Canto 3, Chapter 4

उद्धव उवाच अथ ते तदनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् । तया विभ्रंशितज्ञाना दुरुक्तैर्मर्म पस्पृश: ॥ १ ॥

uddhava uvācaatha te tad-anujñātābhuktvā pītvā ca vāruṇīmtayā vibhraṁśita-jñānāduruktair marma paspṛśuḥ

तेषां मैरेयदोषेण विषमीकृतचेतसाम् । निम्‍लोचति रवावासीद्वेणूनामिव मर्दनम् ॥ २ ॥

teṣāṁ maireya-doṣeṇaviṣamīkṛta-cetasāmnimlocati ravāv āsīdveṇūnām iva mardanam

भगवान् स्वात्ममायाया गतिं तामवलोक्य स: । सरस्वतीमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत् ॥ ३ ॥

bhagavān svātma-māyāyāgatiṁ tām avalokya saḥsarasvatīm upaspṛśyavṛkṣa-mūlam upāviśat

अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्तिहरेण ह । बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुलं संजिहीर्षुणा ॥ ४ ॥

ahaṁ cokto bhagavatāprapannārti-hareṇa habadarīṁ tvaṁ prayāhītisva-kulaṁ sañjihīrṣuṇā

तथापि तदभिप्रेतं जानन्नहमरिन्दम । पृष्ठतोऽन्वगमं भर्तु: पादविश्लेषणाक्षम: ॥ ५ ॥

tathāpi tad-abhipretaṁjānann aham arindamapṛṣṭhato ’nvagamaṁ bhartuḥpāda-viśleṣaṇākṣamaḥ

अद्राक्षमेकमासीनं विचिन्वन् दयितं पतिम् । श्रीनिकेतं सरस्वत्यां कृतकेतमकेतनम् ॥ ६ ॥

adrākṣam ekam āsīnaṁvicinvan dayitaṁ patimśrī-niketaṁ sarasvatyāṁkṛta-ketam aketanam

श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुणलोचनम् । दोर्भिश्चतुर्भिर्विदितं पीतकौशाम्बरेण च ॥ ७ ॥

śyāmāvadātaṁ virajaṁpraśāntāruṇa-locanamdorbhiś caturbhir viditaṁpīta-kauśāmbareṇa ca

वाम ऊरावधिश्रित्य दक्षिणाङ्‌घ्रि सरोरुहम् । अपाश्रितार्भकाश्वत्थमकृशं त्यक्तपिप्पलम् ॥ ८ ॥

vāma ūrāv adhiśrityadakṣiṇāṅghri-saroruhamapāśritārbhakāśvatthamakṛśaṁ tyakta-pippalam

तस्मिन्महाभागवतो द्वैपायनसुहृत्सखा । लोकाननुचरन् सिद्ध आससाद यद‍ृच्छया ॥ ९ ॥

tasmin mahā-bhāgavatodvaipāyana-suhṛt-sakhālokān anucaran siddhaāsasāda yadṛcchayā

तस्यानुरक्तस्य मुनेर्मुकुन्द:प्रमोदभावानतकन्धरस्य । आश‍ृण्वतो मामनुरागहास-समीक्षया विश्रमयन्नुवाच ॥ १० ॥

tasyānuraktasya muner mukundaḥpramoda-bhāvānata-kandharasyaāśṛṇvato mām anurāga-hāsa-samīkṣayā viśramayann uvāca

श्री भगवानुवाचवेदाहमन्तर्मनसीप्सितं तेददामि यत्तद् दुरवापमन्यै: । सत्रे पुरा विश्वसृजां वसूनांमत्सिद्धिकामेन वसो त्वयेष्ट: ॥ ११ ॥

śrī-bhagavān uvācavedāham antar manasīpsitaṁ tedadāmi yat tad duravāpam anyaiḥsatre purā viśva-sṛjāṁ vasūnāṁmat-siddhi-kāmena vaso tvayeṣṭaḥ

स एष साधो चरमो भवाना-मासादितस्ते मदनुग्रहो यत् । यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तंदिष्टय‍ा दद‍ृश्वान् विशदानुवृत्त्या ॥ १२ ॥

sa eṣa sādho caramo bhavānāmāsāditas te mad-anugraho yatyan māṁ nṛlokān raha utsṛjantaṁdiṣṭyā dadṛśvān viśadānuvṛttyā

पुरा मया प्रोक्तमजाय नाभ्येपद्मे निषण्णाय ममादिसर्गे । ज्ञानं परं मन्महिमावभासंयत्सूरयो भागवतं वदन्ति ॥ १३ ॥

purā mayā proktam ajāya nābhyepadme niṣaṇṇāya mamādi-sargejñānaṁ paraṁ man-mahimāvabhāsaṁyat sūrayo bhāgavataṁ vadanti

