Canto 3, Chapter 5

श्री शुक उवाच द्वारि द्युनद्या ऋषभ: कुरूणांमैत्रेयमासीनमगाधबोधम् । क्षत्तोपसृत्याच्युतभावसिद्ध:पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्त: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācadvāri dyu-nadyā ṛṣabhaḥ kurūṇāṁmaitreyam āsīnam agādha-bodhamkṣattopasṛtyācyuta-bhāva-siddhaḥpapraccha sauśīlya-guṇābhitṛptaḥ

विदुर उवाच सुखाय कर्माणि करोति लोकोन तै: सुखं वान्यदुपारमं वा । विन्देत भूयस्तत एव दु:खंयदत्र युक्तं भगवान् वदेन्न: ॥ २ ॥

vidura uvācasukhāya karmāṇi karoti lokona taiḥ sukhaṁ vānyad-upāramaṁ vāvindeta bhūyas tata eva duḥkhaṁyad atra yuktaṁ bhagavān vaden naḥ

जनस्य कृष्णाद्विमुखस्य दैवा-दधर्मशीलस्य सुदु:खितस्य । अनुग्रहायेह चरन्ति नूनंभूतानि भव्यानि जनार्दनस्य ॥ ३ ॥

janasya kṛṣṇād vimukhasya daivādadharma-śīlasya suduḥkhitasyaanugrahāyeha caranti nūnaṁbhūtāni bhavyāni janārdanasya

तत्साधुवर्यादिश वर्त्म शं न:संराधितो भगवान् येन पुंसाम् । हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूतेज्ञानं सतत्त्वाधिगमं पुराणम् ॥ ४ ॥

tat sādhu-varyādiśa vartma śaṁ naḥsaṁrādhito bhagavān yena puṁsāmhṛdi sthito yacchati bhakti-pūtejñānaṁ sa-tattvādhigamaṁ purāṇam

करोति कर्माणि कृतावतारोयान्यात्मतन्त्रो भगवांस्त्र्यधीश: । यथा ससर्जाग्र इदं निरीह:संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते ॥ ५ ॥

karoti karmāṇi kṛtāvatāroyāny ātma-tantro bhagavāṁs tryadhīśaḥyathā sasarjāgra idaṁ nirīhaḥsaṁsthāpya vṛttiṁ jagato vidhatte

यथा पुन: स्वे ख इदं निवेश्यशेते गुहायां स निवृत्तवृत्ति: । योगेश्वराधीश्वर एक एत-दनुप्रविष्टो बहुधा यथासीत् ॥ ६ ॥

yathā punaḥ sve kha idaṁ niveśyaśete guhāyāṁ sa nivṛtta-vṛttiḥyogeśvarādhīśvara eka etadanupraviṣṭo bahudhā yathāsīt

क्रीडन् विधत्ते द्विजगोसुराणांक्षेमाय कर्माण्यवतारभेदै: । मनो न तृप्यत्यपि श‍ृण्वतां न:सुश्लोकमौलेश्चरितामृतानि ॥ ७ ॥

krīḍan vidhatte dvija-go-surāṇāṁkṣemāya karmāṇy avatāra-bhedaiḥmano na tṛpyaty api śṛṇvatāṁ naḥsuśloka-mauleś caritāmṛtāni

यैस्तत्त्वभेदैरधिलोकनाथोलोकानलोकान् सह लोकपालान् । अचीक्लृपद्यत्र हि सर्वसत्त्व-निकायभेदोऽधिकृत: प्रतीत: ॥ ८ ॥

yais tattva-bhedair adhiloka-nātholokān alokān saha lokapālānacīkḷpad yatra hi sarva-sattva-nikāya-bhedo ’dhikṛtaḥ pratītaḥ

येन प्रजानामुत आत्मकर्म-रूपाभिधानां य भिदां व्यधत्त । नारायणो विश्वसृगात्मयोनि-रेतच्च नो वर्णय विप्रवर्य ॥ ९ ॥

yena prajānām uta ātma-karma-rūpābhidhānāṁ ca bhidāṁ vyadhattanārāyaṇo viśvasṛg ātma-yoniretac ca no varṇaya vipra-varya

