Canto 4, Chapter 10

मैत्रेय उवाच प्रजापतेर्दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुव: । उपयेमे भ्रमिं नाम तत्सुतौ कल्पवत्सरौ ॥ १ ॥

maitreya uvācaprajāpater duhitaraṁśiśumārasya vai dhruvaḥupayeme bhramiṁ nāmatat-sutau kalpa-vatsarau

इलायामपि भार्यायां वायो: पुत्र्यां महाबल: । पुत्रमुत्कलनामानं योषिद्रत्नमजीजनत् ॥ २ ॥

ilāyām api bhāryāyāṁvāyoḥ putryāṁ mahā-balaḥputram utkala-nāmānaṁyoṣid-ratnam ajījanat

उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा । हत: पुण्यजनेनाद्रौ तन्मातास्य गतिं गता ॥ ३ ॥

uttamas tv akṛtodvāhomṛgayāyāṁ balīyasāhataḥ puṇya-janenādrautan-mātāsya gatiṁ gatā

ध्रुवो भ्रातृवधं श्रुत्वा कोपामर्षशुचार्पित: । जैत्रं स्यन्दनमास्थाय गत: पुण्यजनालयम् ॥ ४ ॥

dhruvo bhrātṛ-vadhaṁ śrutvākopāmarṣa-śucārpitaḥjaitraṁ syandanam āsthāyagataḥ puṇya-janālayam

गत्वोदीचीं दिशं राजा रुद्रानुचरसेविताम् । ददर्श हिमवद्‌द्रोण्यां पुरीं गुह्यकसङ्कुलाम् ॥ ५ ॥

gatvodīcīṁ diśaṁ rājārudrānucara-sevitāmdadarśa himavad-droṇyāṁpurīṁ guhyaka-saṅkulām

दध्मौ शङ्खं बृहद्बाहु: खं दिशश्चानुनादयन् । येनोद्विग्नद‍ृश: क्षत्तरुपदेव्योऽत्रसन्भृशम् ॥ ६ ॥

dadhmau śaṅkhaṁ bṛhad-bāhuḥkhaṁ diśaś cānunādayanyenodvigna-dṛśaḥ kṣattarupadevyo ’trasan bhṛśam

ततो निष्क्रम्य बलिन उपदेवमहाभटा: । असहन्तस्तन्निनादमभिपेतुरुदायुधा: ॥ ७ ॥

tato niṣkramya balinaupadeva-mahā-bhaṭāḥasahantas tan-ninādamabhipetur udāyudhāḥ

स तानापततो वीर उग्रधन्वा महारथ: । एकैकं युगपत्सर्वानहन् बाणैस्त्रिभिस्त्रिभि: ॥ ८ ॥

sa tān āpatato vīraugra-dhanvā mahā-rathaḥekaikaṁ yugapat sarvānahan bāṇais tribhis tribhiḥ

ते वै ललाटलग्नैस्तैरिषुभि: सर्व एव हि । मत्वा निरस्तमात्मानमाशंसन् कर्म तस्य तत् ॥ ९ ॥

te vai lalāṭa-lagnais tairiṣubhiḥ sarva eva himatvā nirastam ātmānamāśaṁsan karma tasya tat

तेऽपि चामुममृष्यन्त: पादस्पर्शमिवोरगा: । शरैरविध्यन् युगपद् द्विगुणं प्रचिकीर्षव: ॥ १० ॥

te ’pi cāmum amṛṣyantaḥpāda-sparśam ivoragāḥśarair avidhyan yugapaddvi-guṇaṁ pracikīrṣavaḥ

तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥

tataḥ parigha-nistriṁśaiḥprāsaśūla-paraśvadhaiḥśakty-ṛṣṭibhir bhuśuṇḍībhiścitra-vājaiḥ śarair api

औत्तानपादि: स तदा शस्त्रवर्षेण भूरिणा । न एवाद‍ृश्यताच्छन्न आसारेण यथा गिरि: ॥ १३ ॥

auttānapādiḥ sa tadāśastra-varṣeṇa bhūriṇāna evādṛśyatācchannaāsāreṇa yathā giriḥ

हाहाकारस्तदैवासीत्सिद्धानां दिवि पश्यताम् । हतोऽयं मानव: सूर्यो मग्न: पुण्यजनार्णवे ॥ १४ ॥

hāhā-kāras tadaivāsītsiddhānāṁ divi paśyatāmhato ’yaṁ mānavaḥ sūryomagnaḥ puṇya-janārṇave

नदत्सु यातुधानेषु जयकाशिष्वथो मृधे । उदतिष्ठद्रथस्तस्य नीहारादिव भास्कर: ॥ १५ ॥

nadatsu yātudhāneṣujaya-kāśiṣv atho mṛdheudatiṣṭhad rathas tasyanīhārād iva bhāskaraḥ

धनुर्विस्फूर्जयन्दिव्यं द्विषतां खेदमुद्वहन् । अस्त्रौघं व्यधमद्बाणैर्घनानीकमिवानिल: ॥ १६ ॥

dhanur visphūrjayan divyaṁdviṣatāṁ khedam udvahanastraughaṁ vyadhamad bāṇairghanānīkam ivānilaḥ

