Canto 3, Chapter 31

श्रीभगवानुवाचकर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर्देहोपपत्तये । स्त्रिया: प्रविष्ट उदरं पुंसो रेत:कणाश्रय: ॥ १ ॥

śrī-bhagavān uvācakarmaṇā daiva-netreṇajantur dehopapattayestriyāḥ praviṣṭa udaraṁpuṁso retaḥ-kaṇāśrayaḥ

कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् । दशाहेन तु कर्कन्धू: पेश्यण्डं वा तत: परम् ॥ २ ॥

kalalaṁ tv eka-rātreṇapañca-rātreṇa budbudamdaśāhena tu karkandhūḥpeśy aṇḍaṁ vā tataḥ param

मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्‌घ्र्याद्यङ्गविग्रह: । नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद्भवस्त्रिभि: ॥ ३ ॥

māsena tu śiro dvābhyāṁbāhv-aṅghry-ādy-aṅga-vigrahaḥnakha-lomāsthi-carmāṇiliṅga-cchidrodbhavas tribhiḥ

चतुर्भिर्धातव: सप्त पञ्चभि: क्षुत्तृडुद्भव: । षड्‌भिर्जरायुणा वीत: कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे ॥ ४ ॥

caturbhir dhātavaḥ saptapañcabhiḥ kṣut-tṛḍ-udbhavaḥṣaḍbhir jarāyuṇā vītaḥkukṣau bhrāmyati dakṣiṇe

मातुर्जग्धान्नपानाद्यैरेधद्धातुरसम्मते । शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे ॥ ५ ॥

mātur jagdhānna-pānādyairedhad-dhātur asammateśete viṇ-mūtrayor gartesa jantur jantu-sambhave

कृमिभि: क्षतसर्वाङ्ग: सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् । मूर्च्छामाप्नोत्युरुक्लेशस्तत्रत्यै: क्षुधितैर्मुहु: ॥ ६ ॥

kṛmibhiḥ kṣata-sarvāṅgaḥsaukumāryāt pratikṣaṇammūrcchām āpnoty uru-kleśastatratyaiḥ kṣudhitair muhuḥ

कटुतीक्ष्णोष्णलवणरूक्षाम्‍लादिभिरुल्बणै: । मातृभुक्तैरुपस्पृष्ट: सर्वाङ्गोत्थितवेदन: ॥ ७ ॥

kaṭu-tīkṣṇoṣṇa-lavaṇa-rūkṣāmlādibhir ulbaṇaiḥmātṛ-bhuktair upaspṛṣṭaḥsarvāṅgotthita-vedanaḥ

उल्बेन संवृतस्तस्मिन्नन्त्रैश्च बहिरावृत: । आस्ते कृत्वा शिर: कुक्षौ भुग्नपृष्ठशिरोधर: ॥ ८ ॥

ulbena saṁvṛtas tasminnantraiś ca bahir āvṛtaḥāste kṛtvā śiraḥ kukṣaubhugna-pṛṣṭha-śirodharaḥ

अकल्प: स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे । तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात्कर्म जन्मशतोद्भवम् । स्मरन्दीर्घमनुच्छ्‌वासं शर्म किं नाम विन्दते ॥ ९ ॥

akalpaḥ svāṅga-ceṣṭāyāṁśakunta iva pañjaretatra labdha-smṛtir daivātkarma janma-śatodbhavamsmaran dīrgham anucchvāsaṁśarma kiṁ nāma vindate

आरभ्य सप्तमान्मासाल्लब्धबोधोऽपि वेपित: । नैकत्रास्ते सूतिवातैर्विष्ठाभूरिव सोदर: ॥ १० ॥

ārabhya saptamān māsāllabdha-bodho ’pi vepitaḥnaikatrāste sūti-vātairviṣṭhā-bhūr iva sodaraḥ

नाथमान ऋषिर्भीत: सप्तवध्रि: कृताञ्जलि: । स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पित: ॥ ११ ॥

nāthamāna ṛṣir bhītaḥsapta-vadhriḥ kṛtāñjaliḥstuvīta taṁ viklavayāvācā yenodare ’rpitaḥ

