Canto 3, Chapter 30

कपिल उवाच तस्यैतस्य जनो नूनं नायं वेदोरुविक्रमम् । काल्यमानोऽपि बलिनो वायोरिव घनावलि: ॥ १ ॥

kapila uvācatasyaitasya jano nūnaṁnāyaṁ vedoru-vikramamkālyamāno ’pi balinovāyor iva ghanāvaliḥ

यं यमर्थमुपादत्ते दु:खेन सुखहेतवे । तं तं धुनोति भगवान्पुमाञ्छोचति यत्कृते ॥ २ ॥

yaṁ yam artham upādatteduḥkhena sukha-hetavetaṁ taṁ dhunoti bhagavānpumāñ chocati yat-kṛte

यदध्रुवस्य देहस्य सानुबन्धस्य दुर्मति: । ध्रुवाणि मन्यते मोहाद् गृहक्षेत्रवसूनि च ॥ ३ ॥

yad adhruvasya dehasyasānubandhasya durmatiḥdhruvāṇi manyate mohādgṛha-kṣetra-vasūni ca

जन्तुर्वै भव एतस्मिन्यां यां योनिमनुव्रजेत् । तस्यां तस्यां स लभते निर्वृतिं न विरज्यते ॥ ४ ॥

jantur vai bhava etasminyāṁ yāṁ yonim anuvrajettasyāṁ tasyāṁ sa labhatenirvṛtiṁ na virajyate

नरकस्थोऽपि देहं वै न पुमांस्त्यक्तुमिच्छति । नारक्यां निर्वृतौ सत्यां देवमायाविमोहित: ॥ ५ ॥

naraka-stho ’pi dehaṁ vaina pumāṁs tyaktum icchatinārakyāṁ nirvṛtau satyāṁdeva-māyā-vimohitaḥ

आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । निरूढमूलहृदय आत्मानं बहु मन्यते ॥ ६ ॥

ātma-jāyā-sutāgāra-paśu-draviṇa-bandhuṣunirūḍha-mūla-hṛdayaātmānaṁ bahu manyate

सन्दह्यमानसर्वाङ्ग एषामुद्वहनाधिना । करोत्यविरतं मूढो दुरितानि दुराशय: ॥ ७ ॥

sandahyamāna-sarvāṅgaeṣām udvahanādhinākaroty avirataṁ mūḍhoduritāni durāśayaḥ

आक्षिप्तात्मेन्द्रिय: स्त्रीणामसतीनां च मायया । रहो रचितयालापै: शिशूनां कलभाषिणाम् ॥ ८ ॥

ākṣiptātmendriyaḥ strīṇāmasatīnāṁ ca māyayāraho racitayālāpaiḥśiśūnāṁ kala-bhāṣiṇām

गृहेषु कूटधर्मेषु दु:खतन्त्रेष्वतन्द्रित: । कुर्वन्दु:खप्रतीकारं सुखवन्मन्यते गृही ॥ ९ ॥

gṛheṣu kūṭa-dharmeṣuduḥkha-tantreṣv atandritaḥkurvan duḥkha-pratīkāraṁsukhavan manyate gṛhī

अर्थैरापादितैर्गुर्व्या हिंसयेतस्ततश्च तान् । पुष्णाति येषां पोषेण शेषभुग्यात्यध: स्वयम् ॥ १० ॥

arthair āpāditair gurvyāhiṁsayetas-tataś ca tānpuṣṇāti yeṣāṁ poṣeṇaśeṣa-bhug yāty adhaḥ svayam

वार्तायां लुप्यमानायामारब्धायां पुन: पुन: । लोभाभिभूतो नि:सत्त्व: परार्थे कुरुते स्पृहाम् ॥ ११ ॥

vārtāyāṁ lupyamānāyāmārabdhāyāṁ punaḥ punaḥlobhābhibhūto niḥsattvaḥparārthe kurute spṛhām