तस्य ते चापनिर्मुक्ता भित्त्वा वर्माणि रक्षसाम् । कायानाविविशुस्तिग्मा गिरीनशनयो यथा ॥ १७ ॥

tasya te cāpa-nirmuktābhittvā varmāṇi rakṣasāmkāyān āviviśus tigmāgirīn aśanayo yathā

भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥

bhallaiḥ sañchidyamānānāṁśirobhiś cāru-kuṇḍalaiḥūrubhir hema-tālābhairdorbhir valaya-valgubhiḥ

हतावशिष्टा इतरे रणाजिराद्रक्षोगणा: क्षत्रियवर्यसायकै: । प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवु-र्मृगेन्द्रविक्रीडितयूथपा इव ॥ २० ॥

hatāvaśiṣṭā itare raṇājirādrakṣo-gaṇāḥ kṣatriya-varya-sāyakaiḥprāyo vivṛkṇāvayavā vidudruvurmṛgendra-vikrīḍita-yūthapā iva

अपश्यमान: स तदाततायिनंमहामृधे कञ्चन मानवोत्तम: । पुरीं दिद‍ृक्षन्नपि नाविशद्‌द्विषांन मायिनां वेद चिकीर्षितं जन: ॥ २१ ॥

apaśyamānaḥ sa tadātatāyinaṁmahā-mṛdhe kañcana mānavottamaḥpurīṁ didṛkṣann api nāviśad dviṣāṁna māyināṁ veda cikīrṣitaṁ janaḥ

इति ब्रुवंश्चित्ररथ: स्वसारथिंयत्त: परेषां प्रतियोगशङ्कित: । शुश्राव शब्दं जलधेरिवेरितंनभस्वतो दिक्षु रजोऽन्वद‍ृश्यत ॥ २२ ॥

iti bruvaṁś citra-rathaḥ sva-sārathiṁyattaḥ pareṣāṁ pratiyoga-śaṅkitaḥśuśrāva śabdaṁ jaladher iveritaṁnabhasvato dikṣu rajo ’nvadṛśyata

क्षणेनाच्छादितं व्योम घनानीकेन सर्वत: । विस्फुरत्तडिता दिक्षु त्रासयत्स्तनयित्नुना ॥ २३ ॥

kṣaṇenācchāditaṁ vyomaghanānīkena sarvataḥvisphurat-taḍitā dikṣutrāsayat-stanayitnunā

ववृषू रुधिरौघासृक्पूयविण्मूत्रमेदस: । निपेतुर्गगनादस्य कबन्धान्यग्रतोऽनघ ॥ २४ ॥

vavṛṣū rudhiraughāsṛk-pūya-viṇ-mūtra-medasaḥnipetur gaganād asyakabandhāny agrato ’nagha

तत: खेऽद‍ृश्यत गिरिर्निपेतु: सर्वतोदिशम् । गदापरिघनिस्त्रिंशमुसला: साश्मवर्षिण: ॥ २५ ॥

tataḥ khe ’dṛśyata girirnipetuḥ sarvato-diśamgadā-parigha-nistriṁśa-musalāḥ sāśma-varṣiṇaḥ

अहयोऽशनिनि:श्वासा वमन्तोऽग्निं रुषाक्षिभि: । अभ्यधावन् गजा मत्ता: सिंहव्याघ्राश्च यूथश: ॥ २६ ॥

ahayo ’śani-niḥśvāsāvamanto ’gniṁ ruṣākṣibhiḥabhyadhāvan gajā mattāḥsiṁha-vyāghrāś ca yūthaśaḥ

समुद्र ऊर्मिभिर्भीम: प्लावयन् सर्वतो भुवम् । आससाद महाह्राद: कल्पान्त इव भीषण: ॥ २७ ॥

samudra ūrmibhir bhīmaḥplāvayan sarvato bhuvamāsasāda mahā-hrādaḥkalpānta iva bhīṣaṇaḥ

एवंविधान्यनेकानि त्रासनान्यमनस्विनाम् । ससृजुस्तिग्मगतय आसुर्या माययासुरा: ॥ २८ ॥

evaṁ-vidhāny anekānitrāsanāny amanasvināmsasṛjus tigma-gatayaāsuryā māyayāsurāḥ

ध्रुवे प्रयुक्तामसुरैस्तां मायामतिदुस्तराम् । निशम्य तस्य मुनय: शमाशंसन् समागता: ॥ २९ ॥

dhruve prayuktām asuraistāṁ māyām atidustarāmniśamya tasya munayaḥśam āśaṁsan samāgatāḥ

मुनय ऊचु: औत्तानपाद भगवांस्तव शार्ङ्गधन्वादेव: क्षिणोत्ववनतार्तिहरो विपक्षान् । यन्नामधेयमभिधाय निशम्य चाद्धालोकोऽञ्जसा तरति दुस्तरमङ्ग मृत्युम् ॥ ३० ॥

munaya ūcuḥauttānapāda bhagavāṁs tava śārṅgadhanvādevaḥ kṣiṇotv avanatārti-haro vipakṣānyan-nāmadheyam abhidhāya niśamya cāddhāloko ’ñjasā tarati dustaram aṅga mṛtyum