Canto 3, Chapter 28

श्रीभगवानुवाचयोगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे । मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम् ॥ १ ॥

śrī-bhagavān uvācayogasya lakṣaṇaṁ vakṣyesabījasya nṛpātmajemano yenaiva vidhināprasannaṁ yāti sat-patham

स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् । दैवाल्लब्धेन सन्तोष आत्मविच्चरणार्चनम् ॥ २ ॥

sva-dharmācaraṇaṁ śaktyāvidharmāc ca nivartanamdaivāl labdhena santoṣaātmavic-caraṇārcanam

ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा । मितमेध्यादनं शश्वद्विविक्तक्षेमसेवनम् ॥ ३ ॥

grāmya-dharma-nivṛttiś camokṣa-dharma-ratis tathāmita-medhyādanaṁ śaśvadvivikta-kṣema-sevanam

अहिंसा सत्यमस्तेयं यावदर्थपरिग्रह: । ब्रह्मचर्यं तप: शौचं स्वाध्याय: पुरुषार्चनम् ॥ ४ ॥

ahiṁsā satyam asteyaṁyāvad-artha-parigrahaḥbrahmacaryaṁ tapaḥ śaucaṁsvādhyāyaḥ puruṣārcanam

मौनं सदासनजय: स्थैर्यं प्राणजय: शनै: । प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हृदि ॥ ५ ॥

maunaṁ sad-āsana-jayaḥsthairyaṁ prāṇa-jayaḥ śanaiḥpratyāhāraś cendriyāṇāṁviṣayān manasā hṛdi

स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणम् । वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मन: ॥ ६ ॥

sva-dhiṣṇyānām eka-deśemanasā prāṇa-dhāraṇamvaikuṇṭha-līlābhidhyānaṁsamādhānaṁ tathātmanaḥ

एतैरन्यैश्च पथिभिर्मनो दुष्टमसत्पथम् । बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर्जितप्राणो ह्यतन्द्रित: ॥ ७ ॥

etair anyaiś ca pathibhirmano duṣṭam asat-pathambuddhyā yuñjīta śanakairjita-prāṇo hy atandritaḥ

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् । तस्मिन्स्वस्ति समासीन ऋजुकाय: समभ्यसेत् ॥ ८ ॥

śucau deśe pratiṣṭhāpyavijitāsana āsanamtasmin svasti samāsīnaṛju-kāyaḥ samabhyaset

प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरमचञ्चलम् ॥ ९ ॥

prāṇasya śodhayen mārgaṁpūra-kumbhaka-recakaiḥpratikūlena vā cittaṁyathā sthiram acañcalam

मनोऽचिरात्स्याद्विरजं जितश्वासस्य योगिन: । वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम् ॥ १० ॥

mano ’cirāt syād virajaṁjita-śvāsasya yoginaḥvāyv-agnibhyāṁ yathā lohaṁdhmātaṁ tyajati vai malam

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषान् । प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥ ११ ॥

prāṇāyāmair dahed doṣāndhāraṇābhiś ca kilbiṣānpratyāhāreṇa saṁsargāndhyānenānīśvarān guṇān

यदा मन: स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् । काष्ठां भगवतो ध्यायेत्स्वनासाग्रावलोकन: ॥ १२ ॥

yadā manaḥ svaṁ virajaṁyogena susamāhitamkāṣṭhāṁ bhagavato dhyāyetsva-nāsāgrāvalokanaḥ

प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ १३ ॥

prasanna-vadanāmbhojaṁpadma-garbhāruṇekṣaṇamnīlotpala-dala-śyāmaṁśaṅkha-cakra-gadā-dharam

लसत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ॥ १४ ॥

lasat-paṅkaja-kiñjalka-pīta-kauśeya-vāsasamśrīvatsa-vakṣasaṁ bhrājatkaustubhāmukta-kandharam

मत्तद्विरेफकलया परीतं वनमालया । परार्ध्यहारवलयकिरीटाङ्गदनूपुरम् ॥ १५ ॥

matta-dvirepha-kalayāparītaṁ vana-mālayāparārdhya-hāra-valaya-kirīṭāṅgada-nūpuram