कुटुम्बभरणाकल्पो मन्दभाग्यो वृथोद्यम: । श्रिया विहीन: कृपणो ध्यायञ्‍छ्वसिति मूढधी: ॥ १२ ॥

kuṭumba-bharaṇākalpomanda-bhāgyo vṛthodyamaḥśriyā vihīnaḥ kṛpaṇodhyāyañ chvasiti mūḍha-dhīḥ

एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलत्रादयस्तथा । नाद्रियन्ते यथापूर्वं कीनाशा इव गोजरम् ॥ १३ ॥

evaṁ sva-bharaṇākalpaṁtat-kalatrādayas tathānādriyante yathā pūrvaṁkīnāśā iva go-jaram

तत्राप्यजातनिर्वेदो भ्रियमाण: स्वयम्भृतै: । जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे ॥ १४ ॥

tatrāpy ajāta-nirvedobhriyamāṇaḥ svayam bhṛtaiḥjarayopātta-vairūpyomaraṇābhimukho gṛhe

आस्तेऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाहरन् । आमयाव्यप्रदीप्ताग्निरल्पाहारोऽल्पचेष्टित: ॥ १५ ॥

āste ’vamatyopanyastaṁgṛha-pāla ivāharanāmayāvy apradīptāgniralpāhāro ’lpa-ceṣṭitaḥ

वायुनोत्क्रमतोत्तार: कफसंरुद्धनाडिक: । कासश्वासकृतायास: कण्ठे घुरघुरायते ॥ १६ ॥

vāyunotkramatottāraḥkapha-saṁruddha-nāḍikaḥkāsa-śvāsa-kṛtāyāsaḥkaṇṭhe ghura-ghurāyate

शयान: परिशोचद्‌भि: परिवीत: स्वबन्धुभि: । वाच्यमानोऽपि न ब्रूते कालपाशवशं गत: ॥ १७ ॥

śayānaḥ pariśocadbhiḥparivītaḥ sva-bandhubhiḥvācyamāno ’pi na brūtekāla-pāśa-vaśaṁ gataḥ

एवं कुटुम्बभरणे व्यापृतात्माजितेन्द्रिय: । म्रियते रुदतां स्वानामुरुवेदनयास्तधी: ॥ १८ ॥

evaṁ kuṭumba-bharaṇevyāpṛtātmājitendriyaḥmriyate rudatāṁ svānāmuru-vedanayāsta-dhīḥ

यमदूतौ तदा प्राप्तौ भीमौ सरभसेक्षणौ । स दृष्ट्वा त्रस्तहृदय: शकृन्मूत्रं विमुञ्चति ॥ १९ ॥

yama-dūtau tadā prāptaubhīmau sarabhasekṣaṇausa dṛṣṭvā trasta-hṛdayaḥśakṛn-mūtraṁ vimuñcati

यातनादेह आवृत्य पाशैर्बद्ध्वा गले बलात् । नयतो दीर्घमध्वानं दण्ड्यं राजभटा यथा ॥ २० ॥

yātanā-deha āvṛtyapāśair baddhvā gale balātnayato dīrgham adhvānaṁdaṇḍyaṁ rāja-bhaṭā yathā

तयोर्निर्भिन्नहृदयस्तर्जनैर्जातवेपथु: । पथि श्वभिर्भक्ष्यमाण आर्तोऽघं स्वमनुस्मरन् ॥ २१ ॥

tayor nirbhinna-hṛdayastarjanair jāta-vepathuḥpathi śvabhir bhakṣyamāṇaārto ’ghaṁ svam anusmaran

क्षुत्तृट्परीतोऽर्कदवानलानिलै:सन्तप्यमान: पथि तप्तवालुके । कृच्छ्रेण पृष्ठे कशया च ताडितश्चलत्यशक्तोऽपि निराश्रमोदके ॥ २२ ॥

kṣut-tṛṭ-parīto ’rka-davānalānilaiḥsantapyamānaḥ pathi tapta-vālukekṛcchreṇa pṛṣṭhe kaśayā ca tāḍitaścalaty aśakto ’pi nirāśramodake

