Canto 3, Chapter 7

श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणं मैत्रेयं द्वैपायनसुतो बुध: । प्रीणयन्निव भारत्या विदुर: प्रत्यभाषत ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ bruvāṇaṁ maitreyaṁdvaipāyana-suto budhaḥprīṇayann iva bhāratyāviduraḥ pratyabhāṣata

विदुर उवाच ब्रह्मन् कथं भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिण: । लीलया चापि युज्येरन्निर्गुणस्य गुणा: क्रिया: ॥ २ ॥

vidura uvācabrahman kathaṁ bhagavataścin-mātrasyāvikāriṇaḥlīlayā cāpi yujyerannirguṇasya guṇāḥ kriyāḥ

क्रीडायामुद्यमोऽर्भस्य कामश्चिक्रीडिषान्यत: । स्वतस्तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदान्यत: ॥ ३ ॥

krīḍāyām udyamo ’rbhasyakāmaś cikrīḍiṣānyataḥsvatas-tṛptasya ca kathaṁnivṛttasya sadānyataḥ

अस्राक्षीद्भगवान् विश्वं गुणमय्यात्ममायया । तया संस्थापयत्येतद्भूय: प्रत्यपिधास्यति ॥ ४ ॥

asrākṣīd bhagavān viśvaṁguṇa-mayyātma-māyayātayā saṁsthāpayaty etadbhūyaḥ pratyapidhāsyati

देशत: कालतो योऽसाववस्थात: स्वतोऽन्यत: । अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम् ॥ ५ ॥

deśataḥ kālato yo ’sāvavasthātaḥ svato ’nyataḥaviluptāvabodhātmāsa yujyetājayā katham

भगवानेक एवैष सर्वक्षेत्रेष्ववस्थित: । अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभि: कुत: ॥ ६ ॥

bhagavān eka evaiṣasarva-kṣetreṣv avasthitaḥamuṣya durbhagatvaṁ vākleśo vā karmabhiḥ kutaḥ

एतस्मिन्मे मनो विद्वन् खिद्यतेऽज्ञानसङ्कटे । तन्न: पराणुद विभो कश्मलं मानसं महत् ॥ ७ ॥

etasmin me mano vidvankhidyate ’jñāna-saṅkaṭetan naḥ parāṇuda vibhokaśmalaṁ mānasaṁ mahat

श्रीशुक उवाच स इत्थं चोदित: क्षत्‍त्रा तत्त्वजिज्ञासुना मुनि: । प्रत्याह भगवच्चित्त: स्मयन्निव गतस्मय: ॥ ८ ॥

śrī-śuka uvācasa itthaṁ coditaḥ kṣattrātattva-jijñāsunā muniḥpratyāha bhagavac-cittaḥsmayann iva gata-smayaḥ

मैत्रेय उवाच सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरुध्यते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम् ॥ ९ ॥

maitreya uvācaseyaṁ bhagavato māyāyan nayena virudhyateīśvarasya vimuktasyakārpaṇyam uta bandhanam

यदर्थेन विनामुष्य पुंस आत्मविपर्यय: । प्रतीयत उपद्रष्टु: स्वशिरश्छेदनादिक: ॥ १० ॥

yad arthena vināmuṣyapuṁsa ātma-viparyayaḥpratīyata upadraṣṭuḥsva-śiraś chedanādikaḥ

यथा जले चन्द्रमस: कम्पादिस्तत्कृतो गुण: । द‍ृश्यतेऽसन्नपि द्रष्टुरात्मनोऽनात्मनो गुण: ॥ ११ ॥

yathā jale candramasaḥkampādis tat-kṛto guṇaḥdṛśyate ’sann api draṣṭurātmano ’nātmano guṇaḥ

स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया । भगवद्भक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैरिह ॥ १२ ॥

sa vai nivṛtti-dharmeṇavāsudevānukampayābhagavad-bhakti-yogenatirodhatte śanair iha

यदेन्द्रियोपरामोऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरौ । विलीयन्ते तदा क्लेशा: संसुप्तस्येव कृत्‍स्‍नश: ॥ १३ ॥

yadendriyoparāmo ’thadraṣṭrātmani pare harauvilīyante tadā kleśāḥsaṁsuptasyeva kṛtsnaśaḥ

अशेषसंक्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारे: । किं वा पुनस्तच्चरणारविन्दपरागसेवारतिरात्मलब्धा ॥ १४ ॥

aśeṣa-saṅkleśa-śamaṁ vidhatteguṇānuvāda-śravaṇaṁ murāreḥkiṁ vā punas tac-caraṇāravinda-parāga-sevā-ratir ātma-labdhā

