Canto 3, Chapter 27

श्रीभगवानुवाचप्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतैर्गुणै: । अविकारादकर्तृत्वान्निर्गुणत्वाज्जलार्कवत् ॥ १ ॥

śrī-bhagavān uvācaprakṛti-stho ’pi puruṣonājyate prākṛtair guṇaiḥavikārād akartṛtvānnirguṇatvāj jalārkavat

स एष यर्हि प्रकृतेर्गुणेष्वभिविषज्जते । अहंक्रियाविमूढात्मा कर्तास्मीत्यभिमन्यते ॥ २ ॥

sa eṣa yarhi prakṛterguṇeṣv abhiviṣajjateahaṅkriyā-vimūḍhātmākartāsmīty abhimanyate

तेन संसारपदवीमवशोऽभ्येत्यनिर्वृत: । प्रासङ्गिकै: कर्मदोषै: सदसन्मिश्रयोनिषु ॥ ३ ॥

tena saṁsāra-padavīmavaśo ’bhyety anirvṛtaḥprāsaṅgikaiḥ karma-doṣaiḥsad-asan-miśra-yoniṣu

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ४ ॥

arthe hy avidyamāne ’pisaṁsṛtir na nivartatedhyāyato viṣayān asyasvapne ’narthāgamo yathā

अत एव शनैश्चित्तं प्रसक्तमसतां पथि । भक्तियोगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद्वशम् ॥ ५ ॥

ata eva śanaiś cittaṁprasaktam asatāṁ pathibhakti-yogena tīvreṇaviraktyā ca nayed vaśam

यमादिभिर्योगपथैरभ्यसन्श्रद्धयान्वित: । मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च ॥ ६ ॥

yamādibhir yoga-pathairabhyasañ śraddhayānvitaḥmayi bhāvena satyenamat-kathā-śravaṇena ca

सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गत: । ब्रह्मचर्येण मौनेन स्वधर्मेण बलीयसा ॥ ७ ॥

sarva-bhūta-samatvenanirvaireṇāprasaṅgataḥbrahmacaryeṇa maunenasva-dharmeṇa balīyasā

यद‍ृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टो मितभुङ्‍मुनि: । विविक्तशरण: शान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ८ ॥

yadṛcchayopalabdhenasantuṣṭo mita-bhuṅ muniḥvivikta-śaraṇaḥ śāntomaitraḥ karuṇa ātmavān

सानुबन्धे च देहेऽस्मिन्नकुर्वन्नसदाग्रहम् । ज्ञानेन द‍ृष्टतत्त्वेन प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ९ ॥

sānubandhe ca dehe ’sminnakurvann asad-āgrahamjñānena dṛṣṭa-tattvenaprakṛteḥ puruṣasya ca

निवृत्तबुद्ध्यवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शन: । उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमात्मद‍ृक् ॥ १० ॥

nivṛtta-buddhy-avasthānodūrī-bhūtānya-darśanaḥupalabhyātmanātmānaṁcakṣuṣevārkam ātma-dṛk

मुक्तलिङ्गं सदाभासमसति प्रतिपद्यते । सतो बन्धुमसच्चक्षु: सर्वानुस्यूतमद्वयम् ॥ ११ ॥

mukta-liṅgaṁ sad-ābhāsamasati pratipadyatesato bandhum asac-cakṣuḥsarvānusyūtam advayam

यथा जलस्थ आभास: स्थलस्थेनावद‍ृश्यते । स्वाभासेन तथा सूर्यो जलस्थेन दिवि स्थित: ॥ १२ ॥

yathā jala-stha ābhāsaḥsthala-sthenāvadṛśyatesvābhāsena tathā sūryojala-sthena divi sthitaḥ

एवं त्रिवृदहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोमयै: । स्वाभासैर्लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यद‍ृक् ॥ १३ ॥

evaṁ trivṛd-ahaṅkārobhūtendriya-manomayaiḥsvābhāsair lakṣito ’nenasad-ābhāsena satya-dṛk

भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिष्विह निद्रया । लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहंक्रिय: ॥ १४ ॥

bhūta-sūkṣmendriya-mano-buddhy-ādiṣv iha nidrayālīneṣv asati yas tatravinidro nirahaṅkriyaḥ

मन्यमानस्तदात्मानमनष्टो नष्टवन्मृषा । नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुर: ॥ १५ ॥

manyamānas tadātmānamanaṣṭo naṣṭavan mṛṣānaṣṭe ’haṅkaraṇe draṣṭānaṣṭa-vitta ivāturaḥ