इत्याद‍ृतोक्त: परमस्य पुंस:प्रतिक्षणानुग्रहभाजनोऽहम् । स्‍नेहोत्थरोमा स्खलिताक्षरस्तंमुञ्चञ्छुच: प्राञ्जलिराबभाषे ॥ १४ ॥

ity ādṛtoktaḥ paramasya puṁsaḥpratikṣaṇānugraha-bhājano ’hamsnehottha-romā skhalitākṣaras taṁmuñcañ chucaḥ prāñjalir ābabhāṣe

को न्वीश ते पादसरोजभाजांसुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्वपीह । तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन्भवत्पदाम्भोजनिषेवणोत्सुक: ॥ १५ ॥

ko nv īśa te pāda-saroja-bhājāṁsudurlabho ’rtheṣu caturṣv apīhatathāpi nāhaṁ pravṛṇomi bhūmanbhavat-padāmbhoja-niṣevaṇotsukaḥ

कर्माण्यनीहस्य भवोऽभवस्य तेदुर्गाश्रयोऽथारिभयात्पलायनम् । कालात्मनो यत्प्रमदायुताश्रम:स्वात्मन्रते: खिद्यति धीर्विदामिह ॥ १६ ॥

karmāṇy anīhasya bhavo ’bhavasya tedurgāśrayo ’thāri-bhayāt palāyanamkālātmano yat pramadā-yutāśramaḥsvātman-rateḥ khidyati dhīr vidām iha

मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत्त्व-मकुण्ठिताखण्डसदात्मबोध: । पृच्छे: प्रभो मुग्ध इवाप्रमत्त-स्तन्नो मनो मोहयतीव देव ॥ १७ ॥

mantreṣu māṁ vā upahūya yat tvamakuṇṭhitākhaṇḍa-sadātma-bodhaḥpṛccheḥ prabho mugdha ivāpramattastan no mano mohayatīva deva

ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशंप्रोवाच कस्मै भगवान् समग्रम् । अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्त-र्वदाञ्जसा यद् वृजिनं तरेम ॥ १८ ॥

jñānaṁ paraṁ svātma-rahaḥ-prakāśaṁprovāca kasmai bhagavān samagramapi kṣamaṁ no grahaṇāya bhartarvadāñjasā yad vṛjinaṁ tarema

इत्यावेदितहार्दाय मह्यं स भगवान् पर: । आदिदेशारविन्दाक्ष आत्मन: परमां स्थितिम् ॥ १९ ॥

ity āvedita-hārdāyamahyaṁ sa bhagavān paraḥādideśāravindākṣaātmanaḥ paramāṁ sthitim

स एवमाराधितपादतीर्था-दधीततत्त्वात्मविबोधमार्ग:प्रणम्य पादौ परिवृत्य देव-मिहागतोऽहं विरहातुरात्मा ॥ २० ॥

sa evam ārādhita-pāda-tīrthādadhīta-tattvātma-vibodha-mārgaḥpraṇamya pādau parivṛtya devamihāgato ’haṁ virahāturātmā

सोऽहं तद्दर्शनाह्लादवियोगार्तियुत: प्रभो । गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रममण्डलम् ॥ २१ ॥

so ’haṁ tad-darśanāhlāda-viyogārti-yutaḥ prabhogamiṣye dayitaṁ tasyabadaryāśrama-maṇḍalam

यत्र नारायणो देवो नरश्च भगवानृषि: । मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोकभावनौ ॥ २२ ॥

yatra nārāyaṇo devonaraś ca bhagavān ṛṣiḥmṛdu tīvraṁ tapo dīrghaṁtepāte loka-bhāvanau

श्री शुक उवाच इत्युद्धवादुपाकर्ण्य सुहृदां दु:सहं वधम् । ज्ञानेनाशमयत्क्षत्ता शोकमुत्पतितं बुध: ॥ २३ ॥

śrī-śuka uvācaity uddhavād upākarṇyasuhṛdāṁ duḥsahaṁ vadhamjñānenāśamayat kṣattāśokam utpatitaṁ budhaḥ

स तं महाभागवतं व्रजन्तं कौरवर्षभ: । विश्रम्भादभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्णपरिग्रहे ॥ २४ ॥

sa taṁ mahā-bhāgavataṁvrajantaṁ kauravarṣabhaḥviśrambhād abhyadhattedaṁmukhyaṁ kṛṣṇa-parigrahe

