Canto 3, Chapter 8

मैत्रेय उवाच सत्सेवनीयो बत पूरुवंशोयल्लोकपालो भगवत्प्रधान: । बभूविथेहाजितकीर्तिमालांपदे पदे नूतनयस्यभीक्ष्णम् ॥ १ ॥

maitreya uvācasat-sevanīyo bata pūru-vaṁśoyal loka-pālo bhagavat-pradhānaḥbabhūvithehājita-kīrti-mālāṁpade pade nūtanayasy abhīkṣṇam

सोऽहं नृणां क्षुल्लसुखाय दु:खंमहद्‌गतानां विरमाय तस्य । प्रवर्तये भागवतं पुराणंयदाह साक्षाद्भगवानृषिभ्य: ॥ २ ॥

so ’haṁ nṛṇāṁ kṣulla-sukhāya duḥkhaṁmahad gatānāṁ viramāya tasyapravartaye bhāgavataṁ purāṇaṁyad āha sākṣād bhagavān ṛṣibhyaḥ

आसीनमुर्व्यां भगवन्तमाद्यंसङ्कर्षणं देवमकुण्ठसत्त्वम् । विवित्सवस्तत्त्वमत: परस्यकुमारमुख्या मुनयोऽन्वपृच्छन् ॥ ३ ॥

āsīnam urvyāṁ bhagavantam ādyaṁsaṅkarṣaṇaṁ devam akuṇṭha-sattvamvivitsavas tattvam ataḥ parasyakumāra-mukhyā munayo ’nvapṛcchan

स्वमेव धिष्ण्यं बहु मानयन्तंयद्वासुदेवाभिधमामनन्ति । प्रत्यग्धृताक्षाम्बुजकोशमीष-दुन्मीलयन्तं विबुधोदयाय ॥ ४ ॥

svam eva dhiṣṇyaṁ bahu mānayantaṁyad vāsudevābhidham āmanantipratyag-dhṛtākṣāmbuja-kośam īṣadunmīlayantaṁ vibudhodayāya

स्वर्धुन्युदार्द्रै: स्वजटाकलापै-रुपस्पृशन्तश्चरणोपधानम् । पद्मं यदर्चन्त्यहिराजकन्या:सप्रेमनानाबलिभिर्वरार्था: ॥ ५ ॥

svardhuny-udārdraiḥ sva-jaṭā-kalāpairupaspṛśantaś caraṇopadhānampadmaṁ yad arcanty ahi-rāja-kanyāḥsa-prema nānā-balibhir varārthāḥ

मुहुर्गृणन्तो वचसानुराग-स्खलत्पदेनास्य कृतानि तज्ज्ञा: । किरीटसाहस्रमणिप्रवेक-प्रद्योतितोद्दामफणासहस्रम् ॥ ६ ॥

muhur gṛṇanto vacasānurāga-skhalat-padenāsya kṛtāni taj-jñāḥkirīṭa-sāhasra-maṇi-praveka-pradyotitoddāma-phaṇā-sahasram

प्रोक्तं किलैतद्भगवत्तमेननिवृत्तिधर्माभिरताय तेन । सनत्कुमाराय स चाह पृष्ट:सांख्यायनायाङ्ग धृतव्रताय ॥ ७ ॥

proktaṁ kilaitad bhagavattamenanivṛtti-dharmābhiratāya tenasanat-kumārāya sa cāha pṛṣṭaḥsāṅkhyāyanāyāṅga dhṛta-vratāya

सांख्यायन: पारमहंस्यमुख्योविवक्षमाणो भगवद्विभूती: । जगाद सोऽस्मद्गुरवेऽन्वितायपराशरायाथ बृहस्पतेश्च ॥ ८ ॥

sāṅkhyāyanaḥ pāramahaṁsya-mukhyovivakṣamāṇo bhagavad-vibhūtīḥjagāda so ’smad-gurave ’nvitāyaparāśarāyātha bṛhaspateś ca

