Canto 4, Chapter 2

विदुर उवाच भवे शीलवतां श्रेष्ठे दक्षो दुहितृवत्सल: । विद्वेषमकरोत्कस्मादनाद‍ृत्यात्मजां सतीम् ॥ १ ॥

vidura uvācabhave śīlavatāṁ śreṣṭhedakṣo duhitṛ-vatsalaḥvidveṣam akarot kasmādanādṛtyātmajāṁ satīm

कस्तं चराचरगुरुं निर्वैरं शान्तविग्रहम् । आत्मारामं कथं द्वेष्टि जगतो दैवतं महत् ॥ २ ॥

kas taṁ carācara-guruṁnirvairaṁ śānta-vigrahamātmārāmaṁ kathaṁ dveṣṭijagato daivataṁ mahat

एतदाख्याहि मे ब्रह्मन्जामातु: श्वशुरस्य च । विद्वेषस्तु यत: प्राणांस्तत्यजे दुस्त्यजान्सती ॥ ३ ॥

etad ākhyāhi me brahmanjāmātuḥ śvaśurasya cavidveṣas tu yataḥ prāṇāṁstatyaje dustyajān satī

मैत्रेय उवाच पुरा विश्वसृजां सत्रे समेता: परमर्षय: । तथामरगणा: सर्वे सानुगा मुनयोऽग्नय: ॥ ४ ॥

maitreya uvācapurā viśva-sṛjāṁ satresametāḥ paramarṣayaḥtathāmara-gaṇāḥ sarvesānugā munayo ’gnayaḥ

तत्र प्रविष्टमृषयो दृष्ट्वार्कमिव रोचिषा । भ्राजमानं वितिमिरं कुर्वन्तं तन्महत्सद: ॥ ५ ॥

tatra praviṣṭam ṛṣayodṛṣṭvārkam iva rociṣābhrājamānaṁ vitimiraṁkurvantaṁ tan mahat sadaḥ

उदतिष्ठन्सदस्यास्ते स्वधिष्ण्येभ्य: सहाग्नय: । ऋते विरिञ्चां शर्वं च तद्भासाक्षिप्तचेतस: ॥ ६ ॥

udatiṣṭhan sadasyās tesva-dhiṣṇyebhyaḥ sahāgnayaḥṛte viriñcāṁ śarvaṁ catad-bhāsākṣipta-cetasaḥ

सदसस्पतिभिर्दक्षो भगवान्साधु सत्कृत: । अजं लोकगुरुं नत्वा निषसाद तदाज्ञया ॥ ७ ॥

sadasas-patibhir dakṣobhagavān sādhu sat-kṛtaḥajaṁ loka-guruṁ natvāniṣasāda tad-ājñayā

प्राङ्‍‌निषण्णं मृडं दृष्ट्वा नामृष्यत्तदनाद‍ृत: । उवाच वामं चक्षुर्भ्यामभिवीक्ष्य दहन्निव ॥ ८ ॥

prāṅ-niṣaṇṇaṁ mṛḍaṁ dṛṣṭvānāmṛṣyat tad-anādṛtaḥuvāca vāmaṁ cakṣurbhyāmabhivīkṣya dahann iva

श्रूयतां ब्रह्मर्षयो मे सहदेवा: सहाग्नय: । साधूनां ब्रुवतो वृत्तं नाज्ञानान्न च मत्सरात् ॥ ९ ॥

śrūyatāṁ brahmarṣayo mesaha-devāḥ sahāgnayaḥsādhūnāṁ bruvato vṛttaṁnājñānān na ca matsarāt

अयं तु लोकपालानां यशोघ्नो निरपत्रप: । सद्‌भिराचरित: पन्था येन स्तब्धेन दूषित: ॥ १० ॥

ayaṁ tu loka-pālānāṁyaśo-ghno nirapatrapaḥsadbhir ācaritaḥ panthāyena stabdhena dūṣitaḥ

एष मे शिष्यतां प्राप्तो यन्मे दुहितुरग्रहीत् । पाणिं विप्राग्निमुखत: सावित्र्या इव साधुवत् ॥ ११ ॥

eṣa me śiṣyatāṁ prāptoyan me duhitur agrahītpāṇiṁ viprāgni-mukhataḥsāvitryā iva sādhuvat