परावरेषां भगवन् व्रतानिश्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् । अतृप्नुम क्षुल्लसुखावहानांतेषामृते कृष्णकथामृतौघात् ॥ १० ॥

parāvareṣāṁ bhagavan vratāniśrutāni me vyāsa-mukhād abhīkṣṇamatṛpnuma kṣulla-sukhāvahānāṁteṣām ṛte kṛṣṇa-kathāmṛtaughāt

कस्तृप्नुयात्तीर्थपदोऽभिधानात्सत्रेषु व: सूरिभिरीड्यमानात् । य: कर्णनाडीं पुरुषस्य यातोभवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति ॥ ११ ॥

kas tṛpnuyāt tīrtha-pado ’bhidhānātsatreṣu vaḥ sūribhir īḍyamānātyaḥ karṇa-nāḍīṁ puruṣasya yātobhava-pradāṁ geha-ratiṁ chinatti

मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानांसखापि ते भारतमाह कृष्ण: । यस्मिन्नृणां ग्राम्यसुखानुवादै-र्मतिर्गृहीता नु हरे: कथायाम् ॥ १२ ॥

munir vivakṣur bhagavad-guṇānāṁsakhāpi te bhāratam āha kṛṣṇaḥyasmin nṛṇāṁ grāmya-sukhānuvādairmatir gṛhītā nu hareḥ kathāyām

सा श्रद्दधानस्य विवर्धमानाविरक्तिमन्यत्र करोति पुंस: । हरे: पदानुस्मृतिनिर्वृतस्यसमस्तदु:खाप्ययमाशु धत्ते ॥ १३ ॥

sā śraddadhānasya vivardhamānāviraktim anyatra karoti puṁsaḥhareḥ padānusmṛti-nirvṛtasyasamasta-duḥkhāpyayam āśu dhatte

ताञ्छोच्यशोच्यानविदोऽनुशोचेहरे: कथायां विमुखानघेन । क्षिणोति देवोऽनिमिषस्तु येषा-मायुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम् ॥ १४ ॥

tāñ chocya-śocyān avido ’nuśocehareḥ kathāyāṁ vimukhān aghenakṣiṇoti devo ’nimiṣas tu yeṣāmāyur vṛthā-vāda-gati-smṛtīnām

तदस्य कौषारव शर्मदातु-र्हरे: कथामेव कथासु सारम् । उद्‍धृत्य पुष्पेभ्य इवार्तबन्धोशिवाय न: कीर्तय तीर्थकीर्ते: ॥ १५ ॥

tad asya kauṣārava śarma-dāturhareḥ kathām eva kathāsu sāramuddhṛtya puṣpebhya ivārta-bandhośivāya naḥ kīrtaya tīrtha-kīrteḥ

स विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थेकृतावतार: प्रगृहीतशक्ति: । चकार कर्माण्यतिपूरुषाणियानीश्वर: कीर्तय तानि मह्यम् ॥ १६ ॥

sa viśva-janma-sthiti-saṁyamārthekṛtāvatāraḥ pragṛhīta-śaktiḥcakāra karmāṇy atipūruṣāṇiyānīśvaraḥ kīrtaya tāni mahyam

श्री शुक उवाच स एवं भगवान् पृष्ट: क्षत्‍त्रा कौषारवो मुनि: । पुंसां नि:श्रेयसार्थेन तमाह बहुमानयन् ॥ १७ ॥

śrī-śuka uvācasa evaṁ bhagavān pṛṣṭaḥkṣattrā kauṣāravo muniḥpuṁsāṁ niḥśreyasārthenatam āha bahu-mānayan

मैत्रेय उवाच साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साध्वनुगृह्णता । कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनोऽधोक्षजात्मन: ॥ १८ ॥

maitreya uvācasādhu pṛṣṭaṁ tvayā sādholokān sādhv anugṛhṇatākīrtiṁ vitanvatā lokeātmano ’dhokṣajātmanaḥ

नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तर्बादरायणवीर्यजे । गृहीतोऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिरीश्वर: ॥ १९ ॥

naitac citraṁ tvayi kṣattarbādarāyaṇa-vīryajegṛhīto ’nanya-bhāvenayat tvayā harir īśvaraḥ

माण्डव्यशापाद्भगवान् प्रजासंयमनो यम: । भ्रातु: क्षेत्रे भुजिष्यायां जात: सत्यवतीसुतात् ॥ २० ॥

māṇḍavya-śāpād bhagavānprajā-saṁyamano yamaḥbhrātuḥ kṣetre bhujiṣyāyāṁjātaḥ satyavatī-sutāt

भवान् भगवतो नित्यं सम्मत: सानुगस्य ह । यस्य ज्ञानोपदेशाय मादिशद्भगवान् व्रजन् ॥ २१ ॥

bhavān bhagavato nityaṁsammataḥ sānugasya hayasya jñānopadeśāyamādiśad bhagavān vrajan

अथ ते भगवल्लीला योगमायोरुबृंहिता: । विश्वस्थित्युद्भवान्तार्था वर्णयाम्यनुपूर्वश: ॥ २२ ॥

atha te bhagaval-līlāyoga-māyorubṛṁhitāḥviśva-sthity-udbhavāntārthāvarṇayāmy anupūrvaśaḥ

भगवानेक आसेदमग्र आत्मात्मनां विभु: । आत्मेच्छानुगतावात्मा नानामत्युपलक्षण: ॥ २३ ॥

bhagavān eka āsedamagra ātmātmanāṁ vibhuḥātmecchānugatāv ātmānānā-maty-upalakṣaṇaḥ

स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् द‍ृश्यमेकराट् । मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिरसुप्तद‍ृक् ॥ २४ ॥

sa vā eṣa tadā draṣṭānāpaśyad dṛśyam ekarāṭmene ’santam ivātmānaṁsupta-śaktir asupta-dṛk

सा वा एतस्य संद्रष्टु: शक्ति: सदसदात्मिका । माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभु: ॥ २५ ॥

sā vā etasya saṁdraṣṭuḥśaktiḥ sad-asad-ātmikāmāyā nāma mahā-bhāgayayedaṁ nirmame vibhuḥ

कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षज: । पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान् ॥ २६ ॥

kāla-vṛttyā tu māyāyāṁguṇa-mayyām adhokṣajaḥpuruṣeṇātma-bhūtenavīryam ādhatta vīryavān

ततोऽभवन् महत्तत्त्वमव्यक्तात्कालचोदितात् । विज्ञानात्मात्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जंस्तमोनुद: ॥ २७ ॥

tato ’bhavan mahat-tattvamavyaktāt kāla-coditātvijñānātmātma-deha-sthaṁviśvaṁ vyañjaṁs tamo-nudaḥ

सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवद्‍दृष्टिगोचर: । आत्मानं व्यकरोदात्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया ॥ २८ ॥

so ’py aṁśa-guṇa-kālātmābhagavad-dṛṣṭi-gocaraḥātmānaṁ vyakarod ātmāviśvasyāsya sisṛkṣayā

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं व्यजायत । कार्यकारणकर्त्रात्मा भूतेन्द्रियमनोमय: । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ॥ २९ ॥

mahat-tattvād vikurvāṇādahaṁ-tattvaṁ vyajāyatakārya-kāraṇa-kartrātmābhūtendriya-mano-mayaḥvaikārikas taijasaś catāmasaś cety ahaṁ tridhā

अहंतत्त्वाद्विकुर्वाणान्मनो वैकारिकादभूत् । वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यत: ॥ ३० ॥

ahaṁ-tattvād vikurvāṇānmano vaikārikād abhūtvaikārikāś ca ye devāarthābhivyañjanaṁ yataḥ

