Canto 3, Chapter 32

कपिल उवाच अथ यो गृहमेधीयान्धर्मानेवावसन्गृहे । काममर्थं च धर्मान्स्वान्दोग्धि भूय: पिपर्ति तान् ॥ १ ॥

kapila uvācaatha yo gṛha-medhīyāndharmān evāvasan gṛhekāmam arthaṁ ca dharmān svāndogdhi bhūyaḥ piparti tān

स चापि भगवद्धर्मात्काममूढ: पराङ्‍मुख: । यजते क्रतुभिर्देवान्पितृंश्च श्रद्धयान्वित: ॥ २ ॥

sa cāpi bhagavad-dharmātkāma-mūḍhaḥ parāṅ-mukhaḥyajate kratubhir devānpitṝṁś ca śraddhayānvitaḥ

तच्छ्रद्धयाक्रान्तमति: पितृदेवव्रत: पुमान् । गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपा: पुनरेष्यति ॥ ३ ॥

tac-chraddhayākrānta-matiḥpitṛ-deva-vrataḥ pumāngatvā cāndramasaṁ lokaṁsoma-pāḥ punar eṣyati

यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरि: । तदा लोका लयं यान्ति त एते गृहमेधिनाम् ॥ ४ ॥

yadā cāhīndra-śayyāyāṁśete ’nantāsano hariḥtadā lokā layaṁ yāntita ete gṛha-medhinām

ये स्वधर्मान्न दुह्यन्ति धीरा: कामार्थहेतवे । नि:सङ्गा न्यस्तकर्माण: प्रशान्ता: शुद्धचेतस: ॥ ५ ॥

ye sva-dharmān na duhyantidhīrāḥ kāmārtha-hetaveniḥsaṅgā nyasta-karmāṇaḥpraśāntāḥ śuddha-cetasaḥ

निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृता: । स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा ॥ ६ ॥

nivṛtti-dharma-niratānirmamā nirahaṅkṛtāḥsva-dharmāptena sattvenapariśuddhena cetasā

सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् । परावरेशं प्रकृतिमस्योत्पत्त्यन्तभावनम् ॥ ७ ॥

sūrya-dvāreṇa te yāntipuruṣaṁ viśvato-mukhamparāvareśaṁ prakṛtimasyotpatty-anta-bhāvanam

द्विपरार्धावसाने य: प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते । तावदध्यासते लोकं परस्य परचिन्तका: ॥ ८ ॥

dvi-parārdhāvasāne yaḥpralayo brahmaṇas tu tetāvad adhyāsate lokaṁparasya para-cintakāḥ

क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन्मनइन्द्रियार्थ-भूतादिभि: परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षु: । अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्माकालं पराख्यमनुभूय पर: स्वयम्भू: ॥ ९ ॥

kṣmāmbho-’nalānila-viyan-mana-indriyārtha-bhūtādibhiḥ parivṛtaṁ pratisañjihīrṣuḥavyākṛtaṁ viśati yarhi guṇa-trayātmākālaṁ parākhyam anubhūya paraḥ svayambhūḥ

एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टाये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागा: । तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणंब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमाना: ॥ १० ॥

evaṁ paretya bhagavantam anupraviṣṭāye yogino jita-marun-manaso virāgāḥtenaiva sākam amṛtaṁ puruṣaṁ purāṇaṁbrahma pradhānam upayānty agatābhimānāḥ

अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् । श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि ॥ ११ ॥

atha taṁ sarva-bhūtānāṁhṛt-padmeṣu kṛtālayamśrutānubhāvaṁ śaraṇaṁvraja bhāvena bhāmini

आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेदद‍ृष्टय‍ाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥

ādyaḥ sthira-carāṇāṁ yoveda-garbhaḥ saharṣibhiḥyogeśvaraiḥ kumārādyaiḥsiddhair yoga-pravartakaiḥ

ये त्विहासक्तमनस: कर्मसु श्रद्धयान्विता: । कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्‍नश: ॥ १६ ॥

ye tv ihāsakta-manasaḥkarmasu śraddhayānvitāḥkurvanty apratiṣiddhāninityāny api ca kṛtsnaśaḥ

रजसा कुण्ठमनस: कामात्मानोऽजितेन्द्रिया: । पितृन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशया: ॥ १७ ॥

rajasā kuṇṭha-manasaḥkāmātmāno ’jitendriyāḥpitṝn yajanty anudinaṁgṛheṣv abhiratāśayāḥ

त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधस: । कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विष: ॥ १८ ॥

trai-vargikās te puruṣāvimukhā hari-medhasaḥkathāyāṁ kathanīyoru-vikramasya madhudviṣaḥ

नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम् । हित्वा श‍ृण्वन्त्यसद्गाथा: पुरीषमिव विड्भुज: ॥ १९ ॥

nūnaṁ daivena vihatāye cācyuta-kathā-sudhāmhitvā śṛṇvanty asad-gāthāḥpurīṣam iva viḍ-bhujaḥ

दक्षिणेन पथार्यम्ण: पितृलोकं व्रजन्ति ते । प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृत: ॥ २० ॥

dakṣiṇena pathāryamṇaḥpitṛ-lokaṁ vrajanti teprajām anu prajāyanteśmaśānānta-kriyā-kṛtaḥ

ततस्ते क्षीणसुकृता: पुनर्लोकमिमं सति । पतन्ति विवशा देवै: सद्यो विभ्रंशितोदया: ॥ २१ ॥

tatas te kṣīṇa-sukṛtāḥpunar lokam imaṁ satipatanti vivaśā devaiḥsadyo vibhraṁśitodayāḥ

तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् । तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम् ॥ २२ ॥

tasmāt tvaṁ sarva-bhāvenabhajasva parameṣṭhinamtad-guṇāśrayayā bhaktyābhajanīya-padāmbujam

वासुदेवे भगवति भक्तियोग: प्रयोजित: । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २३ ॥

vāsudeve bhagavatibhakti-yogaḥ prayojitaḥjanayaty āśu vairāgyaṁjñānaṁ yad brahma-darśanam

यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभि: । न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियमप्रियमित्युत ॥ २४ ॥

yadāsya cittam artheṣusameṣv indriya-vṛttibhiḥna vigṛhṇāti vaiṣamyaṁpriyam apriyam ity uta

स तदैवात्मनात्मानं नि:सङ्गं समदर्शनम् । हेयोपादेयरहितमारूढं पदमीक्षते ॥ २५ ॥

sa tadaivātmanātmānaṁniḥsaṅgaṁ sama-darśanamheyopādeya-rahitamārūḍhaṁ padam īkṣate

ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वर: पुमान् । द‍ृश्यादिभि: पृथग्भावैर्भगवानेक ईयते ॥ २६ ॥

jñāna-mātraṁ paraṁ brahmaparamātmeśvaraḥ pumāndṛśy-ādibhiḥ pṛthag bhāvairbhagavān eka īyate

एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिन: । युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यदसङ्गस्तु कृत्स्‍नश: ॥ २७ ॥

etāvān eva yogenasamagreṇeha yoginaḥyujyate ’bhimato hy arthoyad asaṅgas tu kṛtsnaśaḥ

ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा ॥ २८ ॥

jñānam ekaṁ parācīnairindriyair brahma nirguṇamavabhāty artha-rūpeṇabhrāntyā śabdādi-dharmiṇā

यथा महानहंरूपस्त्रिवृत्पञ्चविध: स्वराट् । एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यत: ॥ २९ ॥

yathā mahān ahaṁ-rūpastri-vṛt pañca-vidhaḥ svarāṭekādaśa-vidhas tasyavapur aṇḍaṁ jagad yataḥ

एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यश: । समाहितात्मा नि:सङ्गो विरक्त्या परिपश्यति ॥ ३० ॥

etad vai śraddhayā bhaktyāyogābhyāsena nityaśaḥsamāhitātmā niḥsaṅgoviraktyā paripaśyati

इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्ब्रह्म-दर्शनम् । येनानुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ३१ ॥

ity etat kathitaṁ gurvijñānaṁ tad brahma-darśanamyenānubuddhyate tattvaṁprakṛteḥ puruṣasya ca

ज्ञानयोगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षण: । द्वयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षण: ॥ ३२ ॥

jñāna-yogaś ca man-niṣṭhonairguṇyo bhakti-lakṣaṇaḥdvayor apy eka evārthobhagavac-chabda-lakṣaṇaḥ

यथेन्द्रियै: पृथग्द्वारैरर्थो बहुगुणाश्रय: । एको नानेयते तद्वद्भगवान्शास्त्रवर्त्मभि: ॥ ३३ ॥

yathendriyaiḥ pṛthag-dvārairartho bahu-guṇāśrayaḥeko nāneyate tadvadbhagavān śāstra-vartmabhiḥ

क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण द‍ृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वद‍ृक् ॥ ३६ ॥

kriyayā kratubhir dānaistapaḥ-svādhyāya-marśanaiḥātmendriya-jayenāpisannyāsena ca karmaṇām

प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाव्यक्तगतेर्योऽन्तर्धावति जन्तुषु ॥ ३७ ॥

prāvocaṁ bhakti-yogasyasvarūpaṁ te catur-vidhamkālasya cāvyakta-gateryo ’ntardhāvati jantuṣu

जीवस्य संसृतीर्बह्वीरविद्याकर्मनिर्मिता: । यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मन: ॥ ३८ ॥

jīvasya saṁsṛtīr bahvīravidyā-karma-nirmitāḥyāsv aṅga praviśann ātmāna veda gatim ātmanaḥ

नैतत्खलायोपदिशेन्नाविनीताय कर्हिचित् । न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च ॥ ३९ ॥

naitat khalāyopadiśennāvinītāya karhicitna stabdhāya na bhinnāyanaiva dharma-dhvajāya ca

न लोलुपायोपदिशेन्न गृहारूढचेतसे । नाभक्ताय च मे जातु न मद्भक्तद्विषामपि ॥ ४० ॥

na lolupāyopadiśenna gṛhārūḍha-cetasenābhaktāya ca me jātuna mad-bhakta-dviṣām api

श्रद्दधानाय भक्ताय विनीतायानसूयवे । भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च ॥ ४१ ॥

śraddadhānāya bhaktāyavinītāyānasūyavebhūteṣu kṛta-maitrāyaśuśrūṣābhiratāya ca

बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् । निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रिय: ॥ ४२ ॥

bahir-jāta-virāgāyaśānta-cittāya dīyatāmnirmatsarāya śucayeyasyāhaṁ preyasāṁ priyaḥ

य इदं श‍ृणुयादम्ब श्रद्धया पुरुष: सकृत् । यो वाभिधत्ते मच्चित्त: स ह्येति पदवीं च मे ॥ ४३ ॥

ya idaṁ śṛṇuyād ambaśraddhayā puruṣaḥ sakṛtyo vābhidhatte mac-cittaḥsa hy eti padavīṁ ca me