Canto 3, Chapter 6

ऋषिरुवाचइति तासां स्वशक्तीनां सतीनामसमेत्य स: । प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिमीश्वर: ॥ १ ॥

ṛṣir uvācaiti tāsāṁ sva-śaktīnāṁsatīnām asametya saḥprasupta-loka-tantrāṇāṁniśāmya gatim īśvaraḥ

कालसंज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्छक्तिमुरुक्रम: । त्रयोविंशतितत्त्वानां गणं युगपदाविशत् ॥ २ ॥

kāla-sañjñāṁ tadā devīṁbibhrac-chaktim urukramaḥtrayoviṁśati tattvānāṁgaṇaṁ yugapad āviśat

सोऽनुप्रविष्टो भगवांश्चेष्टारूपेण तं गणम् । भिन्नं संयोजयमास सुप्तं कर्म प्रबोधयन् ॥ ३ ॥

so ’nupraviṣṭo bhagavāṁśceṣṭārūpeṇa taṁ gaṇambhinnaṁ saṁyojayām āsasuptaṁ karma prabodhayan

प्रबुद्धकर्मा दैवेन त्रयोविंशतिको गण: । प्रेरितोऽजनयत्स्वाभिर्मात्राभिरधिपूरुषम् ॥ ४ ॥

prabuddha-karmā daivenatrayoviṁśatiko gaṇaḥprerito ’janayat svābhirmātrābhir adhipūruṣam

परेण विशता स्वस्मिन्मात्रया विश्वसृग्गण: । चुक्षोभान्योन्यमासाद्य यस्मिन्लोकाश्चराचरा: ॥ ५ ॥

pareṇa viśatā svasminmātrayā viśva-sṛg-gaṇaḥcukṣobhānyonyam āsādyayasmin lokāś carācarāḥ

हिरण्मय: स पुरुष: सहस्रपरिवत्सरान् । आण्डकोश उवासाप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ६ ॥

hiraṇmayaḥ sa puruṣaḥsahasra-parivatsarānāṇḍa-kośa uvāsāpsusarva-sattvopabṛṁhitaḥ

स वै विश्वसृजां गर्भो देवकर्मात्मशक्तिमान् । विबभाजात्मनात्मानमेकधा दशधा त्रिधा ॥ ७ ॥

sa vai viśva-sṛjāṁ garbhodeva-karmātma-śaktimānvibabhājātmanātmānamekadhā daśadhā tridhā

एष ह्यशेषसत्त्वानामात्मांश: परमात्मन: । आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते ॥ ८ ॥

eṣa hy aśeṣa-sattvānāmātmāṁśaḥ paramātmanaḥādyo ’vatāro yatrāsaubhūta-grāmo vibhāvyate

साध्यात्म: साधिदैवश्च साधिभूत इति त्रिधा । विराट् प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च ॥ ९ ॥

sādhyātmaḥ sādhidaivaś casādhibhūta iti tridhāvirāṭ prāṇo daśa-vidhaekadhā hṛdayena ca

स्मरन् विश्वसृजामीशो विज्ञापितमधोक्षज: । विराजमतपत्स्वेन तेजसैषां विवृत्तये ॥ १० ॥

smaran viśva-sṛjām īśovijñāpitam adhokṣajaḥvirājam atapat svenatejasaiṣāṁ vivṛttaye

अथ तस्याभितप्तस्य कतिधायतनानि ह । निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदत: श‍ृणु ॥ ११ ॥

atha tasyābhitaptasyakatidhāyatanāni hanirabhidyanta devānāṁtāni me gadataḥ śṛṇu

तस्याग्निरास्यं निर्भिन्नं लोकपालोऽविशत्पदम् । वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥

tasyāgnir āsyaṁ nirbhinnaṁloka-pālo ’viśat padamvācā svāṁśena vaktavyaṁyayāsau pratipadyate

निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्धरे: । जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ १३ ॥

nirbhinnaṁ tālu varuṇoloka-pālo ’viśad dhareḥjihvayāṁśena ca rasaṁyayāsau pratipadyate

निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोराविशतां पदम् । घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १४ ॥

nirbhinne aśvinau nāseviṣṇor āviśatāṁ padamghrāṇenāṁśena gandhasyapratipattir yato bhavet

निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभो: । चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १५ ॥

nirbhinne akṣiṇī tvaṣṭāloka-pālo ’viśad vibhoḥcakṣuṣāṁśena rūpāṇāṁpratipattir yato bhavet

निर्भिन्नान्यस्य चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् । प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते ॥ १६ ॥

nirbhinnāny asya carmāṇiloka-pālo ’nilo ’viśatprāṇenāṁśena saṁsparśaṁyenāsau pratipadyate

कर्णावस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिश: । श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते ॥ १७ ॥

karṇāv asya vinirbhinnaudhiṣṇyaṁ svaṁ viviśur diśaḥśrotreṇāṁśena śabdasyasiddhiṁ yena prapadyate

त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशुर्धिष्ण्यमोषधी: । अंशेन रोमभि: कण्डूं यैरसौ प्रतिपद्यते ॥ १८ ॥

tvacam asya vinirbhinnāṁviviśur dhiṣṇyam oṣadhīḥaṁśena romabhiḥ kaṇḍūṁyair asau pratipadyate

मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्वधिष्ण्यं क उपाविशत् । रेतसांशेन येनासावानन्दं प्रतिपद्यते ॥ १९ ॥

meḍhraṁ tasya vinirbhinnaṁsva-dhiṣṇyaṁ ka upāviśatretasāṁśena yenāsāvānandaṁ pratipadyate

गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् । पायुनांशेन येनासौ विसर्गं प्रतिपद्यते ॥ २० ॥

gudaṁ puṁso vinirbhinnaṁmitro lokeśa āviśatpāyunāṁśena yenāsauvisargaṁ pratipadyate

हस्तावस्य विनिर्भिन्नाविन्द्र: स्वर्पतिराविशत् । वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते ॥ २१ ॥

hastāv asya vinirbhinnāvindraḥ svar-patir āviśatvārtayāṁśena puruṣoyayā vṛttiṁ prapadyate

पादावस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुराविशत् । गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते ॥ २२ ॥

pādāv asya vinirbhinnaulokeśo viṣṇur āviśatgatyā svāṁśena puruṣoyayā prāpyaṁ prapadyate

बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यमाविशत् । बोधेनांशेन बोद्धव्यम् प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ २३ ॥

buddhiṁ cāsya vinirbhinnāṁvāg-īśo dhiṣṇyam āviśatbodhenāṁśena boddhavyampratipattir yato bhavet

हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् । मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥

hṛdayaṁ cāsya nirbhinnaṁcandramā dhiṣṇyam āviśatmanasāṁśena yenāsauvikriyāṁ pratipadyate

आत्मानं चास्य निर्भिन्नमभिमानोऽविशत्पदम् । कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते ॥ २५ ॥

ātmānaṁ cāsya nirbhinnamabhimāno ’viśat padamkarmaṇāṁśena yenāsaukartavyaṁ pratipadyate

सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान्धिष्ण्यमुपाविशत् । चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते ॥ २६ ॥

sattvaṁ cāsya vinirbhinnaṁmahān dhiṣṇyam upāviśatcittenāṁśena yenāsauvijñānaṁ pratipadyate

शीर्ष्णोऽस्य द्यौर्धरा पद्‍भ्यां खं नाभेरुदपद्यत । गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादय: ॥ २७ ॥

śīrṣṇo ’sya dyaur dharā padbhyāṁkhaṁ nābher udapadyataguṇānāṁ vṛttayo yeṣupratīyante surādayaḥ

आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवा: प्रपेदिरे । धरां रज:स्वभावेन पणयो ये च ताननु ॥ २८ ॥

