Canto 3, Chapter 26

श्रीभगवानुवाचअथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: ॥ १ ॥

śrī-bhagavān uvācaatha te sampravakṣyāmitattvānāṁ lakṣaṇaṁ pṛthakyad viditvā vimucyetapuruṣaḥ prākṛtair guṇaiḥ

ज्ञानं नि:श्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् । यदाहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ॥ २ ॥

jñānaṁ niḥśreyasārthāyapuruṣasyātma-darśanamyad āhur varṇaye tat tehṛdaya-granthi-bhedanam

अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुण: प्रकृते: पर: । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ॥ ३ ॥

anādir ātmā puruṣonirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥpratyag-dhāmā svayaṁ-jyotirviśvaṁ yena samanvitam

स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभु: । यद‍ृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥ ४ ॥

sa eṣa prakṛtiṁ sūkṣmāṁdaivīṁ guṇa-mayīṁ vibhuḥyadṛcchayaivopagatāmabhyapadyata līlayā

गुणैर्विचित्रा: सृजतीं सरूपा: प्रकृतिं प्रजा: । विलोक्य मुमुहे सद्य: स इह ज्ञानगूहया ॥ ५ ॥

guṇair vicitrāḥ sṛjatīṁsa-rūpāḥ prakṛtiṁ prajāḥvilokya mumuhe sadyaḥsa iha jñāna-gūhayā

एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृते: पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥ ६ ॥

evaṁ parābhidhyānenakartṛtvaṁ prakṛteḥ pumānkarmasu kriyamāṇeṣuguṇair ātmani manyate

तदस्य संसृतिर्बन्ध: पारतन्‍त्र्यं च तत्कृतम् । भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मन: ॥ ७ ॥

tad asya saṁsṛtir bandhaḥpāra-tantryaṁ ca tat-kṛtambhavaty akartur īśasyasākṣiṇo nirvṛtātmanaḥ

कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदु: । भोक्‍तृत्वे सुखदु:खानां पुरुषं प्रकृते: परम् ॥ ८ ॥

kārya-kāraṇa-kartṛtvekāraṇaṁ prakṛtiṁ viduḥbhoktṛtve sukha-duḥkhānāṁpuruṣaṁ prakṛteḥ param

देवहूतिरुवाचप्रकृते: पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम । ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम् ॥ ९ ॥

devahūtir uvācaprakṛteḥ puruṣasyāpilakṣaṇaṁ puruṣottamabrūhi kāraṇayor asyasad-asac ca yad-ātmakam

श्रीभगवानुवाचयत्तत्‍त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥ १० ॥

śrī-bhagavān uvācayat tat tri-guṇam avyaktaṁnityaṁ sad-asad-ātmakampradhānaṁ prakṛtiṁ prāhuraviśeṣaṁ viśeṣavat

पञ्चभि: पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदु: ॥ ११ ॥

pañcabhiḥ pañcabhir brahmacaturbhir daśabhis tathāetac catur-viṁśatikaṁgaṇaṁ prādhānikaṁ viduḥ

महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निर्मरुन्नभ: । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥ १२ ॥

mahā-bhūtāni pañcaivabhūr āpo ’gnir marun nabhaḥtan-mātrāṇi ca tāvantigandhādīni matāni me

इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्दृग्रसननासिका: । वाक्‍करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते ॥ १३ ॥

indriyāṇi daśa śrotraṁtvag dṛg rasana-nāsikāḥvāk karau caraṇau meḍhraṁpāyur daśama ucyate

मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ १४ ॥

mano buddhir ahaṅkāraścittam ity antar-ātmakamcaturdhā lakṣyate bhedovṛttyā lakṣaṇa-rūpayā

एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मण: सगुणस्य ह । सन्निवेशो मया प्रोक्तो य: काल: पञ्चविंशक: ॥ १५ ॥

etāvān eva saṅkhyātobrahmaṇaḥ sa-guṇasya hasanniveśo mayā proktoyaḥ kālaḥ pañca-viṁśakaḥ

प्रभावं पौरुषं प्राहु: कालमेके यतो भयम् । अहङ्कारविमूढस्य कर्तु: प्रकृतिमीयुष: ॥ १६ ॥

prabhāvaṁ pauruṣaṁ prāhuḥkālam eke yato bhayamahaṅkāra-vimūḍhasyakartuḥ prakṛtim īyuṣaḥ

प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि । चेष्टा यत: स भगवान्काल इत्युपलक्षित: ॥ १७ ॥

prakṛter guṇa-sāmyasyanirviśeṣasya mānaviceṣṭā yataḥ sa bhagavānkāla ity upalakṣitaḥ