प्रोवाच मह्यं स दयालुरुक्तोमुनि: पुलस्त्येन पुराणमाद्यम् । सोऽहं तवैतत्कथयामि वत्सश्रद्धालवे नित्यमनुव्रताय ॥ ९ ॥

provāca mahyaṁ sa dayālur uktomuniḥ pulastyena purāṇam ādyamso ’haṁ tavaitat kathayāmi vatsaśraddhālave nityam anuvratāya

उदाप्लुतं विश्वमिदं तदासीद्यन्निद्रयामीलितद‍ृङ् न्यमीलयत् । अहीन्द्रतल्पेऽधिशयान एक:कृतक्षण: स्वात्मरतौ निरीह: ॥ १० ॥

udāplutaṁ viśvam idaṁ tadāsīdyan nidrayāmīlita-dṛṅ nyamīlayatahīndra-talpe ’dhiśayāna ekaḥkṛta-kṣaṇaḥ svātma-ratau nirīhaḥ

सोऽन्त:शरीरेऽर्पितभूतसूक्ष्म:कालात्मिकां शक्तिमुदीरयाण: । उवास तस्मिन् सलिले पदे स्वेयथानलो दारुणि रुद्धवीर्य: ॥ ११ ॥

so ’ntaḥ śarīre ’rpita-bhūta-sūkṣmaḥkālātmikāṁ śaktim udīrayāṇaḥuvāsa tasmin salile pade sveyathānalo dāruṇi ruddha-vīryaḥ

चतुर्युगानां च सहस्रमप्सुस्वपन् स्वयोदीरितया स्वशक्त्या । कालाख्ययासादितकर्मतन्त्रोलोकानपीतान्दद‍ृशे स्वदेहे ॥ १२ ॥

catur-yugānāṁ ca sahasram apsusvapan svayodīritayā sva-śaktyākālākhyayāsādita-karma-tantrolokān apītān dadṛśe sva-dehe

तस्यार्थसूक्ष्माभिनिविष्टद‍ृष्टे-रन्तर्गतोऽर्थो रजसा तनीयान् । गुणेन कालानुगतेन विद्ध:सूष्यंस्तदाभिद्यत नाभिदेशात् ॥ १३ ॥

tasyārtha-sūkṣmābhiniviṣṭa-dṛṣṭerantar-gato ’rtho rajasā tanīyānguṇena kālānugatena viddhaḥsūṣyaṁs tadābhidyata nābhi-deśāt

स पद्मकोश: सहसोदतिष्ठत्कालेन कर्मप्रतिबोधनेन । स्वरोचिषा तत्सलिलं विशालंविद्योतयन्नर्क इवात्मयोनि: ॥ १४ ॥

sa padma-kośaḥ sahasodatiṣṭhatkālena karma-pratibodhanenasva-rociṣā tat salilaṁ viśālaṁvidyotayann arka ivātma-yoniḥ

तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णु:प्रावीविशत्सर्वगुणावभासम् । तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधातास्वयम्भुवं यं स्म वदन्ति सोऽभूत् ॥ १५ ॥

tal loka-padmaṁ sa u eva viṣṇuḥprāvīviśat sarva-guṇāvabhāsamtasmin svayaṁ vedamayo vidhātāsvayambhuvaṁ yaṁ sma vadanti so ’bhūt

तस्यां स चाम्भोरुहकर्णिकाया-मवस्थितो लोकमपश्यमान: । परिक्रमन् व्योम्नि विवृत्तनेत्र-श्चत्वारि लेभेऽनुदिशं मुखानि ॥ १६ ॥

tasyāṁ sa cāmbho-ruha-karṇikāyāmavasthito lokam apaśyamānaḥparikraman vyomni vivṛtta-netraścatvāri lebhe ’nudiśaṁ mukhāni