तत्र तत्र पतञ्छ्रान्तो मूर्च्छित: पुनरुत्थित: । पथा पापीयसा नीतस्तरसा यमसादनम् ॥ २३ ॥

tatra tatra patañ chrāntomūrcchitaḥ punar utthitaḥpathā pāpīyasā nītastarasā yama-sādanam

योजनानां सहस्राणि नवतिं नव चाध्वन: । त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा नीत: प्राप्नोति यातना: ॥ २४ ॥

yojanānāṁ sahasrāṇinavatiṁ nava cādhvanaḥtribhir muhūrtair dvābhyāṁ vānītaḥ prāpnoti yātanāḥ

आदीपनं स्वगात्राणां वेष्टयित्वोल्मुकादिभि: । आत्ममांसादनं क्‍वापि स्वकृत्तं परतोऽपि वा ॥ २५ ॥

ādīpanaṁ sva-gātrāṇāṁveṣṭayitvolmukādibhiḥātma-māṁsādanaṁ kvāpisva-kṛttaṁ parato ’pi vā

जीवतश्चान्त्राभ्युद्धार: श्वगृध्रैर्यमसादने । सर्पवृश्चिकदंशाद्यैर्दशद्‌भिश्चात्मवैशसम् ॥ २६ ॥

jīvataś cāntrābhyuddhāraḥśva-gṛdhrair yama-sādanesarpa-vṛścika-daṁśādyairdaśadbhiś cātma-vaiśasam

kṛntanaṁ cāvayavaśogajādibhyo bhidāpanampātanaṁ giri-śṛṅgebhyorodhanaṁ cāmbu-gartayoḥ

यास्तामिस्रान्धतामिस्रा रौरवाद्याश्च यातना: । भुङ्क्ते नरो वा नारी वा मिथ: सङ्गेन निर्मिता: ॥ २८ ॥

yās tāmisrāndha-tāmisrārauravādyāś ca yātanāḥbhuṅkte naro vā nārī vāmithaḥ saṅgena nirmitāḥ

अत्रैव नरक: स्वर्ग इति मात: प्रचक्षते । या यातना वै नारक्यस्ता इहाप्युपलक्षिता: ॥ २९ ॥

atraiva narakaḥ svargaiti mātaḥ pracakṣateyā yātanā vai nārakyastā ihāpy upalakṣitāḥ

एवं कुटुम्बं बिभ्राण उदरम्भर एव वा । विसृज्येहोभयं प्रेत्य भुङ्क्ते तत्फलमीद‍ृशम् ॥ ३० ॥

evaṁ kuṭumbaṁ bibhrāṇaudaram bhara eva vāvisṛjyehobhayaṁ pretyabhuṅkte tat-phalam īdṛśam

एक: प्रपद्यते ध्वान्तं हित्वेदं स्वकलेवरम् । कुशलेतरपाथेयो भूतद्रोहेण यद्भृतम् ॥ ३१ ॥

ekaḥ prapadyate dhvāntaṁhitvedaṁ sva-kalevaramkuśaletara-pātheyobhūta-droheṇa yad bhṛtam

दैवेनासादितं तस्य शमलं निरये पुमान् । भुङ्क्ते कुटुम्बपोषस्य हृतवित्त इवातुर: ॥ ३२ ॥

daivenāsāditaṁ tasyaśamalaṁ niraye pumānbhuṅkte kuṭumba-poṣasyahṛta-vitta ivāturaḥ

केवलेन ह्यधर्मेण कुटुम्बभरणोत्सुक: । याति जीवोऽन्धतामिस्रं चरमं तमस: पदम् ॥ ३३ ॥

kevalena hy adharmeṇakuṭumba-bharaṇotsukaḥyāti jīvo ’ndha-tāmisraṁcaramaṁ tamasaḥ padam

अधस्तान्नरलोकस्य यावतीर्यातनादय: । क्रमश: समनुक्रम्य पुनरत्राव्रजेच्छुचि: ॥ ३४ ॥

adhastān nara-lokasyayāvatīr yātanādayaḥkramaśaḥ samanukramyapunar atrāvrajec chuciḥ