Canto 4, Chapter 1

मैत्रेय उवाच मनोस्तु शतरूपायां तिस्र: कन्याश्च जज्ञिरे । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुता: ॥ १ ॥

maitreya uvācamanos tu śatarūpāyāṁtisraḥ kanyāś ca jajñireākūtir devahūtiś caprasūtir iti viśrutāḥ

आकूतिं रुचये प्रादादपि भ्रातृमतीं नृप: । पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदित: ॥ २ ॥

ākūtiṁ rucaye prādādapi bhrātṛmatīṁ nṛpaḥputrikā-dharmam āśrityaśatarūpānumoditaḥ

प्रजापति: स भगवान् रुचिस्तस्यामजीजनत् । मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना ॥ ३ ॥

prajāpatiḥ sa bhagavānrucis tasyām ajījanatmithunaṁ brahma-varcasvīparameṇa samādhinā

यस्तयो: पुरुष: साक्षाद्विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् । या स्त्री सा दक्षिणा भूतेरंशभूतानपायिनी ॥ ४ ॥

yas tayoḥ puruṣaḥ sākṣādviṣṇur yajña-svarūpa-dhṛkyā strī sā dakṣiṇā bhūteraṁśa-bhūtānapāyinī

आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्या: पुत्रं विततरोचिषम् । स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम् ॥ ५ ॥

āninye sva-gṛhaṁ putryāḥputraṁ vitata-rociṣamsvāyambhuvo mudā yuktorucir jagrāha dakṣiṇām

तां कामयानां भगवानुवाह यजुषां पति: । तुष्टायां तोषमापन्नोऽजनयद् द्वादशात्मजान् ॥ ६ ॥

tāṁ kāmayānāṁ bhagavānuvāha yajuṣāṁ patiḥtuṣṭāyāṁ toṣam āpanno’janayad dvādaśātmajān

तोष: प्रतोष: सन्तोषो भद्र: शान्तिरिडस्पति: । इध्म: कविर्विभु: स्वह्न: सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥ ७ ॥

toṣaḥ pratoṣaḥ santoṣobhadraḥ śāntir iḍaspatiḥidhmaḥ kavir vibhuḥ svahnaḥsudevo rocano dvi-ṣaṭ

तुषिता नाम ते देवा आसन्स्वायम्भुवान्तरे । मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञ: सुरगणेश्वर: ॥ ८ ॥

tuṣitā nāma te devāāsan svāyambhuvāntaremarīci-miśrā ṛṣayoyajñaḥ sura-gaṇeśvaraḥ

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ । तत्पुत्रपौत्रनप्तृणामनुवृत्तं तदन्तरम् ॥ ९ ॥

priyavratottānapādaumanu-putrau mahaujasautat-putra-pautra-naptṝṇāmanuvṛttaṁ tad-antaram

देवहूतिमदात्तात कर्दमायात्मजां मनु: । तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम ॥ १० ॥

devahūtim adāt tātakardamāyātmajāṁ manuḥtat-sambandhi śruta-prāyaṁbhavatā gadato mama

दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान्मनु: । प्रायच्छद्यत्कृत: सर्गस्त्रिलोक्यां विततो महान् ॥ ११ ॥

dakṣāya brahma-putrāyaprasūtiṁ bhagavān manuḥprāyacchad yat-kṛtaḥ sargastri-lokyāṁ vitato mahān

या: कर्दमसुता: प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नय: । तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ १२ ॥

yāḥ kardama-sutāḥ proktānava brahmarṣi-patnayaḥtāsāṁ prasūti-prasavaṁprocyamānaṁ nibodha me

पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा । कश्यपं पूर्णिमानं च ययोरापूरितं जगत् ॥ १३ ॥

patnī marīces tu kalāsuṣuve kardamātmajākaśyapaṁ pūrṇimānaṁ cayayor āpūritaṁ jagat

पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप । देवकुल्यां हरे: पादशौचाद्याभूत्सरिद्दिव: ॥ १४ ॥

pūrṇimāsūta virajaṁviśvagaṁ ca parantapadevakulyāṁ hareḥ pāda-śaucād yābhūt sarid divaḥ

अत्रे: पत्‍न्यनसूया त्रीञ्जज्ञे सुयशस: सुतान् । दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ॥ १५ ॥

atreḥ patny anasūyā trīñjajñe suyaśasaḥ sutāndattaṁ durvāsasaṁ somamātmeśa-brahma-sambhavān