विदुर उवाच ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशंयदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते । वक्तुं भवान्नोऽर्हति यद्धि विष्णो-र्भृत्या: स्वभृत्यार्थकृतश्चरन्ति ॥ २५ ॥

vidura uvācajñānaṁ paraṁ svātma-rahaḥ-prakāśaṁyad āha yogeśvara īśvaras tevaktuṁ bhavān no ’rhati yad dhi viṣṇorbhṛtyāḥ sva-bhṛtyārtha-kṛtaś caranti

उद्धव उवाच ननु ते तत्त्वसंराध्य ऋषि: कौषारवोऽन्तिके । साक्षाद्भगवतादिष्टो मर्त्यलोकं जिहासता ॥ २६ ॥

uddhava uvācananu te tattva-saṁrādhyaṛṣiḥ kauṣāravo ’ntikesākṣād bhagavatādiṣṭomartya-lokaṁ jihāsatā

श्री शुक उवाच इति सह विदुरेण विश्वमूर्ते-र्गुणकथया सुधयाप्लावितोरुताप: । क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्तांसमुषित औपगविर्निशां ततोऽगात् ॥ २७ ॥

śrī-śuka uvācaiti saha vidureṇa viśva-mūrterguṇa-kathayā sudhayā plāvitoru-tāpaḥkṣaṇam iva puline yamasvasus tāṁsamuṣita aupagavir niśāṁ tato ’gāt

राजोवाचनिधनमुपगतेषु वृष्णिभोजे-ष्वधिरथयूथपयूथपेषु मुख्य: । स तु कथमवशिष्ट उद्धवो यद्धरि-रपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीश: ॥ २८ ॥

rājovācanidhanam upagateṣu vṛṣṇi-bhojeṣvadhiratha-yūthapa-yūthapeṣu mukhyaḥsa tu katham avaśiṣṭa uddhavo yaddharir api tatyaja ākṛtiṁ tryadhīśaḥ

श्री शुक उवाच ब्रह्मशापापदेशेन कालेनामोघवाञ्छित: । संहृत्य स्वकुलं स्फीतं त्यक्ष्यन्देहमचिन्तयत् ॥ २९ ॥

śrī-śuka uvācabrahma-śāpāpadeśenakālenāmogha-vāñchitaḥsaṁhṛtya sva-kulaṁ sphītaṁtyakṣyan deham acintayat

अस्माल्लोकादुपरते मयि ज्ञानं मदाश्रयम् । अर्हत्युद्धव एवाद्धा सम्प्रत्यात्मवतां वर: ॥ ३० ॥

asmāl lokād uparatemayi jñānaṁ mad-āśrayamarhaty uddhava evāddhāsampraty ātmavatāṁ varaḥ

नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नार्दित: प्रभु: । अतो मद्वयुनं लोकं ग्राहयन्निह तिष्ठतु ॥ ३१ ॥

noddhavo ’ṇv api man-nyūnoyad guṇair nārditaḥ prabhuḥato mad-vayunaṁ lokaṁgrāhayann iha tiṣṭhatu

एवं त्रिलोकगुरुणा सन्दिष्ट: शब्दयोनिना । बदर्याश्रममासाद्य हरिमीजे समाधिना ॥ ३२ ॥

evaṁ tri-loka-guruṇāsandiṣṭaḥ śabda-yoninābadaryāśramam āsādyaharim īje samādhinā

विदुरोऽप्युद्धवाच्छ्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मन: । क्रीडयोपात्तदेहस्य कर्माणि श्लाघितानि च ॥ ३३ ॥

viduro ’py uddhavāc chrutvākṛṣṇasya paramātmanaḥkrīḍayopātta-dehasyakarmāṇi ślāghitāni ca

देहन्यासं च तस्यैवं धीराणां धैर्यवर्धनम् । अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम् ॥ ३४ ॥

deha-nyāsaṁ ca tasyaivaṁdhīrāṇāṁ dhairya-vardhanamanyeṣāṁ duṣkarataraṁpaśūnāṁ viklavātmanām

आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् । ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वल: ॥ ३५ ॥

ātmānaṁ ca kuru-śreṣṭhakṛṣṇena manasekṣitamdhyāyan gate bhāgavateruroda prema-vihvalaḥ

कालिन्द्या: कतिभि: सिद्ध अहोभिर्भरतर्षभ । प्रापद्यत स्व:सरितं यत्र मित्रासुतो मुनि: ॥ ३६ ॥

kālindyāḥ katibhiḥ siddhaahobhir bharatarṣabhaprāpadyata svaḥ-saritaṁyatra mitrā-suto muniḥ