तैजसानीन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च ॥ ३१ ॥

taijasānīndriyāṇy evajñāna-karma-mayāni ca

तामसो भूतसूक्ष्मादिर्यत: खं लिङ्गमात्मन: ॥ ३२ ॥

tāmaso bhūta-sūkṣmādiryataḥ khaṁ liṅgam ātmanaḥ

कालमायांशयोगेन भगवद्वीक्षितं नभ: । नभसोऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन्निर्ममेऽनिलम् ॥ ३३ ॥

kāla-māyāṁśa-yogenabhagavad-vīkṣitaṁ nabhaḥnabhaso ’nusṛtaṁ sparśaṁvikurvan nirmame ’nilam

अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुबलान्वित: । ससर्ज रूपतन्मात्रं ज्योतिर्लोकस्य लोचनम् ॥ ३४ ॥

anilo ’pi vikurvāṇonabhasoru-balānvitaḥsasarja rūpa-tanmātraṁjyotir lokasya locanam

अनिलेनान्वितं ज्योतिर्विकुर्वत्परवीक्षितम् । आधत्ताम्भो रसमयं कालमायांशयोगत: ॥ ३५ ॥

anilenānvitaṁ jyotirvikurvat paravīkṣitamādhattāmbho rasa-mayaṁkāla-māyāṁśa-yogataḥ

ज्योतिषाम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वद्ब्रह्मवीक्षितम् । महीं गन्धगुणामाधात्कालमायांशयोगत: ॥ ३६ ॥

jyotiṣāmbho ’nusaṁsṛṣṭaṁvikurvad brahma-vīkṣitammahīṁ gandha-guṇām ādhātkāla-māyāṁśa-yogataḥ

भूतानां नभ आदीनां यद्यद्भव्यावरावरम् । तेषां परानुसंसर्गाद्यथासंख्यं गुणान् विदु: ॥ ३७ ॥

bhūtānāṁ nabha-ādīnāṁyad yad bhavyāvarāvaramteṣāṁ parānusaṁsargādyathā saṅkhyaṁ guṇān viduḥ

एते देवा: कला विष्णो: कालमायांशलिङ्गिन: । नानात्वात्स्वक्रियानीशा: प्रोचु: प्राञ्जलयो विभुम् ॥ ३८ ॥

ete devāḥ kalā viṣṇoḥkāla-māyāṁśa-liṅginaḥnānātvāt sva-kriyānīśāḥprocuḥ prāñjalayo vibhum

देवा ऊचु: नमाम ते देव पदारविन्दंप्रपन्नतापोपशमातपत्रम् । यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरु-संसारदु:खं बहिरुत्क्षिपन्ति ॥ ३९ ॥

devā ūcuḥnamāma te deva padāravindaṁprapanna-tāpopaśamātapatramyan-mūla-ketā yatayo ’ñjasoru-saṁsāra-duḥkhaṁ bahir utkṣipanti

धातर्यदस्मिन् भव ईश जीवा-स्तापत्रयेणाभिहता न शर्म । आत्मन्लभन्ते भगवंस्तवाङ्‌घ्रि-च्छायां सविद्यामत आश्रयेम ॥ ४० ॥

dhātar yad asmin bhava īśa jīvāstāpa-trayeṇābhihatā na śarmaātman labhante bhagavaṁs tavāṅghri-cchāyāṁ sa-vidyām ata āśrayema

मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडै-श्छन्द:सुपर्णैऋर्षयो विविक्ते । यस्याघमर्षोदसरिद्वराया:पदं पदं तीर्थपद: प्रपन्ना: ॥ ४१ ॥

mārganti yat te mukha-padma-nīḍaiśchandaḥ-suparṇair ṛṣayo vivikteyasyāgha-marṣoda-sarid-varāyāḥpadaṁ padaṁ tīrtha-padaḥ prapannāḥ

यच्छ्रद्धया श्रुतवत्या य भक्त्यासंमृज्यमाने हृदयेऽवधाय । ज्ञानेन वैराग्यबलेन धीराव्रजेम तत्तेऽङ्‌घ्रिसरोजपीठम् ॥ ४२ ॥

yac chraddhayā śrutavatyā ca bhaktyāsammṛjyamāne hṛdaye ’vadhāyajñānena vairāgya-balena dhīrāvrajema tat te ’ṅghri-saroja-pīṭham

विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थेकृतावतारस्य पदाम्बुजं ते । व्रजेम सर्वे शरणं यदीशस्मृतं प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम् ॥ ४३ ॥

viśvasya janma-sthiti-saṁyamārthekṛtāvatārasya padāmbujaṁ tevrajema sarve śaraṇaṁ yad īśasmṛtaṁ prayacchaty abhayaṁ sva-puṁsām

यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहेममाहमित्यूढदुराग्रहाणाम् । पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्यांभजेम तत्ते भगवन् पदाब्जम् ॥ ४४ ॥

yat sānubandhe ’sati deha-gehemamāham ity ūḍha-durāgrahāṇāmpuṁsāṁ sudūraṁ vasato ’pi puryāṁbhajema tat te bhagavan padābjam

तान् वै ह्यसद्‌वृत्तिभिरक्षिभिर्येपराहृतान्तर्मनस: परेश । अथो न पश्यन्त्युरुगाय नूनंये ते पदन्यासविलासलक्ष्या: ॥ ४५ ॥

tān vai hy asad-vṛttibhir akṣibhir yeparāhṛtāntar-manasaḥ pareśaatho na paśyanty urugāya nūnaṁye te padanyāsa-vilāsa-lakṣyāḥ

पानेन ते देव कथासुधाया:प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये । वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधंयथाञ्जसान्वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ ४६ ॥

pānena te deva kathā-sudhāyāḥpravṛddha-bhaktyā viśadāśayā yevairāgya-sāraṁ pratilabhya bodhaṁyathāñjasānvīyur akuṇṭha-dhiṣṇyam

तथापरे चात्मसमाधियोग-बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् । त्वामेव धीरा: पुरुषं विशन्तितेषां श्रम: स्यान्न तु सेवया ते ॥ ४७ ॥

tathāpare cātma-samādhi-yoga-balena jitvā prakṛtiṁ baliṣṭhāmtvām eva dhīrāḥ puruṣaṁ viśantiteṣāṁ śramaḥ syān na tu sevayā te

तत्ते वयं लोकसिसृक्षयाद्यत्वयानुसृष्टास्त्रिभिरात्मभि: स्म । सर्वे वियुक्ता: स्वविहारतन्त्रंन शक्नुमस्तत्प्रतिहर्तवे ते ॥ ४८ ॥

tat te vayaṁ loka-sisṛkṣayādyatvayānusṛṣṭās tribhir ātmabhiḥ smasarve viyuktāḥ sva-vihāra-tantraṁna śaknumas tat pratihartave te

यावद्बलिं तेऽज हराम कालेयथा वयं चान्नमदाम यत्र । यथोभयेषां त इमे हि लोकाबलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहा: ॥ ४९ ॥

yāvad baliṁ te ’ja harāma kāleyathā vayaṁ cānnam adāma yatrayathobhayeṣāṁ ta ime hi lokābaliṁ haranto ’nnam adanty anūhāḥ

त्वं न: सुराणामसि सान्वयानांकूटस्थ आद्य: पुरुष: पुराण: । त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौरेतस्त्वजायां कविमादधेऽज: ॥ ५० ॥

tvaṁ naḥ surāṇām asi sānvayānāṁkūṭa-stha ādyaḥ puruṣaḥ purāṇaḥtvaṁ deva śaktyāṁ guṇa-karma-yonauretas tv ajāyāṁ kavim ādadhe ’jaḥ

ततो वयं मत्प्रमुखा यदर्थेबभूविमात्मन् करवाम किं ते । त्वं न: स्वचक्षु: परिदेहि शक्त्यादेव क्रियार्थे यदनुग्रहाणाम् ॥ ५१ ॥

tato vayaṁ mat-pramukhā yad-arthebabhūvimātman karavāma kiṁ tetvaṁ naḥ sva-cakṣuḥ paridehi śaktyādeva kriyārthe yad-anugrahāṇām