Canto 3, Chapter 29

देवहूतिरुवाचलक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥

devahūtir uvācalakṣaṇaṁ mahad-ādīnāṁprakṛteḥ puruṣasya casvarūpaṁ lakṣyate ’mīṣāṁyena tat-pāramārthikam

विरागो येन पुरुषो भगवन्सर्वतो भवेत् । आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृती: ॥ ३ ॥

virāgo yena puruṣobhagavan sarvato bhavetācakṣva jīva-lokasyavividhā mama saṁsṛtīḥ

कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते । स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतो: कुशलं जना: ॥ ४ ॥

kālasyeśvara-rūpasyapareṣāṁ ca parasya tesvarūpaṁ bata kurvantiyad-dhetoḥ kuśalaṁ janāḥ

लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुष-श्चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये । श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धियात्वमाविरासी: किल योगभास्कर: ॥ ५ ॥

lokasya mithyābhimater acakṣuṣaściraṁ prasuptasya tamasy anāśrayeśrāntasya karmasv anuviddhayā dhiyātvam āvirāsīḥ kila yoga-bhāskaraḥ

मैत्रेय उवाच इति मातुर्वच: श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महामुनि: । आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणार्दित: ॥ ६ ॥

maitreya uvācaiti mātur vacaḥ ślakṣṇaṁpratinandya mahā-muniḥābabhāṣe kuru-śreṣṭhaprītas tāṁ karuṇārditaḥ

श्रीभगवानुवाचभक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते । स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते ॥ ७ ॥

śrī-bhagavān uvācabhakti-yogo bahu-vidhomārgair bhāmini bhāvyatesvabhāva-guṇa-mārgeṇapuṁsāṁ bhāvo vibhidyate

अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यमेव वा । संरम्भी भिन्नद‍ृग्भावं मयि कुर्यात्स तामस: ॥ ८ ॥

abhisandhāya yo hiṁsāṁdambhaṁ mātsaryam eva vāsaṁrambhī bhinna-dṛg bhāvaṁmayi kuryāt sa tāmasaḥ

विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा । अर्चादावर्चयेद्यो मां पृथग्भाव: स राजस: ॥ ९ ॥

viṣayān abhisandhāyayaśa aiśvaryam eva vāarcādāv arcayed yo māṁpṛthag-bhāvaḥ sa rājasaḥ

कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भाव: स सात्त्विक: ॥ १० ॥

karma-nirhāram uddiśyaparasmin vā tad-arpaṇamyajed yaṣṭavyam iti vāpṛthag-bhāvaḥ sa sāttvikaḥ

मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥

mad-guṇa-śruti-mātreṇamayi sarva-guhāśayemano-gatir avicchinnāyathā gaṅgāmbhaso ’mbudhau

सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जना: ॥ १३ ॥

sālokya-sārṣṭi-sāmīpya-sārūpyaikatvam apy utadīyamānaṁ na gṛhṇantivinā mat-sevanaṁ janāḥ

स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृत: । येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते ॥ १४ ॥

sa eva bhakti-yogākhyaātyantika udāhṛtaḥyenātivrajya tri-guṇaṁmad-bhāvāyopapadyate

निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा । क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यश: ॥ १५ ॥

niṣevitenānimittenasva-dharmeṇa mahīyasākriyā-yogena śastenanātihiṁsreṇa nityaśaḥ

मद्धिष्ण्यदर्शनस्पर्शपूजास्तुत्यभिवन्दनै: । भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च ॥ १६ ॥

mad-dhiṣṇya-darśana-sparśa-pūjā-stuty-abhivandanaiḥbhūteṣu mad-bhāvanayāsattvenāsaṅgamena ca

महतां बहुमानेन दीनानामनुकम्पया । मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च ॥ १७ ॥

mahatāṁ bahu-mānenadīnānām anukampayāmaitryā caivātma-tulyeṣuyamena niyamena ca

आध्यात्मिकानुश्रवणान्नामसङ्कीर्तनाच्च मे । आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहङ्‍‌क्रियया तथा ॥ १८ ॥