विदुर उवाच अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठा: स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । किञ्चिच्चिकीर्षवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो ॥ १६ ॥

vidura uvācaatrer gṛhe sura-śreṣṭhāḥsthity-utpatty-anta-hetavaḥkiñcic cikīrṣavo jātāetad ākhyāhi me guro

मैत्रेय उवाच ब्रह्मणा चोदित: सृष्टावत्रिर्ब्रह्मविदां वर: । सह पत्‍न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थित: ॥ १७ ॥

maitreya uvācabrahmaṇā coditaḥ sṛṣṭāvatrir brahma-vidāṁ varaḥsaha patnyā yayāv ṛkṣaṁkulādriṁ tapasi sthitaḥ

तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने । वार्भि: स्रवद्‌भिरुद्‍घुष्टेनिर्विन्ध्याया: समन्तत: ॥ १८ ॥

tasmin prasūna-stabaka-palāśāśoka-kānanevārbhiḥ sravadbhir udghuṣṭenirvindhyāyāḥ samantataḥ

प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनि: । अतिष्ठदेकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजन: ॥ १९ ॥

prāṇāyāmena saṁyamyamano varṣa-śataṁ muniḥatiṣṭhad eka-pādenanirdvandvo ’nila-bhojanaḥ

शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वर: । प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २० ॥

śaraṇaṁ taṁ prapadye ’haṁya eva jagad-īśvaraḥprajām ātma-samāṁ mahyaṁprayacchatv iti cintayan

तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना । निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्न: समीक्ष्य प्रभवस्त्रय: ॥ २१ ॥

tapyamānaṁ tri-bhuvanaṁprāṇāyāmaidhasāgninānirgatena muner mūrdhnaḥsamīkṣya prabhavas trayaḥ

अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगै: । वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययु: ॥ २२ ॥

apsaro-muni-gandharva-siddha-vidyādharoragaiḥvitāyamāna-yaśasastad-āśrama-padaṁ yayuḥ

तत्प्रादुर्भावसंयोगविद्योतितमना मुनि: । उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददर्श विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥

tat-prādurbhāva-saṁyoga-vidyotita-manā muniḥuttiṣṭhann eka-pādenadadarśa vibudharṣabhān

प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपतस्थेऽर्हणाञ्जलि: । वृषहंससुपर्णस्थान् स्वै: स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान् ॥ २४ ॥

praṇamya daṇḍavad bhūmāvupatasthe ’rhaṇāñjaliḥvṛṣa-haṁsa-suparṇa-sthānsvaiḥ svaiś cihnaiś ca cihnitān

कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान् । तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी ॥ २५ ॥

kṛpāvalokena hasad-vadanenopalambhitāntad-rociṣā pratihatenimīlya munir akṣiṇī

चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाचविश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै-र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥

cetas tat-pravaṇaṁ yuñjannastāvīt saṁhatāñjaliḥślakṣṇayā sūktayā vācāsarva-loka-garīyasaḥ

एको मयेह भगवान्विविधप्रधानै-श्चित्तीकृत: प्रजननाय कथं नु यूयम् । अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद्ब्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥ २८ ॥

eko mayeha bhagavān vividha-pradhānaiścittī-kṛtaḥ prajananāya kathaṁ nu yūyamatrāgatās tanu-bhṛtāṁ manaso ’pi dūrādbrūta prasīdata mahān iha vismayo me

मैत्रेय उवाच इति तस्य वच: श्रुत्वा त्रयस्ते विबुधर्षभा: । प्रत्याहु: श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तमृषिं प्रभो ॥ २९ ॥

maitreya uvācaiti tasya vacaḥ śrutvātrayas te vibudharṣabhāḥpratyāhuḥ ślakṣṇayā vācāprahasya tam ṛṣiṁ prabho

देवा ऊचु: यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा । सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम् ॥ ३० ॥

devā ūcuḥyathā kṛtas te saṅkalpobhāvyaṁ tenaiva nānyathāsat-saṅkalpasya te brahmanyad vai dhyāyati te vayam

अथास्मदंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्रुता: । भवितारोऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यश: ॥ ३१ ॥

athāsmad-aṁśa-bhūtās teātmajā loka-viśrutāḥbhavitāro ’ṅga bhadraṁ tevisrapsyanti ca te yaśaḥ

एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मु: सुरेश्वरा: । सभाजितास्तयो: सम्यग्दम्पत्योर्मिषतोस्तत: ॥ ३२ ॥

evaṁ kāma-varaṁ dattvāpratijagmuḥ sureśvarāḥsabhājitās tayoḥ samyagdampatyor miṣatos tataḥ