तस्माद्युगान्तश्वसनावघूर्ण-जलोर्मिचक्रात्सलिलाद्विरूढम् । उपाश्रित: कञ्जमु लोकतत्त्वंनात्मानमद्धाविददादिदेव: ॥ १७ ॥

tasmād yugānta-śvasanāvaghūrṇa-jalormi-cakrāt salilād virūḍhamupāśritaḥ kañjam u loka-tattvaṁnātmānam addhāvidad ādi-devaḥ

क एष योऽसावहमब्जपृष्ठएतत्कुतो वाब्जमनन्यदप्सु । अस्ति ह्यधस्तादिह किञ्चनैत-दधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम् ॥ १८ ॥

ka eṣa yo ’sāv aham abja-pṛṣṭhaetat kuto vābjam ananyad apsuasti hy adhastād iha kiñcanaitadadhiṣṭhitaṁ yatra satā nu bhāvyam

स इत्थमुद्वीक्ष्य तदब्जनाल-नाडीभिरन्तर्जलमाविवेश । नार्वाग्गतस्तत्खरनालनाल-नाभिं विचिन्वंस्तदविन्दताज: ॥ १९ ॥

sa ittham udvīkṣya tad-abja-nāla-nāḍībhir antar-jalam āviveśanārvāg-gatas tat-khara-nāla-nāla-nābhiṁ vicinvaṁs tad avindatājaḥ

तमस्यपारे विदुरात्मसर्गंविचिन्वतोऽभूत्सुमहांस्त्रिणेमि: । यो देहभाजां भयमीरयाण:परिक्षिणोत्यायुरजस्य हेति: ॥ २० ॥

tamasy apāre vidurātma-sargaṁvicinvato ’bhūt sumahāṁs tri-ṇemiḥyo deha-bhājāṁ bhayam īrayāṇaḥparikṣiṇoty āyur ajasya hetiḥ

ततो निवृत्तोऽप्रतिलब्धकाम:स्वधिष्ण्यमासाद्य पुन: स देव: । शनैर्जितश्वासनिवृत्तचित्तोन्यषीददारूढसमाधियोग: ॥ २१ ॥

tato nivṛtto ’pratilabdha-kāmaḥsva-dhiṣṇyam āsādya punaḥ sa devaḥśanair jita-śvāsa-nivṛtta-cittonyaṣīdad ārūḍha-samādhi-yogaḥ

कालेन सोऽज: पुरुषायुषाभि-प्रवृत्तयोगेन विरूढबोध: । स्वयं तदन्तर्हृदयेऽवभात-मपश्यतापश्यत यन्न पूर्वम् ॥ २२ ॥

kālena so ’jaḥ puruṣāyuṣābhi-pravṛtta-yogena virūḍha-bodhaḥsvayaṁ tad antar-hṛdaye ’vabhātamapaśyatāpaśyata yan na pūrvam

मृणालगौरायतशेषभोग-पर्यङ्क एकं पुरुषं शयानम् । फणातपत्रायुतमूर्धरत्न-द्युभिर्हतध्वान्तयुगान्ततोये ॥ २३ ॥

mṛṇāla-gaurāyata-śeṣa-bhoga-paryaṅka ekaṁ puruṣaṁ śayānamphaṇātapatrāyuta-mūrdha-ratna-dyubhir hata-dhvānta-yugānta-toye

प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपलाद्रे:सन्ध्याभ्रनीवेरुरुरुक्‍ममूर्ध्न: । रत्नोदधारौषधिसौमनस्यवनस्रजो वेणुभुजाङ्‌घ्रि पाङ्‌घ्रे : ॥ २४ ॥

prekṣāṁ kṣipantaṁ haritopalādreḥsandhyābhra-nīver uru-rukma-mūrdhnaḥratnodadhārauṣadhi-saumanasyavana-srajo veṇu-bhujāṅghripāṅghreḥ

आयामतो विस्तरत: स्वमान-देहेन लोकत्रयसंग्रहेण । विचित्रदिव्याभरणांशुकानांकृतश्रियापाश्रितवेषदेहम् ॥ २५ ॥