गृहीत्वा मृगशावाक्ष्या: पाणिं मर्कटलोचन: । प्रत्युत्थानाभिवादार्हे वाचाप्यकृत नोचितम् ॥ १२ ॥

gṛhītvā mṛga-śāvākṣyāḥpāṇiṁ markaṭa-locanaḥpratyutthānābhivādārhevācāpy akṛta nocitam

लुप्तक्रियायाशुचये मानिने भिन्नसेतवे । अनिच्छन्नप्यदां बालां शूद्रायेवोशतीं गिरम् ॥ १३ ॥

lupta-kriyāyāśucayemānine bhinna-setaveanicchann apy adāṁ bālāṁśūdrāyevośatīṁ giram

प्रेतावासेषु घोरेषु प्रेतैर्भूतगणैर्वृत: । अटत्युन्मत्तवन्नग्नो व्युप्तकेशो हसन् रुदन् ॥ १४ ॥ चिताभस्मकृतस्‍नान: प्रेतस्रङ्‌न्रस्थिभूषण: । शिवापदेशो ह्यशिवो मत्तो मत्तजनप्रिय: । पति: प्रमथनाथानां तमोमात्रात्मकात्मनाम् ॥ १५ ॥

pretāvāseṣu ghoreṣupretair bhūta-gaṇair vṛtaḥaṭaty unmattavan nagnovyupta-keśo hasan rudan

तस्मा उन्मादनाथाय नष्टशौचाय दुर्हृदे । दत्ता बत मया साध्वी चोदिते परमेष्ठिना ॥ १६ ॥

tasmā unmāda-nāthāyanaṣṭa-śaucāya durhṛdedattā bata mayā sādhvīcodite parameṣṭhinā

मैत्रेय उवाच विनिन्द्यैवं स गिरिशमप्रतीपमवस्थितम् । दक्षोऽथाप उपस्पृश्य क्रुद्ध: शप्तुं प्रचक्रमे ॥ १७ ॥

maitreya uvācavinindyaivaṁ sa giriśamapratīpam avasthitamdakṣo ’thāpa upaspṛśyakruddhaḥ śaptuṁ pracakrame

अयं तु देवयजन इन्द्रोपेन्द्रादिभिर्भव: । सह भागं न लभतां देवैर्देवगणाधम: ॥ १८ ॥

ayaṁ tu deva-yajanaindropendrādibhir bhavaḥsaha bhāgaṁ na labhatāṁdevair deva-gaṇādhamaḥ

निषिध्यमान: स सदस्यमुख्यै-र्दक्षो गिरित्राय विसृज्य शापम् । तस्माद्विनिष्क्रम्य विवृद्धमन्यु-र्जगाम कौरव्य निजं निकेतनम् ॥ १९ ॥

niṣidhyamānaḥ sa sadasya-mukhyairdakṣo giritrāya visṛjya śāpamtasmād viniṣkramya vivṛddha-manyurjagāma kauravya nijaṁ niketanam

विज्ञाय शापं गिरिशानुगाग्रणी-र्नन्दीश्वरो रोषकषायदूषित: । दक्षाय शापं विससर्ज दारुणंये चान्वमोदंस्तदवाच्यतां द्विजा: ॥ २० ॥

vijñāya śāpaṁ giriśānugāgraṇīrnandīśvaro roṣa-kaṣāya-dūṣitaḥdakṣāya śāpaṁ visasarja dāruṇaṁye cānvamodaṁs tad-avācyatāṁ dvijāḥ

य एतन्मर्त्यमुद्दिश्य भगवत्यप्रतिद्रुहि । द्रुह्यत्यज्ञ: पृथग्दृष्टिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत् ॥ २१ ॥

ya etan martyam uddiśyabhagavaty apratidruhidruhyaty ajñaḥ pṛthag-dṛṣṭistattvato vimukho bhavet

गृहेषु कूटधर्मेषु सक्तो ग्राम्यसुखेच्छया । कर्मतन्त्रं वितनुते वेदवादविपन्नधी: ॥ २२ ॥

gṛheṣu kūṭa-dharmeṣusakto grāmya-sukhecchayākarma-tantraṁ vitanuteveda-vāda-vipanna-dhīḥ

बुद्ध्या पराभिध्यायिन्या विस्मृतात्मगति: पशु: । स्त्रीकाम: सोऽस्त्वतितरां दक्षो बस्तमुखोऽचिरात् ॥ २३ ॥

buddhyā parābhidhyāyinyāvismṛtātma-gatiḥ paśuḥstrī-kāmaḥ so ’stv atitarāṁdakṣo basta-mukho ’cirāt