काञ्चीगुणोल्लसच्छ्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ १६ ॥

kāñcī-guṇollasac-chroṇiṁhṛdayāmbhoja-viṣṭaramdarśanīyatamaṁ śāntaṁmano-nayana-vardhanam

अपीच्यदर्शनं शश्वत्सर्वलोकनमस्कृतम् । सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रहकातरम् ॥ १७ ॥

apīcya-darśanaṁ śaśvatsarva-loka-namaskṛtamsantaṁ vayasi kaiśorebhṛtyānugraha-kātaram

कीर्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्करम् । ध्यायेद्देवं समग्राङ्गं यावन्न च्यवते मन: ॥ १८ ॥

kīrtanya-tīrtha-yaśasaṁpuṇya-śloka-yaśaskaramdhyāyed devaṁ samagrāṅgaṁyāvan na cyavate manaḥ

स्थितं व्रजन्तमासीनं शयानं वा गुहाशयम् । प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच्छुद्धभावेन चेतसा ॥ १९ ॥

sthitaṁ vrajantam āsīnaṁśayānaṁ vā guhāśayamprekṣaṇīyehitaṁ dhyāyecchuddha-bhāvena cetasā

तस्मिँल्ल‍ब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् । विलक्ष्यैकत्र संयुज्यादङ्गे भगवतो मुनि: ॥ २० ॥

tasmiḻ labdha-padaṁ cittaṁsarvāvayava-saṁsthitamvilakṣyaikatra saṁyujyādaṅge bhagavato muniḥ

सञ्चिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दंवज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । उत्तुङ्गरक्तविलसन्नखचक्रवाल-ज्योत्‍स्‍नाभिराहतमहद्‍धृदयान्धकारम् ॥ २१ ॥

sañcintayed bhagavataś caraṇāravindaṁvajrāṅkuśa-dhvaja-saroruha-lāñchanāḍhyamuttuṅga-rakta-vilasan-nakha-cakravāla-jyotsnābhir āhata-mahad-dhṛdayāndhakāram

यच्छौचनि:सृतसरित्प्रवरोदकेनतीर्थेन मूर्ध्‍न्‍यधिकृतेन शिव: शिवोऽभूत् । ध्यातुर्मन:शमलशैलनिसृष्टवज्रंध्यायेच्चिरं भगवतश्चरणारविन्दम् ॥ २२ ॥

yac-chauca-niḥsṛta-sarit-pravarodakenatīrthena mūrdhny adhikṛtena śivaḥ śivo ’bhūtdhyātur manaḥ-śamala-śaila-nisṛṣṭa-vajraṁdhyāyec ciraṁ bhagavataś caraṇāravindam

जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्यालक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातु: । ऊर्वोर्निधाय करपल्लवरोचिषा यत्संलालितं हृदि विभोरभवस्य कुर्यात् ॥ २३ ॥

jānu-dvayaṁ jalaja-locanayā jananyālakṣmyākhilasya sura-vanditayā vidhātuḥūrvor nidhāya kara-pallava-rociṣā yatsaṁlālitaṁ hṛdi vibhor abhavasya kuryāt

ऊरू सुपर्णभुजयोरधिशोभमानाव्-ओजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ । व्यालम्बिपीतवरवाससि वर्तमानकाञ्चीकलापपरिरम्भि नितम्बबिम्बम् ॥ २४ ॥

ūrū suparṇa-bhujayor adhi śobhamānāvojo-nidhī atasikā-kusumāvabhāsauvyālambi-pīta-vara-vāsasi vartamāna-kāñcī-kalāpa-parirambhi nitamba-bimbam

नाभिह्रदं भुवनकोशगुहोदरस्थंयत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम् । व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोरमुष्यध्यायेद्‍द्वयं विशदहारमयूखगौरम् ॥ २५ ॥

nābhi-hradaṁ bhuvana-kośa-guhodara-sthaṁyatrātma-yoni-dhiṣaṇākhila-loka-padmamvyūḍhaṁ harin-maṇi-vṛṣa-stanayor amuṣyadhyāyed dvayaṁ viśada-hāra-mayūkha-gauram