ādhyātmikānuśravaṇānnāma-saṅkīrtanāc ca meārjavenārya-saṅgenanirahaṅkriyayā tathā

मद्धर्मणो गुणैरेतै: परिसंशुद्ध आशय: । पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम् ॥ १९ ॥

mad-dharmaṇo guṇair etaiḥparisaṁśuddha āśayaḥpuruṣasyāñjasābhyetiśruta-mātra-guṇaṁ hi mām

यथा वातरथो घ्राणमावृङ्क्ते गन्ध आशयात् । एवं योगरतं चेत आत्मानमविकारि यत् ॥ २० ॥

yathā vāta-ratho ghrāṇamāvṛṅkte gandha āśayātevaṁ yoga-rataṁ cetaātmānam avikāri yat

अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थित: सदा । तमवज्ञाय मां मर्त्य: कुरुतेऽर्चाविडम्बनम् ॥ २१ ॥

ahaṁ sarveṣu bhūteṣubhūtātmāvasthitaḥ sadātam avajñāya māṁ martyaḥkurute ’rcā-viḍambanam

यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् । हित्वार्चां भजते मौढ्याद्भस्मन्येव जुहोति स: ॥ २२ ॥

yo māṁ sarveṣu bhūteṣusantam ātmānam īśvaramhitvārcāṁ bhajate mauḍhyādbhasmany eva juhoti saḥ

द्विषत: परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिन: । भूतेषु बद्धवैरस्य न मन: शान्तिमृच्छति ॥ २३ ॥

dviṣataḥ para-kāye māṁmānino bhinna-darśinaḥbhūteṣu baddha-vairasyana manaḥ śāntim ṛcchati

अहमुच्चावचैर्द्रव्यै: क्रिययोत्पन्नयानघे । नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिन: ॥ २४ ॥

aham uccāvacair dravyaiḥkriyayotpannayānaghenaiva tuṣye ’rcito ’rcāyāṁbhūta-grāmāvamāninaḥ

अर्चादावर्चयेत्तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत् । यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ २५ ॥

arcādāv arcayet tāvadīśvaraṁ māṁ sva-karma-kṛtyāvan na veda sva-hṛdisarva-bhūteṣv avasthitam

आत्मनश्च परस्यापि य: करोत्यन्तरोदरम् । तस्य भिन्नद‍ृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम् ॥ २६ ॥

ātmanaś ca parasyāpiyaḥ karoty antarodaramtasya bhinna-dṛśo mṛtyurvidadhe bhayam ulbaṇam

अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अर्हयेद्दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा ॥ २७ ॥

atha māṁ sarva-bhūteṣubhūtātmānaṁ kṛtālayamarhayed dāna-mānābhyāṁmaitryābhinnena cakṣuṣā

जीवा: श्रेष्ठा ह्यजीवानां तत: प्राणभृत: शुभे । त: सचित्ता: प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तय: ॥ २८ ॥

jīvāḥ śreṣṭhā hy ajīvānāṁtataḥ prāṇa-bhṛtaḥ śubhetataḥ sa-cittāḥ pravarāstataś cendriya-vṛttayaḥ

तत्रापि स्पर्शवेदिभ्य: प्रवरा रसवेदिन: । तेभ्यो गन्धविद: श्रेष्ठास्तत: शब्दविदो वरा: ॥ २९ ॥

tatrāpi sparśa-vedibhyaḥpravarā rasa-vedinaḥtebhyo gandha-vidaḥ śreṣṭhāstataḥ śabda-vido varāḥ

रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदत: । तेषां बहुपदा: श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥

rūpa-bheda-vidas tatratataś cobhayato-dataḥteṣāṁ bahu-padāḥ śreṣṭhāścatuṣ-pādas tato dvi-pāt

ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तम: । ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्तत: ॥ ३१ ॥

tato varṇāś ca catvārasteṣāṁ brāhmaṇa uttamaḥbrāhmaṇeṣv api veda-jñohy artha-jño ’bhyadhikas tataḥ

अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता तत: श्रेयान्स्वकर्मकृत् । मुक्तसङ्गस्ततो भूयानदोग्धा धर्ममात्मन: ॥ ३२ ॥

artha-jñāt saṁśaya-cchettātataḥ śreyān sva-karma-kṛtmukta-saṅgas tato bhūyānadogdhā dharmam ātmanaḥ

तस्मान्मय्यर्पिताशेषक्रियार्थात्मा निरन्तर: । मय्यर्पितात्मन: पुंसो मयि संन्यस्तकर्मण: । न पश्यामि परं भूतमकर्तु: समदर्शनात् ॥ ३३ ॥

tasmān mayy arpitāśeṣa-kriyārthātmā nirantaraḥmayy arpitātmanaḥ puṁsomayi sannyasta-karmaṇaḥna paśyāmi paraṁ bhūtamakartuḥ sama-darśanāt

मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्बहुमानयन् । ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥

manasaitāni bhūtānipraṇamed bahu-mānayanīśvaro jīva-kalayāpraviṣṭo bhagavān iti

भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरित: । ययोरेकतरेणैव पुरुष: पुरुषं व्रजेत् ॥ ३५ ॥

bhakti-yogaś ca yogaś camayā mānavy udīritaḥyayor ekatareṇaivapuruṣaḥ puruṣaṁ vrajet

एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मण: परमात्मन: । परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम् ॥ ३६ ॥

etad bhagavato rūpaṁbrahmaṇaḥ paramātmanaḥparaṁ pradhānaṁ puruṣaṁdaivaṁ karma-viceṣṭitam

रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते । भूतानां महदादीनां यतो भिन्नद‍ृशां भयम् ॥ ३७ ॥

rūpa-bhedāspadaṁ divyaṁkāla ity abhidhīyatebhūtānāṁ mahad-ādīnāṁyato bhinna-dṛśāṁ bhayam

योऽन्त: प्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रय: । स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ काल: कलयतां प्रभु: ॥ ३८ ॥

yo ’ntaḥ praviśya bhūtānibhūtair atty akhilāśrayaḥsa viṣṇv-ākhyo ’dhiyajño ’saukālaḥ kalayatāṁ prabhuḥ

न चास्य कश्चिद्दयितो न द्वेष्यो न च बान्धव: । आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत् ॥ ३९ ॥

na cāsya kaścid dayitona dveṣyo na ca bāndhavaḥāviśaty apramatto ’saupramattaṁ janam anta-kṛt

यद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्भयात् । यद्भयाद्वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात् ॥ ४० ॥

yad-bhayād vāti vāto ’yaṁsūryas tapati yad-bhayātyad-bhayād varṣate devobha-gaṇo bhāti yad-bhayāt

यद्वनस्पतयो भीता लताश्चौषधिभि: सह । स्वे स्वे कालेऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च ॥ ४१ ॥

yad vanaspatayo bhītālatāś cauṣadhibhiḥ sahasve sve kāle ’bhigṛhṇantipuṣpāṇi ca phalāni ca

स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्युदधिर्यत: । अग्निरिन्धे सगिरिभिर्भूर्न मज्जति यद्भयात् ॥ ४२ ॥

sravanti sarito bhītānotsarpaty udadhir yataḥagnir indhe sa-giribhirbhūr na majjati yad-bhayāt

नभो ददाति श्वसतां पदं यन्नियमादद: । लोकं स्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतम् ॥ ४३ ॥

nabho dadāti śvasatāṁpadaṁ yan-niyamād adaḥlokaṁ sva-dehaṁ tanutemahān saptabhir āvṛtam

गुणाभिमानिनो देवा: सर्गादिष्वस्य यद्भयात् । वर्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एतच्चराचरम् ॥ ४४ ॥

guṇābhimānino devāḥsargādiṣv asya yad-bhayātvartante ’nuyugaṁ yeṣāṁvaśa etac carācaram

सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ ४५ ॥

so ’nanto ’nta-karaḥ kālo’nādir ādi-kṛd avyayaḥjanaṁ janena janayanmārayan mṛtyunāntakam