विद्याबुद्धिरविद्यायां कर्ममय्यामसौ जड: । संसरन्त्विह ये चामुमनु शर्वावमानिनम् ॥ २४ ॥

vidyā-buddhir avidyāyāṁkarmamayyām asau jaḍaḥsaṁsarantv iha ye cāmumanu śarvāvamāninam

गिर: श्रुताया: पुष्पिण्या मधुगन्धेन भूरिणा । मथ्ना चोन्मथितात्मान: सम्मुह्यन्तु हरद्विष: ॥ २५ ॥

giraḥ śrutāyāḥ puṣpiṇyāmadhu-gandhena bhūriṇāmathnā conmathitātmānaḥsammuhyantu hara-dviṣaḥ

सर्वभक्षा द्विजा वृत्त्यै धृतविद्यातपोव्रता: । वित्तदेहेन्द्रियारामा याचका विचरन्त्विह ॥ २६ ॥

sarva-bhakṣā dvijā vṛttyaidhṛta-vidyā-tapo-vratāḥvitta-dehendriyārāmāyācakā vicarantv iha

तस्यैवं वदत: शापं श्रुत्वा द्विजकुलाय वै । भृगु: प्रत्यसृजच्छापं ब्रह्मदण्डं दुरत्ययम् ॥ २७ ॥

tasyaivaṁ vadataḥ śāpaṁśrutvā dvija-kulāya vaibhṛguḥ pratyasṛjac chāpaṁbrahma-daṇḍaṁ duratyayam

भवव्रतधरा ये च ये च तान्समनुव्रता: । पाषण्डिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरिपन्थिन: ॥ २८ ॥

bhava-vrata-dharā ye caye ca tān samanuvratāḥpāṣaṇḍinas te bhavantusac-chāstra-paripanthinaḥ

नष्टशौचा मूढधियो जटाभस्मास्थिधारिण: । विशन्तु शिवदीक्षायां यत्र दैवं सुरासवम् ॥ २९ ॥

naṣṭa-śaucā mūḍha-dhiyojaṭā-bhasmāsthi-dhāriṇaḥviśantu śiva-dīkṣāyāṁyatra daivaṁ surāsavam

ब्रह्म च ब्राह्मणांश्चैव यद्यूयं परिनिन्दथ । सेतुं विधारणं पुंसामत: पाषण्डमाश्रिता: ॥ ३० ॥

brahma ca brāhmaṇāṁś caivayad yūyaṁ parinindathasetuṁ vidhāraṇaṁ puṁsāmataḥ pāṣaṇḍam āśritāḥ

एष एव हि लोकानां शिव: पन्था: सनातन: । यं पूर्वे चानुसन्तस्थुर्यत्प्रमाणं जनार्दन: ॥ ३१ ॥

eṣa eva hi lokānāṁśivaḥ panthāḥ sanātanaḥyaṁ pūrve cānusantasthuryat-pramāṇaṁ janārdanaḥ

तद्ब्रह्म परमं शुद्धं सतां वर्त्म सनातनम् । विगर्ह्य यात पाषण्डं दैवं वो यत्र भूतराट् ॥ ३२ ॥

tad brahma paramaṁ śuddhaṁsatāṁ vartma sanātanamvigarhya yāta pāṣaṇḍaṁdaivaṁ vo yatra bhūta-rāṭ

मैत्रेय उवाच तस्यैवं वदत: शापं भृगो: स भगवान् भव: । निश्चक्राम तत: किञ्चिद्विमना इव सानुग: ॥ ३३ ॥

maitreya uvācatasyaivaṁ vadataḥ śāpaṁbhṛgoḥ sa bhagavān bhavaḥniścakrāma tataḥ kiñcidvimanā iva sānugaḥ

तेऽपि विश्वसृज: सत्रं सहस्रपरिवत्सरान् । संविधाय महेष्वास यत्रेज्य ऋषभो हरि: ॥ ३४ ॥

te ’pi viśva-sṛjaḥ satraṁsahasra-parivatsarānsaṁvidhāya maheṣvāsayatrejya ṛṣabho hariḥ

आप्लुत्यावभृथं यत्र गङ्गा यमुनयान्विता । विरजेनात्मना सर्वे स्वं स्वं धाम ययुस्तत: ॥ ३५ ॥

āplutyāvabhṛthaṁ yatragaṅgā yamunayānvitāvirajenātmanā sarvesvaṁ svaṁ dhāma yayus tataḥ