जन्तुरुवाचतस्योपसन्नमवितुं जगदिच्छयात्त-नानातनोर्भुवि चलच्चरणारविन्दम् । सोऽहं व्रजामि शरणं ह्यकुतोभयं मेयेनेद‍ृशी गतिरदर्श्यसतोऽनुरूपा ॥ १२ ॥

jantur uvācatasyopasannam avituṁ jagad icchayātta-nānā-tanor bhuvi calac-caraṇāravindamso ’haṁ vrajāmi śaraṇaṁ hy akuto-bhayaṁ meyenedṛśī gatir adarśy asato ’nurūpā

यस्त्वत्र बद्ध इव कर्मभिरावृतात्माभूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्ब्य मायाम् । आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डबोधम्आतप्यमानहृदयेऽवसितं नमामि ॥ १३ ॥

yas tv atra baddha iva karmabhir āvṛtātmābhūtendriyāśayamayīm avalambya māyāmāste viśuddham avikāram akhaṇḍa-bodhamātapyamāna-hṛdaye ’vasitaṁ namāmi

य: पञ्चभूतरचिते रहित: शरीरेच्छन्नोऽयथेन्द्रियगुणार्थचिदात्मकोऽहम् । तेनाविकुण्ठमहिमानमृषिं तमेनंवन्दे परं प्रकृतिपूरुषयो: पुमांसम् ॥ १४ ॥

yaḥ pañca-bhūta-racite rahitaḥ śarīrecchanno ’yathendriya-guṇārtha-cid-ātmako ’hamtenāvikuṇṭha-mahimānam ṛṣiṁ tam enaṁvande paraṁ prakṛti-pūruṣayoḥ pumāṁsam

यन्माययोरुगुणकर्मनिबन्धनेऽस्मिन्सांसारिके पथि चरंस्तदभिश्रमेण । नष्टस्मृति: पुनरयं प्रवृणीत लोकंयुक्त्या कया महदनुग्रहमन्तरेण ॥ १५ ॥

yan-māyayoru-guṇa-karma-nibandhane ’sminsāṁsārike pathi caraṁs tad-abhiśrameṇanaṣṭa-smṛtiḥ punar ayaṁ pravṛṇīta lokaṁyuktyā kayā mahad-anugraham antareṇa

ज्ञानं यदेतददधात्कतम: स देवस्त्रैकालिकंस्थिरचरेष्वनुवर्तितांश: । तंजीवकर्मपदवीमनुवर्तमानास्तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम ॥ १६ ॥

jñānaṁ yad etad adadhāt katamaḥ sa devastrai-kālikaṁ sthira-careṣv anuvartitāṁśaḥtaṁ jīva-karma-padavīm anuvartamānāstāpa-trayopaśamanāya vayaṁ bhajema

देह्यन्यदेहविवरे जठराग्निनासृग्-विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेह: । इच्छन्नितो विवसितुं गणयन्स्वमासान्निर्वास्यते कृपणधीर्भगवन्कदा नु ॥ १७ ॥

dehy anya-deha-vivare jaṭharāgnināsṛg-viṇ-mūtra-kūpa-patito bhṛśa-tapta-dehaḥicchann ito vivasituṁ gaṇayan sva-māsānnirvāsyate kṛpaṇa-dhīr bhagavan kadā nu

येनेद‍ृशीं गतिमसौ दशमास्य ईशसंग्राहित: पुरुदयेन भवाद‍ृशेन । स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीननाथ:को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात् ॥ १८ ॥

yenedṛśīṁ gatim asau daśa-māsya īśasaṅgrāhitaḥ puru-dayena bhavādṛśenasvenaiva tuṣyatu kṛtena sa dīna-nāthaḥko nāma tat-prati vināñjalim asya kuryāt

पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रि:शारीरके दमशरीर्यपर: स्वदेहे । यत्सृष्टयासं तमहं पुरुषं पुराणंपश्ये बहिर्हृदि च चैत्यमिव प्रतीतम् ॥ १९ ॥

paśyaty ayaṁ dhiṣaṇayā nanu sapta-vadhriḥśārīrake dama-śarīry aparaḥ sva-deheyat-sṛṣṭayāsaṁ tam ahaṁ puruṣaṁ purāṇaṁpaśye bahir hṛdi ca caityam iva pratītam

सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदु:खवासंगर्भान्न निर्जिगमिषे बहिरन्धकूपे । यत्रोपयातमुपसर्पति देवमायामिथ्या मतिर्यदनु संसृतिचक्रमेतत् ॥ २० ॥

so ’haṁ vasann api vibho bahu-duḥkha-vāsaṁgarbhān na nirjigamiṣe bahir andha-kūpeyatropayātam upasarpati deva-māyāmithyā matir yad-anu saṁsṛti-cakram etat

तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्यआत्मानमाशु तमस: सुहृदात्मनैव । भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्ध्रंमा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपाद: ॥ २१ ॥

tasmād ahaṁ vigata-viklava uddhariṣyaātmānam āśu tamasaḥ suhṛdātmanaivabhūyo yathā vyasanam etad aneka-randhraṁmā me bhaviṣyad upasādita-viṣṇu-pādaḥ

कपिल उवाच एवं कृतमतिर्गर्भे दशमास्य: स्तुवन्नृषि: । सद्य: क्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुत: ॥ २२ ॥

kapila uvācaevaṁ kṛta-matir garbhedaśa-māsyaḥ stuvann ṛṣiḥsadyaḥ kṣipaty avācīnaṁprasūtyai sūti-mārutaḥ

तेनावसृष्ट: सहसा कृत्वावाक्शिर आतुर: । विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्‌वासो हतस्मृति: ॥ २३ ॥

tenāvasṛṣṭaḥ sahasākṛtvāvāk śira āturaḥviniṣkrāmati kṛcchreṇanirucchvāso hata-smṛtiḥ

पतितो भुव्यसृङ्‌मिश्र: विष्ठाभूरिव चेष्टते । रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गत: ॥ २४ ॥

patito bhuvy asṛṅ-miśraḥviṣṭhā-bhūr iva ceṣṭaterorūyati gate jñāneviparītāṁ gatiṁ gataḥ

परच्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन स: । अनभिप्रेतमापन्न: प्रत्याख्यातुमनीश्वर: ॥ २५ ॥

para-cchandaṁ na viduṣāpuṣyamāṇo janena saḥanabhipretam āpannaḥpratyākhyātum anīśvaraḥ

शायितोऽशुचिपर्यङ्के जन्तु: स्वेदज-दूषिते । नेश: कण्डूयनेऽङ्गानामासनोत्थानचेष्टने ॥ २६ ॥

śāyito ’śuci-paryaṅkejantuḥ svedaja-dūṣiteneśaḥ kaṇḍūyane ’ṅgānāmāsanotthāna-ceṣṭane

तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादय: । रुदन्तं विगतज्ञानं कृमय: कृमिकं यथा ॥ २७ ॥

tudanty āma-tvacaṁ daṁśāmaśakā matkuṇādayaḥrudantaṁ vigata-jñānaṁkṛmayaḥ kṛmikaṁ yathā

इत्येवं शैशवं भुक्त्वा दु:खं पौगण्डमेव च । अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानादिद्धमन्यु: शुचार्पित: ॥ २८ ॥

ity evaṁ śaiśavaṁ bhuktvāduḥkhaṁ paugaṇḍam eva caalabdhābhīpsito ’jñānādiddha-manyuḥ śucārpitaḥ

सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना । करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मन: ॥ २९ ॥

saha dehena mānenavardhamānena manyunākaroti vigrahaṁ kāmīkāmiṣv antāya cātmanaḥ

भूतै: पञ्चभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् । अहंममेत्यसद्ग्राह: करोति कुमतिर्मतिम् ॥ ३० ॥

bhūtaiḥ pañcabhir ārabdhedehe dehy abudho ’sakṛtahaṁ mamety asad-grāhaḥkaroti kumatir matim

तदर्थं कुरुते कर्म यद्बद्धो याति संसृतिम् । योऽनुयाति ददत्‍क्‍लेशमविद्याकर्मबन्धन: ॥ ३१ ॥

tad-arthaṁ kurute karmayad-baddho yāti saṁsṛtimyo ’nuyāti dadat kleśamavidyā-karma-bandhanaḥ

यद्यसद्‌भि: पथि पुन: शिश्नोदरकृतोद्यमै: । आस्थितो रमते जन्तुस्तमो विशति पूर्ववत् ॥ ३२ ॥

yady asadbhiḥ pathi punaḥśiśnodara-kṛtodyamaiḥāsthito ramate jantustamo viśati pūrvavat

सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धि: श्रीर्ह्रीर्यश: क्षमा । शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्‍क्षयम् ॥ ३३ ॥

satyaṁ śaucaṁ dayā maunaṁbuddhiḥ śrīr hrīr yaśaḥ kṣamāśamo damo bhagaś cetiyat-saṅgād yāti saṅkṣayam

तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु । सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित्क्रीडामृगेषु च ॥ ३४ ॥

teṣv aśānteṣu mūḍheṣukhaṇḍitātmasv asādhuṣusaṅgaṁ na kuryāc chocyeṣuyoṣit-krīḍā-mṛgeṣu ca

न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद्यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३५ ॥

na tathāsya bhaven mohobandhaś cānya-prasaṅgataḥyoṣit-saṅgād yathā puṁsoyathā tat-saṅgi-saṅgataḥ

प्रजापति: स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद्रूपधर्षित: । रोहिद्भूतां सोऽन्वधावद‍ृक्षरूपी हतत्रप: ॥ ३६ ॥

prajāpatiḥ svāṁ duhitaraṁdṛṣṭvā tad-rūpa-dharṣitaḥrohid-bhūtāṁ so ’nvadhāvadṛkṣa-rūpī hata-trapaḥ

तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधी: पुमान् । ऋषिं नारायणमृते योषिन्मय्येह मायया ॥ ३७ ॥

tat-sṛṣṭa-sṛṣṭa-sṛṣṭeṣuko nv akhaṇḍita-dhīḥ pumānṛṣiṁ nārāyaṇam ṛteyoṣin-mayyeha māyayā

बलं मे पश्य मायाया: स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् । या करोति पदाक्रान्तान्भ्रूविजृम्भेण केवलम् ॥ ३८ ॥

balaṁ me paśya māyāyāḥstrī-mayyā jayino diśāmyā karoti padākrāntānbhrūvi-jṛmbheṇa kevalam

सङ्गं न कुर्यात्प्रमदासु जातुयोगस्य पारं परमारुरुक्षु: । मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभोवदन्ति या निरयद्वारमस्य ॥ ३९ ॥

saṅgaṁ na kuryāt pramadāsu jātuyogasya pāraṁ param ārurukṣuḥmat-sevayā pratilabdhātma-lābhovadanti yā niraya-dvāram asya

योपयाति शनैर्माया योषिद्देवविनिर्मिता । तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणै: कूपमिवावृतम् ॥ ४० ॥

yopayāti śanair māyāyoṣid deva-vinirmitātām īkṣetātmano mṛtyuṁtṛṇaiḥ kūpam ivāvṛtam

यां मन्यते पतिं मोहान्मन्मायामृषभायतीम् । स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गत: प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम् ॥ ४१ ॥

yāṁ manyate patiṁ mohānman-māyām ṛṣabhāyatīmstrītvaṁ strī-saṅgataḥ prāptovittāpatya-gṛha-pradam

तामात्मनो विजानीयात्पत्यपत्यगृहात्मकम् । दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर्गायनं यथा ॥ ४२ ॥

tām ātmano vijānīyātpaty-apatya-gṛhātmakamdaivopasāditaṁ mṛtyuṁmṛgayor gāyanaṁ yathā

देहेन जीवभूतेन लोकाल्लोकमनुव्रजन् । भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान् ॥ ४३ ॥

dehena jīva-bhūtenalokāl lokam anuvrajanbhuñjāna eva karmāṇikaroty avirataṁ pumān

जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमय: । तन्निरोधोऽस्य मरणमाविर्भावस्तु सम्भव: ॥ ४४ ॥

jīvo hy asyānugo dehobhūtendriya-mano-mayaḥtan-nirodho ’sya maraṇamāvirbhāvas tu sambhavaḥ

द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वमहंमानादुत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥ यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वायोग्यतानयो: ॥ ४६ ॥

dravyopalabdhi-sthānasyadravyekṣāyogyatā yadātat pañcatvam ahaṁ-mānādutpattir dravya-darśanam

तस्मान्न कार्य: सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रम: । बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह ॥ ४७ ॥

tasmān na kāryaḥ santrāsona kārpaṇyaṁ na sambhramaḥbuddhvā jīva-gatiṁ dhīromukta-saṅgaś cared iha

सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया । मायाविरचिते लोके चरेन्न्यस्य कलेवरम् ॥ ४८ ॥

samyag-darśanayā buddhyāyoga-vairāgya-yuktayāmāyā-viracite lokecaren nyasya kalevaram