विदुर उवाच संछिन्न: संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो । उभयत्रापि भगवन्मनो मे सम्प्रधावति ॥ १५ ॥

vidura uvācasañchinnaḥ saṁśayo mahyaṁtava sūktāsinā vibhoubhayatrāpi bhagavanmano me sampradhāvati

साध्वेतद् व्याहृतं विद्वन्नात्ममायायनं हरे: । आभात्यपार्थं निर्मूलं विश्वमूलं न यद्बहि: ॥ १६ ॥

sādhv etad vyāhṛtaṁ vidvannātma-māyāyanaṁ hareḥābhāty apārthaṁ nirmūlaṁviśva-mūlaṁ na yad bahiḥ

यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धे: परं गत: । तावुभौ सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जन: ॥ १७ ॥

yaś ca mūḍhatamo lokeyaś ca buddheḥ paraṁ gataḥtāv ubhau sukham edhetekliśyaty antarito janaḥ

अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्यापि नात्मन: । तां चापि युष्मच्चरणसेवयाहं पराणुदे ॥ १८ ॥

arthābhāvaṁ viniścityapratītasyāpi nātmanaḥtāṁ cāpi yuṣmac-caraṇa-sevayāhaṁ parāṇude

यत्सेवया भगवत: कूटस्थस्य मधुद्विष: । रतिरासो भवेत्तीव्र: पादयोर्व्यसनार्दन: ॥ १९ ॥

yat-sevayā bhagavataḥkūṭa-sthasya madhu-dviṣaḥrati-rāso bhavet tīvraḥpādayor vyasanārdanaḥ

दुरापा ह्यल्पतपस: सेवा वैकुण्ठवर्त्मसु । यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दन: ॥ २० ॥

durāpā hy alpa-tapasaḥsevā vaikuṇṭha-vartmasuyatropagīyate nityaṁdeva-devo janārdanaḥ

सृष्ट्वाग्रे महदादीनि सविकाराण्यनुक्रमात् । तेभ्यो विराजमुद्‍धृत्य तमनु प्राविशद्विभु: ॥ २१ ॥

sṛṣṭvāgre mahad-ādīnisa-vikārāṇy anukramāttebhyo virājam uddhṛtyatam anu prāviśad vibhuḥ

यमाहुराद्यं पुरुषं सहस्राङ्‌घ्र्‌यूरुबाहुकम् । यत्र विश्व इमे लोका: सविकाशं त आसते ॥ २२ ॥

yam āhur ādyaṁ puruṣaṁsahasrāṅghry-ūru-bāhukamyatra viśva ime lokāḥsa-vikāśaṁ ta āsate

यस्मिन् दशविध: प्राण: सेन्द्रियार्थेन्द्रियस्त्रिवृत् । त्वयेरितो यतो वर्णास्तद्विभूतीर्वदस्व न: ॥ २३ ॥

yasmin daśa-vidhaḥ prāṇaḥsendriyārthendriyas tri-vṛttvayerito yato varṇāstad-vibhūtīr vadasva naḥ

यत्र पुत्रैश्च पौत्रैश्च नप्तृभि: सह गोत्रजै: । प्रजा विचित्राकृतय आसन् याभिरिदं ततम् ॥ २४ ॥

yatra putraiś ca pautraiś canaptṛbhiḥ saha gotrajaiḥprajā vicitrākṛtayaāsan yābhir idaṁ tatam

प्रजापतीनां स पतिश्चक्लृपे कान् प्रजापतीन् । सर्गांश्चैवानुसर्गांश्च मनून्मन्वन्तराधिपान् ॥ २५ ॥

prajāpatīnāṁ sa patiścakḷpe kān prajāpatīnsargāṁś caivānusargāṁś camanūn manvantarādhipān

उपर्यधश्च ये लोका भूमेर्मित्रात्मजासते । तेषां संस्थां प्रमाणं च भूर्लोकस्य च वर्णय ॥ २६ ॥

upary adhaś ca ye lokābhūmer mitrātmajāsateteṣāṁ saṁsthāṁ pramāṇaṁ cabhūr-lokasya ca varṇaya

तिर्यङ्‌मानुषदेवानां सरीसृपपतत्‍त्रिणाम् । वद न: सर्गसंव्यूहं गार्भस्वेदद्विजोद्‍‌भिदाम् ॥ २७ ॥

tiryaṅ-mānuṣa-devānāṁsarīsṛpa-patattriṇāmvada naḥ sarga-saṁvyūhaṁgārbha-sveda-dvijodbhidām

गुणावतारैर्विश्वस्य सर्गस्थित्यप्ययाश्रयम् । सृजत: श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदारविक्रमम् ॥ २८ ॥

guṇāvatārair viśvasyasarga-sthity-apyayāśrayamsṛjataḥ śrīnivāsasyavyācakṣvodāra-vikramam

वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावत: । ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्षणम् ॥ २९ ॥

varṇāśrama-vibhāgāṁś carūpa-śīla-svabhāvataḥṛṣīṇāṁ janma-karmāṇivedasya ca vikarṣaṇam

यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथ: प्रभो । नैष्कर्म्यस्य च सांख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्स्मृतम् ॥ ३० ॥

yajñasya ca vitānāniyogasya ca pathaḥ prabhonaiṣkarmyasya ca sāṅkhyasyatantraṁ vā bhagavat-smṛtam

पाषण्डपथवैषम्यं प्रतिलोमनिवेशनम् । जीवस्य गतयो याश्च यावतीर्गुणकर्मजा: ॥ ३१ ॥

pāṣaṇḍa-patha-vaiṣamyaṁpratiloma-niveśanamjīvasya gatayo yāś cayāvatīr guṇa-karmajāḥ

धर्मार्थकाममोक्षाणां निमित्तान्यविरोधत: । वार्ताया दण्डनीतेश्च श्रुतस्य च विधिं पृथक् ॥ ३२ ॥

dharmārtha-kāma-mokṣāṇāṁnimittāny avirodhataḥvārtāyā daṇḍa-nīteś caśrutasya ca vidhiṁ pṛthak

श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् पितृणां सर्गमेव च । ग्रहनक्षत्रताराणां कालावयवसंस्थितिम् ॥ ३३ ॥

śrāddhasya ca vidhiṁ brahmanpitṝṇāṁ sargam eva cagraha-nakṣatra-tārāṇāṁkālāvayava-saṁsthitim

दानस्य तपसो वापि यच्चेष्टापूर्तयो: फलम् । प्रवासस्थस्य यो धर्मो यश्च पुंस उतापदि ॥ ३४ ॥

dānasya tapaso vāpiyac ceṣṭā-pūrtayoḥ phalampravāsa-sthasya yo dharmoyaś ca puṁsa utāpadi

येन वा भगवांस्तुष्येद्धर्मयोनिर्जनार्दन: । सम्प्रसीदति वा येषामेतदाख्याहि मेऽनघ ॥ ३५ ॥

yena vā bhagavāṁs tuṣyeddharma-yonir janārdanaḥsamprasīdati vā yeṣāmetad ākhyāhi me ’nagha

अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम । अनापृष्टमपि ब्रूयुर्गुरवो दीनवत्सला: ॥ ३६ ॥

anuvratānāṁ śiṣyāṇāṁputrāṇāṁ ca dvijottamaanāpṛṣṭam api brūyurguravo dīna-vatsalāḥ

तत्त्वानां भगवंस्तेषां कतिधा प्रतिसंक्रम: । तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विदनुशेरते ॥ ३७ ॥

tattvānāṁ bhagavaṁs teṣāṁkatidhā pratisaṅkramaḥtatremaṁ ka upāsīranka u svid anuśerate

पुरुषस्य च संस्थानं स्वरूपं वा परस्य च । ज्ञानं च नैगमं यत्तद्गुरुशिष्यप्रयोजनम् ॥ ३८ ॥

puruṣasya ca saṁsthānaṁsvarūpaṁ vā parasya cajñānaṁ ca naigamaṁ yat tadguru-śiṣya-prayojanam

निमित्तानि च तस्येह प्रोक्तान्यनघसूरिभि: । स्वतो ज्ञानं कुत: पुंसां भक्तिर्वैराग्यमेव वा ॥ ३९ ॥

nimittāni ca tasyehaproktāny anagha-sūribhiḥsvato jñānaṁ kutaḥ puṁsāṁbhaktir vairāgyam eva vā

एतान्मे पृच्छत: प्रश्नान् हरे: कर्मविवित्सया । ब्रूहि मेऽज्ञस्य मित्रत्वादजया नष्टचक्षुष: ॥ ४० ॥

etān me pṛcchataḥ praśnānhareḥ karma-vivitsayābrūhi me ’jñasya mitratvādajayā naṣṭa-cakṣuṣaḥ

सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च तपो दानानि चानघ । जीवाभयप्रदानस्य न कुर्वीरन् कलामपि ॥ ४१ ॥

sarve vedāś ca yajñāś catapo dānāni cānaghajīvābhaya-pradānasyana kurvīran kalām api

श्रीशुक उवाच स इत्थमापृष्टपुराणकल्प: कुरुप्रधानेन मुनिप्रधान: । प्रवृद्धहर्षो भगवत्कथायां सञ्चोदितस्तं प्रहसन्निवाह ॥ ४२ ॥

śrī-śuka uvācasa ittham āpṛṣṭa-purāṇa-kalpaḥkuru-pradhānena muni-pradhānaḥpravṛddha-harṣo bhagavat-kathāyāṁsañcoditas taṁ prahasann ivāha