अन्त: पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहि: । समन्वेत्येष सत्त्वानां भगवानात्ममायया ॥ १८ ॥

antaḥ puruṣa-rūpeṇakāla-rūpeṇa yo bahiḥsamanvety eṣa sattvānāṁbhagavān ātma-māyayā

दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ पर: पुमान् । आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ १९ ॥

daivāt kṣubhita-dharmiṇyāṁsvasyāṁ yonau paraḥ pumānādhatta vīryaṁ sāsūtamahat-tattvaṁ hiraṇmayam

विश्वमात्मगतं व्यञ्जन्कूटस्थो जगदङ्कुर: । स्वतेजसापिबत्तीव्रमात्मप्रस्वापनं तम: ॥ २० ॥

viśvam ātma-gataṁ vyañjankūṭa-stho jagad-aṅkuraḥsva-tejasāpibat tīvramātma-prasvāpanaṁ tamaḥ

यत्तत्सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवत: पदम् । यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ २१ ॥

yat tat sattva-guṇaṁ svacchaṁśāntaṁ bhagavataḥ padamyad āhur vāsudevākhyaṁcittaṁ tan mahad-ātmakam

स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतस: । वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृति: परा ॥ २२ ॥

svacchatvam avikāritvaṁśāntatvam iti cetasaḥvṛttibhir lakṣaṇaṁ proktaṁyathāpāṁ prakṛtiḥ parā

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥

mahat-tattvād vikurvāṇādbhagavad-vīrya-sambhavātkriyā-śaktir ahaṅkārastri-vidhaḥ samapadyata

सहस्रशिरसं साक्षाद्यमनन्तं प्रचक्षते । सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ २५ ॥

sahasra-śirasaṁ sākṣādyam anantaṁ pracakṣatesaṅkarṣaṇākhyaṁ puruṣaṁbhūtendriya-manomayam

कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहङ्कृते: ॥ २६ ॥

kartṛtvaṁ karaṇatvaṁ cakāryatvaṁ ceti lakṣaṇamśānta-ghora-vimūḍhatvamiti vā syād ahaṅkṛteḥ

वैकारिकाद्विकुर्वाणान्मनस्तत्त्वमजायत । यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भव: ॥ २७ ॥

vaikārikād vikurvāṇānmanas-tattvam ajāyatayat-saṅkalpa-vikalpābhyāṁvartate kāma-sambhavaḥ

यद्विदुर्ह्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम् । शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभि: शनै: ॥ २८ ॥

yad vidur hy aniruddhākhyaṁhṛṣīkāṇām adhīśvaramśāradendīvara-śyāmaṁsaṁrādhyaṁ yogibhiḥ śanaiḥ

तैजसात्तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत्सति । द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रह: ॥ २९ ॥

taijasāt tu vikurvāṇādbuddhi-tattvam abhūt satidravya-sphuraṇa-vijñānamindriyāṇām anugrahaḥ

संशयोऽथ विपर्यासो निश्चय: स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तित: पृथक् ॥ ३० ॥

saṁśayo ’tha viparyāsoniścayaḥ smṛtir eva casvāpa ity ucyate buddherlakṣaṇaṁ vṛttitaḥ pṛthak

तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागश: । प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता ॥ ३१ ॥

taijasānīndriyāṇy evakriyā-jñāna-vibhāgaśaḥprāṇasya hi kriyā-śaktirbuddher vijñāna-śaktitā

तामसाच्च विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यचोदितात् । शब्दमात्रमभूत्तस्मान्नभ: श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ ३२ ॥

tāmasāc ca vikurvāṇādbhagavad-vīrya-coditātśabda-mātram abhūt tasmānnabhaḥ śrotraṁ tu śabdagam

अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च । तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदु: ॥ ३३ ॥

arthāśrayatvaṁ śabdasyadraṣṭur liṅgatvam eva catan-mātratvaṁ ca nabhasolakṣaṇaṁ kavayo viduḥ

भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च । प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ ३४ ॥

bhūtānāṁ chidra-dātṛtvaṁbahir antaram eva caprāṇendriyātma-dhiṣṇyatvaṁnabhaso vṛtti-lakṣaṇam

नभस: शब्दतन्मात्रात्कालगत्या विकुर्वत: । स्पर्शोऽभवत्ततो वायुस्त्वक्स्पर्शस्य च संग्रह: ॥ ३५ ॥

nabhasaḥ śabda-tanmātrātkāla-gatyā vikurvataḥsparśo ’bhavat tato vāyustvak sparśasya ca saṅgrahaḥ

मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वत: ॥ ३६ ॥

mṛdutvaṁ kaṭhinatvaṁ caśaityam uṣṇatvam eva caetat sparśasya sparśatvaṁtan-mātratvaṁ nabhasvataḥ

चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयो: । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायो: कर्माभिलक्षणम् ॥ ३७ ॥

cālanaṁ vyūhanaṁ prāptirnetṛtvaṁ dravya-śabdayoḥsarvendriyāṇām ātmatvaṁvāyoḥ karmābhilakṣaṇam

वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद्रूपं दैवेरितादभूत् । समुत्थितं ततस्तेजश्चक्षू रूपोपलम्भनम् ॥ ३८ ॥

vāyoś ca sparśa-tanmātrādrūpaṁ daiveritād abhūtsamutthitaṁ tatas tejaścakṣū rūpopalambhanam

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजस: साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तय: ॥ ३९ ॥

dravyākṛtitvaṁ guṇatāvyakti-saṁsthātvam eva catejastvaṁ tejasaḥ sādhvirūpa-mātrasya vṛttayaḥ

द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेता: शोषणं क्षुत्तृडेव च ॥ ४० ॥

dyotanaṁ pacanaṁ pānamadanaṁ hima-mardanamtejaso vṛttayas tv etāḥśoṣaṇaṁ kṣut tṛḍ eva ca

रूपमात्राद्विकुर्वाणात्तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रमभूत्तस्मादम्भो जिह्वा रसग्रह: ॥ ४१ ॥

rūpa-mātrād vikurvāṇāttejaso daiva-coditātrasa-mātram abhūt tasmādambho jihvā rasa-grahaḥ

कषायो मधुरस्तिक्त: कट्‍वम्‍ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥ ४२ ॥

kaṣāyo madhuras tiktaḥkaṭv amla iti naikadhābhautikānāṁ vikāreṇarasa eko vibhidyate

क्लेदनं पिण्डनं तृप्ति: प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमा: ॥ ४३ ॥

kledanaṁ piṇḍanaṁ tṛptiḥprāṇanāpyāyanondanamtāpāpanodo bhūyastvamambhaso vṛttayas tv imāḥ

रसमात्राद्विकुर्वाणादम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रमभूत्तस्मात्पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धग: ॥ ४४ ॥

rasa-mātrād vikurvāṇādambhaso daiva-coditātgandha-mātram abhūt tasmātpṛthvī ghrāṇas tu gandhagaḥ

करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्‍लादिभि: पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद्गन्ध एको विभिद्यते ॥ ४५ ॥

karambha-pūti-saurabhya-śāntogrāmlādibhiḥ pṛthakdravyāvayava-vaiṣamyādgandha eko vibhidyate

भावनं ब्रह्मण: स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्भेद: पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ ४६ ॥

bhāvanaṁ brahmaṇaḥ sthānaṁdhāraṇaṁ sad-viśeṣaṇamsarva-sattva-guṇodbhedaḥpṛthivī-vṛtti-lakṣaṇam

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदु: ॥ ४७ ॥

nabho-guṇa-viśeṣo ’rthoyasya tac chrotram ucyatevāyor guṇa-viśeṣo ’rthoyasya tat sparśanaṁ viduḥ

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदु: । भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥ ४८ ॥

tejo-guṇa-viśeṣo ’rthoyasya tac cakṣur ucyateambho-guṇa-viśeṣo ’rthoyasya tad rasanaṁ viduḥbhūmer guṇa-viśeṣo ’rthoyasya sa ghrāṇa ucyate

परस्य द‍ृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन्समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते ॥ ४९ ॥

parasya dṛśyate dharmohy aparasmin samanvayātato viśeṣo bhāvānāṁbhūmāv evopalakṣyate

एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै । कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत् ॥ ५० ॥

etāny asaṁhatya yadāmahad-ādīni sapta vaikāla-karma-guṇopetojagad-ādir upāviśat

ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट् ॥ ५१ ॥

tatas tenānuviddhebhyoyuktebhyo ’ṇḍam acetanamutthitaṁ puruṣo yasmādudatiṣṭhad asau virāṭ

एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरै: । तोयादिभि: परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहि: । यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरे: ॥ ५२ ॥

etad aṇḍaṁ viśeṣākhyaṁkrama-vṛddhair daśottaraiḥtoyādibhiḥ parivṛtaṁpradhānenāvṛtair bahiḥyatra loka-vitāno ’yaṁrūpaṁ bhagavato hareḥ

हिरण्मयादण्डकोशादुत्थाय सलिलेशयात् । तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम् ॥ ५३ ॥

hiraṇmayād aṇḍa-kośādutthāya salile śayāttam āviśya mahā-devobahudhā nirbibheda kham