ātyantikena sattvenadivaṁ devāḥ prapediredharāṁ rajaḥ-svabhāvenapaṇayo ye ca tān anu

तार्तीयेन स्वभावेन भगवन्नाभिमाश्रिता: । उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदां गणा: ॥ २९ ॥

tārtīyena svabhāvenabhagavan-nābhim āśritāḥubhayor antaraṁ vyomaye rudra-pārṣadāṁ gaṇāḥ

मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह । यस्तून्मुखत्वाद्वर्णानां मुख्योऽभूद्ब्राह्मणो गुरु: ॥ ३० ॥

mukhato ’vartata brahmapuruṣasya kurūdvahayas tūnmukhatvād varṇānāṁmukhyo ’bhūd brāhmaṇo guruḥ

बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनुव्रत: । यो जातस्त्रायते वर्णान् पौरुष: कण्टकक्षतात् ॥ ३१ ॥

bāhubhyo ’vartata kṣatraṁkṣatriyas tad anuvrataḥyo jātas trāyate varṇānpauruṣaḥ kaṇṭaka-kṣatāt

विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोर्लोकवृत्तिकरीर्विभो: । वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां य: समवर्तयत् ॥ ३२ ॥

viśo ’vartanta tasyorvorloka-vṛttikarīr vibhoḥvaiśyas tad-udbhavo vārtāṁnṛṇāṁ yaḥ samavartayat

पद्‍भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषा धर्मसिद्धये । तस्यां जात: पुरा शूद्रो यद्‌वृत्त्या तुष्यते हरि: ॥ ३३ ॥

padbhyāṁ bhagavato jajñeśuśrūṣā dharma-siddhayetasyāṁ jātaḥ purā śūdroyad-vṛttyā tuṣyate hariḥ

एते वर्णा: स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरिम् । श्रद्धयात्मविशुद्ध्यर्थं यज्जाता: सह वृत्तिभि: ॥ ३४ ॥

ete varṇāḥ sva-dharmeṇayajanti sva-guruṁ harimśraddhayātma-viśuddhy-arthaṁyaj-jātāḥ saha vṛttibhiḥ

एतत्क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिण: । क: श्रद्दध्यादुपाकर्तुं योगमायाबलोदयम् ॥ ३५ ॥

etat kṣattar bhagavatodaiva-karmātma-rūpiṇaḥkaḥ śraddadhyād upākartuṁyoga-māyā-balodayam

तथापि कीर्तयाम्यङ्ग यथामति यथाश्रुतम् । कीर्तिं हरे: स्वां सत्कर्तुं गिरमन्याभिधासतीम् ॥ ३६ ॥

tathāpi kīrtayāmy aṅgayathā-mati yathā-śrutamkīrtiṁ hareḥ svāṁ sat-kartuṁgiram anyābhidhāsatīm

एकान्तलाभं वचसो नु पुंसांसुश्लोकमौलेर्गुणवादमाहु: । श्रुतेश्च विद्वद्‍‌भिरुपाकृतायांकथासुधायामुपसम्प्रयोगम् ॥ ३७ ॥

ekānta-lābhaṁ vacaso nu puṁsāṁsuśloka-mauler guṇa-vādam āhuḥśruteś ca vidvadbhir upākṛtāyāṁkathā-sudhāyām upasamprayogam

आत्मनोऽवसितो वत्स महिमा कविनादिना । संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्‍कया ॥ ३८ ॥

ātmano ’vasito vatsamahimā kavinādināsaṁvatsara-sahasrāntedhiyā yoga-vipakkayā

अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी । यत्स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद किमुतापरे ॥ ३९ ॥

ato bhagavato māyāmāyinām api mohinīyat svayaṁ cātma-vartmātmāna veda kim utāpare

यतोऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश्च मनसा सह । अहं चान्य इमे देवास्तस्मै भगवते नम: ॥ ४० ॥

yato ’prāpya nyavartantavācaś ca manasā sahaahaṁ cānya ime devāstasmai bhagavate namaḥ