āyāmato vistarataḥ sva-māna-dehena loka-traya-saṅgraheṇavicitra-divyābharaṇāṁśukānāṁkṛta-śriyāpāśrita-veṣa-deham

पुंसां स्वकामाय विविक्तमार्गै-रभ्यर्चतां कामुदुघाङ्‌घ्रि पद्मम् । प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दु-मयूखभिन्नाङ्गुलिचारुपत्रम् ॥ २६ ॥

puṁsāṁ sva-kāmāya vivikta-mārgairabhyarcatāṁ kāma-dughāṅghri-padmampradarśayantaṁ kṛpayā nakhendu-mayūkha-bhinnāṅguli-cāru-patram

मुखेन लोकार्तिहरस्मितेनपरिस्फुरत्कुण्डलमण्डितेन । शोणायितेनाधरबिम्बभासाप्रत्यर्हयन्तं सुनसेन सुभ्र्वा ॥ २७ ॥

mukhena lokārti-hara-smitenaparisphurat-kuṇḍala-maṇḍitenaśoṇāyitenādhara-bimba-bhāsāpratyarhayantaṁ sunasena subhrvā

कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससास्वलंकृतं मेखलया नितम्बे । हारेण चानन्तधनेन वत्सश्रीवत्सवक्ष:स्थलवल्लभेन ॥ २८ ॥

kadamba-kiñjalka-piśaṅga-vāsasāsvalaṅkṛtaṁ mekhalayā nitambehāreṇa cānanta-dhanena vatsaśrīvatsa-vakṣaḥ-sthala-vallabhena

परार्ध्यकेयूरमणिप्रवेक-पर्यस्तदोर्दण्डसहस्रशाखम् । अव्यक्तमूलं भुवनाङ्‌घ्रि पेन्द्र-महीन्द्रभोगैरधिवीतवल्शम् ॥ २९ ॥

parārdhya-keyūra-maṇi-praveka-paryasta-dordaṇḍa-sahasra-śākhamavyakta-mūlaṁ bhuvanāṅghripendramahīndra-bhogair adhivīta-valśam

चराचरौको भगवन्महीध्र-महीन्द्रबन्धुं सलिलोपगूढम् । किरीटसाहस्रहिरण्यश‍ृङ्ग-माविर्भवत्कौस्तुभरत्नगर्भम् ॥ ३० ॥

carācarauko bhagavan-mahīdhramahīndra-bandhuṁ salilopagūḍhamkirīṭa-sāhasra-hiraṇya-śṛṅgamāvirbhavat kaustubha-ratna-garbham

निवीतमाम्नायमधुव्रतश्रियास्वकीर्तिमय्या वनमालया हरिम् । सूर्येन्दुवाय्वग्‍न्यगमं त्रिधामभि:परिक्रमत्प्राधनिकैर्दुरासदम् ॥ ३१ ॥

nivītam āmnāya-madhu-vrata-śriyāsva-kīrti-mayyā vana-mālayā harimsūryendu-vāyv-agny-agamaṁ tri-dhāmabhiḥparikramat-prādhanikair durāsadam

तर्ह्येव तन्नाभिसर:सरोज-मात्मामम्भ: श्वसनं वियच्च । ददर्श देवो जगतो विधातानात: परं लोकविसर्गद‍ृष्टि: ॥ ३२ ॥

tarhy eva tan-nābhi-saraḥ-sarojamātmānam ambhaḥ śvasanaṁ viyac cadadarśa devo jagato vidhātānātaḥ paraṁ loka-visarga-dṛṣṭiḥ

स कर्मबीजं रजसोपरक्त:प्रजा: सिसृक्षन्नियदेव दृष्ट्वा । अस्तौद्विसर्गाभिमुखस्तमीड्य-मव्यक्तवर्त्मन्यभिवेशितात्मा ॥ ३३ ॥

sa karma-bījaṁ rajasoparaktaḥprajāḥ sisṛkṣann iyad eva dṛṣṭvāastaud visargābhimukhas tam īḍyamavyakta-vartmany abhiveśitātmā