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् । वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयो: ॥ ५४ ॥

nirabhidyatāsya prathamaṁmukhaṁ vāṇī tato ’bhavatvāṇyā vahnir atho nāseprāṇoto ghrāṇa etayoḥ

घ्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरेतयो: । तस्मात्सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिश: ॥ ५५ ॥

ghrāṇād vāyur abhidyetāmakṣiṇī cakṣur etayoḥtasmāt sūryo nyabhidyetāṁkarṇau śrotraṁ tato diśaḥ

निर्बिभेद विराजस्त्वग्रोमश्मश्रवादयस्तत: । तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे तत: ॥ ५६ ॥

nirbibheda virājas tvag-roma-śmaśrv-ādayas tataḥtata oṣadhayaś cāsanśiśnaṁ nirbibhide tataḥ

रेतस्तस्मादाप आसन्निरभिद्यत वै गुदम् । गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ ५७ ॥

retas tasmād āpa āsannirabhidyata vai gudamgudād apāno ’pānāc camṛtyur loka-bhayaṅkaraḥ

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां तत: स्वराट् । पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरि: ॥ ५८ ॥

hastau ca nirabhidyetāṁbalaṁ tābhyāṁ tataḥ svarāṭpādau ca nirabhidyetāṁgatis tābhyāṁ tato hariḥ

नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् । नद्यस्तत: समभवन्नुदरं निरभिद्यत ॥ ५९ ॥

nāḍyo ’sya nirabhidyantatābhyo lohitam ābhṛtamnadyas tataḥ samabhavannudaraṁ nirabhidyata

क्षुत्पिपासे तत: स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् । अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ॥ ६० ॥

kṣut-pipāse tataḥ syātāṁsamudras tv etayor abhūtathāsya hṛdayaṁ bhinnaṁhṛdayān mana utthitam

मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पति: । अहङ्कारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत् ॥ ६१ ॥

manasaś candramā jātobuddhir buddher girāṁ patiḥahaṅkāras tato rudraścittaṁ caityas tato ’bhavat

एते ह्यभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् । पुनराविविशु: खानि तमुत्थापयितुं क्रमात् ॥ ६२ ॥

ete hy abhyutthitā devānaivāsyotthāpane ’śakanpunar āviviśuḥ khānitam utthāpayituṁ kramāt

वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत्तदा विराट् । घ्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६३ ॥

vahnir vācā mukhaṁ bhejenodatiṣṭhat tadā virāṭghrāṇena nāsike vāyurnodatiṣṭhat tadā virāṭ

अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६४ ॥

akṣiṇī cakṣuṣādityonodatiṣṭhat tadā virāṭśrotreṇa karṇau ca diśonodatiṣṭhat tadā virāṭ

त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६५ ॥

tvacaṁ romabhir oṣadhyonodatiṣṭhat tadā virāṭretasā śiśnam āpas tunodatiṣṭhat tadā virāṭ

गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६६ ॥

gudaṁ mṛtyur apānenanodatiṣṭhat tadā virāṭhastāv indro balenaivanodatiṣṭhat tadā virāṭ

विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत्तदा विराट् । नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६७ ॥

viṣṇur gatyaiva caraṇaunodatiṣṭhat tadā virāṭnāḍīr nadyo lohitenanodatiṣṭhat tadā virāṭ

क्षुत्तृड्भ्यामुदरं सिन्धुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६८ ॥

kṣut-tṛḍbhyām udaraṁ sindhurnodatiṣṭhat tadā virāṭhṛdayaṁ manasā candronodatiṣṭhat tadā virāṭ

बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६९ ॥

buddhyā brahmāpi hṛdayaṁnodatiṣṭhat tadā virāṭrudro ’bhimatyā hṛdayaṁnodatiṣṭhat tadā virāṭ

चित्तेन हृदयं चैत्य: क्षेत्रज्ञ: प्राविशद्यदा । विराट् तदैव पुरुष: सलिलादुदतिष्ठत ॥ ७० ॥

cittena hṛdayaṁ caityaḥkṣetra-jñaḥ prāviśad yadāvirāṭ tadaiva puruṣaḥsalilād udatiṣṭhata

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधिय: । प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा ॥ ७१ ॥

yathā prasuptaṁ puruṣaṁprāṇendriya-mano-dhiyaḥprabhavanti vinā yenanotthāpayitum ojasā

तमस्मिन्प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया । भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत् ॥ ७२ ॥

tam asmin pratyag-ātmānaṁdhiyā yoga-pravṛttayābhaktyā viraktyā jñānenavivicyātmani cintayet