एवं प्रत्यवमृश्यासावात्मानं प्रतिपद्यते । साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रह: ॥ १६ ॥

evaṁ pratyavamṛśyāsāvātmānaṁ pratipadyatesāhaṅkārasya dravyasyayo ’vasthānam anugrahaḥ

देवहूतिरुवाचपुरुषं प्रकृतिर्ब्रह्मन्न विमुञ्चति कर्हिचित् । अन्योन्यापाश्रयत्वाच्च नित्यत्वादनयो: प्रभो ॥ १७ ॥

devahūtir uvācapuruṣaṁ prakṛtir brahmanna vimuñcati karhicitanyonyāpāśrayatvāc canityatvād anayoḥ prabho

यथा गन्धस्य भूमेश्च न भावो व्यतिरेकत: । अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धे: परस्य च ॥ १८ ॥

yathā gandhasya bhūmeś cana bhāvo vyatirekataḥapāṁ rasasya ca yathātathā buddheḥ parasya ca

अकर्तु: कर्मबन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रय: । गुणेषु सत्सु प्रकृते: कैवल्यं तेष्वत: कथम् ॥ १९ ॥

akartuḥ karma-bandho ’yaṁpuruṣasya yad-āśrayaḥguṇeṣu satsu prakṛteḥkaivalyaṁ teṣv ataḥ katham

क्‍वचित्तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयमुल्बणम् । अनिवृत्तनिमित्तत्वात्पुन: प्रत्यवतिष्ठते ॥ २० ॥

kvacit tattvāvamarśenanivṛttaṁ bhayam ulbaṇamanivṛtta-nimittatvātpunaḥ pratyavatiṣṭhate

श्रीभगवानुवाचअनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना । तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम् ॥ २१ ॥

śrī-bhagavān uvācaanimitta-nimittenasva-dharmeṇāmalātmanātīvrayā mayi bhaktyā caśruta-sambhṛtayā ciram

ज्ञानेन द‍ृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा । तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना ॥ २२ ॥

jñānena dṛṣṭa-tattvenavairāgyeṇa balīyasātapo-yuktena yogenatīvreṇātma-samādhinā

प्रकृति: पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम् । तिरोभवित्री शनकैरग्नेर्योनिरिवारणि: ॥ २३ ॥

prakṛtiḥ puruṣasyehadahyamānā tv ahar-niśamtiro-bhavitrī śanakairagner yonir ivāraṇiḥ

भुक्तभोगा परित्यक्ता द‍ृष्टदोषा च नित्यश: । नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च ॥ २४ ॥

bhukta-bhogā parityaktādṛṣṭa-doṣā ca nityaśaḥneśvarasyāśubhaṁ dhattesve mahimni sthitasya ca

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ २५ ॥

yathā hy apratibuddhasyaprasvāpo bahv-anartha-bhṛtsa eva pratibuddhasyana vai mohāya kalpate

एवं विदिततत्त्वस्य प्रकृतिर्मयि मानसम् । युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य कर्हिचित् ॥ २६ ॥

evaṁ vidita-tattvasyaprakṛtir mayi mānasamyuñjato nāpakurutaātmārāmasya karhicit

यदैवमध्यात्मरत: कालेन बहुजन्मना । सर्वत्र जातवैराग्य आब्रह्मभुवनान्मुनि: ॥ २७ ॥

yadaivam adhyātma-rataḥkālena bahu-janmanāsarvatra jāta-vairāgyaābrahma-bhuvanān muniḥ

मद्भक्त: प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा । नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥ प्राप्नोतीहाञ्जसा धीर: स्वद‍ृशाच्छिन्नसंशय: । यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे ॥ २९ ॥

mad-bhaktaḥ pratibuddhārthomat-prasādena bhūyasāniḥśreyasaṁ sva-saṁsthānaṁkaivalyākhyaṁ mad-āśrayam

यदा न योगोपचितासु चेतोमायासु सिद्धस्य विषज्जतेऽङ्ग । अनन्यहेतुष्वथ मे गति: स्याद्आत्यन्तिकी यत्र न मृत्युहास: ॥ ३० ॥

yadā na yogopacitāsu cetomāyāsu siddhasya viṣajjate ’ṅgaananya-hetuṣv atha me gatiḥ syādātyantikī yatra na mṛtyu-hāsaḥ