वक्षोऽधिवासमृषभस्य महाविभूते:पुंसां मनोनयननिर्वृतिमादधानम् । कण्ठं च कौस्तुभमणेरधिभूषणार्थंकुर्यान्मनस्यखिललोकनमस्कृतस्य ॥ २६ ॥

vakṣo ’dhivāsam ṛṣabhasya mahā-vibhūteḥpuṁsāṁ mano-nayana-nirvṛtim ādadhānamkaṇṭhaṁ ca kaustubha-maṇer adhibhūṣaṇārthaṁkuryān manasy akhila-loka-namaskṛtasya

बाहूंश्च मन्दरगिरे: परिवर्तनेननिर्णिक्तबाहुवलयानधिलोकपालान् । सञ्चिन्तयेद्दशशतारमसह्यतेज:शङ्खं च तत्करसरोरुहराजहंसम् ॥ २७ ॥

bāhūṁś ca mandara-gireḥ parivartanenanirṇikta-bāhu-valayān adhiloka-pālānsañcintayed daśa-śatāram asahya-tejaḥśaṅkhaṁ ca tat-kara-saroruha-rāja-haṁsam

कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेतदिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन । मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टांचैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे ॥ २८ ॥

kaumodakīṁ bhagavato dayitāṁ smaretadigdhām arāti-bhaṭa-śoṇita-kardamenamālāṁ madhuvrata-varūtha-giropaghuṣṭāṁcaityasya tattvam amalaṁ maṇim asya kaṇṭhe

भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्ते:सञ्चिन्तयेद्भगवतो वदनारविन्दम् । यद्विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेनविद्योतितामलकपोलमुदारनासम् ॥ २९ ॥

bhṛtyānukampita-dhiyeha gṛhīta-mūrteḥsañcintayed bhagavato vadanāravindamyad visphuran-makara-kuṇḍala-valgitenavidyotitāmala-kapolam udāra-nāsam

यच्छ्रीनिकेतमलिभि: परिसेव्यमानंभूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् । मीनद्वयाश्रयमधिक्षिपदब्जनेत्रंध्यायेन्मनोमयमतन्द्रित उल्लसद्भ्रु ॥ ३० ॥

yac chrī-niketam alibhiḥ parisevyamānaṁbhūtyā svayā kuṭila-kuntala-vṛnda-juṣṭammīna-dvayāśrayam adhikṣipad abja-netraṁdhyāyen manomayam atandrita ullasad-bhru

तस्यावलोकमधिकं कृपयातिघोर-तापत्रयोपशमनाय निसृष्टमक्ष्णो: । स्‍निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादंध्यायेच्चिरं विपुलभावनया गुहायाम् ॥ ३१ ॥

tasyāvalokam adhikaṁ kṛpayātighora-tāpa-trayopaśamanāya nisṛṣṭam akṣṇoḥsnigdha-smitānuguṇitaṁ vipula-prasādaṁdhyāyec ciraṁ vipula-bhāvanayā guhāyām

हासं हरेरवनताखिललोकतीव्र-शोकाश्रुसागरविशोषणमत्युदारम् । सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्यभ्रूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य ॥ ३२ ॥

hāsaṁ harer avanatākhila-loka-tīvra-śokāśru-sāgara-viśoṣaṇam atyudāramsammohanāya racitaṁ nija-māyayāsyabhrū-maṇḍalaṁ muni-kṛte makara-dhvajasya

ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ-भासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्‌क्ति । ध्यायेत्स्वदेहकुहरेऽवसितस्य विष्णोर्भक्त्यार्द्रयार्पितमना न पृथग्दिद‍ृक्षेत् ॥ ३३ ॥

dhyānāyanaṁ prahasitaṁ bahulādharoṣṭha-bhāsāruṇāyita-tanu-dvija-kunda-paṅktidhyāyet svadeha-kuhare ’vasitasya viṣṇorbhaktyārdrayārpita-manā na pṛthag didṛkṣet

एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावोभक्त्या द्रवद्‍धृदय उत्पुलक: प्रमोदात् । औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरर्द्यमानस्तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते ॥ ३४ ॥

evaṁ harau bhagavati pratilabdha-bhāvobhaktyā dravad-dhṛdaya utpulakaḥ pramodātautkaṇṭhya-bāṣpa-kalayā muhur ardyamānastac cāpi citta-baḍiśaṁ śanakair viyuṅkte

मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तंनिर्वाणमृच्छति मन: सहसा यथार्चि: । आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेकम्अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाह: ॥ ३५ ॥

muktāśrayaṁ yarhi nirviṣayaṁ viraktaṁnirvāṇam ṛcchati manaḥ sahasā yathārciḥātmānam atra puruṣo ’vyavadhānam ekamanvīkṣate pratinivṛtta-guṇa-pravāhaḥ

सोऽप्येतया चरमया मनसो निवृत्त्यातस्मिन्महिम्न्यवसित: सुखदु:खबाह्ये । हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दु:खयोर्यत्स्वात्मन्विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठ: ॥ ३६ ॥

so ’py etayā caramayā manaso nivṛttyātasmin mahimny avasitaḥ sukha-duḥkha-bāhyehetutvam apy asati kartari duḥkhayor yatsvātman vidhatta upalabdha-parātma-kāṣṭhaḥ

देहं च तं न चरम: स्थितमुत्थितं वासिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपम् । दैवादुपेतमथ दैववशादपेतंवासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३७ ॥

dehaṁ ca taṁ na caramaḥ sthitam utthitaṁ vāsiddho vipaśyati yato ’dhyagamat svarūpamdaivād upetam atha daiva-vaśād apetaṁvāso yathā parikṛtaṁ madirā-madāndhaḥ

देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत्स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग:स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३८ ॥

deho ’pi daiva-vaśagaḥ khalu karma yāvatsvārambhakaṁ pratisamīkṣata eva sāsuḥtaṁ sa-prapañcam adhirūḍha-samādhi-yogaḥsvāpnaṁ punar na bhajate pratibuddha-vastuḥ

यथा पुत्राच्च वित्ताच्च पृथङ्‌मर्त्य: प्रतीयते । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्देहादे: पुरुषस्तथा ॥ ३९ ॥

yathā putrāc ca vittāc capṛthaṅ martyaḥ pratīyateapy ātmatvenābhimatāddehādeḥ puruṣas tathā

यथोल्मुकाद्विस्फुलिङ्गाद्धूमाद्वापि स्वसम्भवात् । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्यथाग्नि: पृथगुल्मुकात् ॥ ४० ॥

yatholmukād visphuliṅgāddhūmād vāpi sva-sambhavātapy ātmatvenābhimatādyathāgniḥ pṛthag ulmukāt

भूतेन्द्रियान्त:करणात्प्रधानाज्जीवसंज्ञितात् । आत्मा तथा पृथग्द्रष्टा भगवान्ब्रह्मसंज्ञित: ॥ ४१ ॥

bhūtendriyāntaḥ-karaṇātpradhānāj jīva-saṁjñitātātmā tathā pṛthag draṣṭābhagavān brahma-saṁjñitaḥ

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षेतानन्यभावेन भूतेष्विव तदात्मताम् ॥ ४२ ॥

sarva-bhūteṣu cātmānaṁsarva-bhūtāni cātmaniīkṣetānanya-bhāvenabhūteṣv iva tad-ātmatām

स्वयोनिषु यथा ज्योतिरेकं नाना प्रतीयते । योनीनां गुणवैषम्यात्तथात्मा प्रकृतौ स्थित: ॥ ४३ ॥

sva-yoniṣu yathā jyotirekaṁ nānā pratīyateyonīnāṁ guṇa-vaiṣamyāttathātmā prakṛtau sthitaḥ

तस्मादिमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सदसदात्मिकाम् । दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ४४ ॥

tasmād imāṁ svāṁ prakṛtiṁdaivīṁ sad-asad-ātmikāmdurvibhāvyāṁ parābhāvyasvarūpeṇāvatiṣṭhate