सोमोऽभूद्ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् । दुर्वासा: शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरस: प्रजा: ॥ ३३ ॥

somo ’bhūd brahmaṇo ’ṁśenadatto viṣṇos tu yogavitdurvāsāḥ śaṅkarasyāṁśonibodhāṅgirasaḥ prajāḥ

श्रद्धा त्वङ्गिरस: पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यका: । सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्यनुमतिस्तथा ॥ ३४ ॥

śraddhā tv aṅgirasaḥ patnīcatasro ’sūta kanyakāḥsinīvālī kuhū rākācaturthy anumatis tathā

तत्पुत्रावपरावास्तां ख्यातौ स्वारोचिषेऽन्तरे । उतथ्यो भगवान्साक्षाद् ब्रह्मिष्ठश्च बृहस्पति: ॥ ३५ ॥

tat-putrāv aparāv āstāṁkhyātau svārociṣe ’ntareutathyo bhagavān sākṣādbrahmiṣṭhaś ca bṛhaspatiḥ

पुलस्त्योऽजनयत्पत्‍न्यामगस्त्यं च हविर्भुवि । सोऽन्यजन्मनि दह्राग्निर्विश्रवाश्च महातपा: ॥ ३६ ॥

pulastyo ’janayat patnyāmagastyaṁ ca havirbhuviso ’nya-janmani dahrāgnirviśravāś ca mahā-tapāḥ

तस्य यक्षपतिर्देव: कुबेरस्त्विडविडासुत: । रावण: कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषण: ॥ ३७ ॥

tasya yakṣa-patir devaḥkuberas tv iḍaviḍā-sutaḥrāvaṇaḥ kumbhakarṇaś catathānyasyāṁ vibhīṣaṇaḥ

पुलहस्य गतिर्भार्या त्रीनसूत सती सुतान् । कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते ॥ ३८ ॥

pulahasya gatir bhāryātrīn asūta satī sutānkarmaśreṣṭhaṁ varīyāṁsaṁsahiṣṇuṁ ca mahā-mate

क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत । ऋषीन्षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ॥ ३९ ॥

krator api kriyā bhāryāvālakhilyān asūyataṛṣīn ṣaṣṭi-sahasrāṇijvalato brahma-tejasā

ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप । चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मर्षयोऽमला: ॥ ४० ॥

ūrjāyāṁ jajñire putrāvasiṣṭhasya parantapacitraketu-pradhānās tesapta brahmarṣayo ’malāḥ

चित्रकेतु: सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च । उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान्शक्त्यादयोऽपरे ॥ ४१ ॥

citraketuḥ surociś cavirajā mitra eva caulbaṇo vasubhṛdyānodyumān śakty-ādayo ’pare

चित्तिस्त्वथर्वण: पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् । दध्यञ्चमश्वशिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे ॥ ४२ ॥

cittis tv atharvaṇaḥ patnīlebhe putraṁ dhṛta-vratamdadhyañcam aśvaśirasaṁbhṛgor vaṁśaṁ nibodha me

भृगु: ख्यात्यां महाभाग: पत्‍न्यां पुत्रानजीजनत् । धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम् ॥ ४३ ॥

bhṛguḥ khyātyāṁ mahā-bhāgaḥpatnyāṁ putrān ajījanatdhātāraṁ ca vidhātāraṁśriyaṁ ca bhagavat-parām

आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस्तयोरदात् । ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्ड: प्राण एव च ॥ ४४ ॥

āyatiṁ niyatiṁ caivasute merus tayor adāttābhyāṁ tayor abhavatāṁmṛkaṇḍaḥ prāṇa eva ca

मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद्वेदशिरा मुनि: । कविश्च भार्गवो यस्य भगवानुशना सुत: ॥ ४५ ॥

mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍasyaprāṇād vedaśirā muniḥkaviś ca bhārgavo yasyabhagavān uśanā sutaḥ

त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ श‍ृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥

ta ete munayaḥ kṣattarlokān sargair abhāvayaneṣa kardama-dauhitra-santānaḥ kathitas tava

तस्यां ससर्ज दुहितृ: षोडशामललोचना: । त्रयोदशादाद्धर्माय तथैकामग्नये विभु: ॥ ४८ ॥

tasyāṁ sasarja duhitṝḥṣoḍaśāmala-locanāḥtrayodaśādād dharmāyatathaikām agnaye vibhuḥ

पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥

pitṛbhya ekāṁ yuktebhyobhavāyaikāṁ bhava-cchideśraddhā maitrī dayā śāntistuṣṭiḥ puṣṭiḥ kriyonnatiḥ

ययोर्जन्मन्यदो विश्वमभ्यनन्दत्सुनिर्वृतम् । मनांसि ककुभो वाता: प्रसेदु: सरितोऽद्रय: ॥ ५३ ॥

yayor janmany ado viśvamabhyanandat sunirvṛtammanāṁsi kakubho vātāḥpraseduḥ sarito ’drayaḥ

दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥

divy avādyanta tūryāṇipetuḥ kusuma-vṛṣṭayaḥmunayas tuṣṭuvus tuṣṭājagur gandharva-kinnarāḥ

देवा ऊचु: यो मायया विरचितं निजयात्मनीदंखे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय । एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाद्यप्रादुश्चकार पुरुषाय नम: परस्मै ॥ ५६ ॥

devā ūcuḥyo māyayā viracitaṁ nijayātmanīdaṁkhe rūpa-bhedam iva tat-praticakṣaṇāyaetena dharma-sadane ṛṣi-mūrtinādyaprāduścakāra puruṣāya namaḥ parasmai

सोऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान्सत्त्वेन न: सुरगणाननुमेयतत्त्व: । द‍ृश्याददभ्रकरुणेन विलोकनेनयच्छ्रीनिकेतममलं क्षिपतारविन्दम् ॥ ५७ ॥

so ’yaṁ sthiti-vyatikaropaśamāya sṛṣṭānsattvena naḥ sura-gaṇān anumeya-tattvaḥdṛśyād adabhra-karuṇena vilokanenayac chrī-niketam amalaṁ kṣipatāravindam

एवं सुरगणैस्तात भगवन्तावभिष्टुतौ । लब्धावलोकैर्ययतुरर्चितौ गन्धमादनम् ॥ ५८ ॥

evaṁ sura-gaṇais tātabhagavantāv abhiṣṭutaulabdhāvalokair yayaturarcitau gandhamādanam

ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहागतौ । भारव्ययाय च भुव: कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ ५९ ॥

tāv imau vai bhagavatoharer aṁśāv ihāgataubhāra-vyayāya ca bhuvaḥkṛṣṇau yadu-kurūdvahau

स्वाहाभिमानिनश्चाग्नेरात्मजांस्त्रीनजीजनत् । पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम् ॥ ६० ॥

svāhābhimāninaś cāgnerātmajāṁs trīn ajījanatpāvakaṁ pavamānaṁ caśuciṁ ca huta-bhojanam

तेभ्योऽग्नय: समभवन्चत्वारिंशच्च पञ्च च । त एवैकोनपञ्चाशत्साकं पितृपितामहै: ॥ ६१ ॥

tebhyo ’gnayaḥ samabhavancatvāriṁśac ca pañca cata evaikonapañcāśatsākaṁ pitṛ-pitāmahaiḥ

वैतानिके कर्मणि यन्नामभिर्ब्रह्मवादिभि: । आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्तेऽग्नयस्तु ते ॥ ६२ ॥

vaitānike karmaṇi yan-nāmabhir brahma-vādibhiḥāgneyya iṣṭayo yajñenirūpyante ’gnayas tu te

अग्निष्वात्ता बर्हिषद: सौम्या: पितर आज्यपा: । साग्नयोऽनग्नयस्तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा ॥ ६३ ॥

agniṣvāttā barhiṣadaḥsaumyāḥ pitara ājyapāḥsāgnayo ’nagnayas teṣāṁpatnī dākṣāyaṇī svadhā

तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा । उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे ॥ ६४ ॥

tebhyo dadhāra kanye dvevayunāṁ dhāriṇīṁ svadhāubhe te brahma-vādinyaujñāna-vijñāna-pārage

भवस्य पत्नी तु सती भवं देवमनुव्रता । आत्मन: सद‍ृशं पुत्रं न लेभे गुणशीलत: ॥ ६५ ॥

bhavasya patnī tu satībhavaṁ devam anuvratāātmanaḥ sadṛśaṁ putraṁna lebhe guṇa-śīlataḥ

पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा । अप्रौढैवात्मनात्मानमजहाद्योगसंयुता ॥ ६६ ॥

pitary apratirūpe svebhavāyānāgase ruṣāaprauḍhaivātmanātmānamajahād yoga-saṁyutā