṣṭam

इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् । आत्मानमनु ये चेह ये राय: पशवो गृहा: ॥ ३९ ॥ विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् । भजन्त्यनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये ॥ ४० ॥

imaṁ lokaṁ tathaivāmumātmānam ubhayāyinamātmānam anu ye cehaye rāyaḥ paśavo gṛhāḥ

नान्यत्र मद्भगवत: प्रधानपुरुषेश्वरात् । आत्मन: सर्वभूतानां भयं तीव्रं निवर्तते ॥ ४१ ॥

nānyatra mad bhagavataḥpradhāna-puruṣeśvarātātmanaḥ sarva-bhūtānāṁbhayaṁ tīvraṁ nivartate

मद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्भयात् । वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निर्मृत्युश्चरति मद्भयात् ॥ ४२ ॥

mad-bhayād vāti vāto ’yaṁsūryas tapati mad-bhayātvarṣatīndro dahaty agnirmṛtyuś carati mad-bhayāt

ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिन: । क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशन्त्यकुतोभयम् ॥ ४३ ॥

jñāna-vairāgya-yuktenabhakti-yogena yoginaḥkṣemāya pāda-mūlaṁ mepraviśanty akuto-bhayam

एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां नि:श्रेयसोदय: । तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम् ॥ ४४ ॥

etāvān eva loke ’sminpuṁsāṁ niḥśreyasodayaḥtīvreṇa bhakti-yogenamano mayy arpitaṁ sthiram