Canto 4, Chapter 11

मैत्रेय उवाच निशम्य गदतामेवमृषीणां धनुषि ध्रुव: । सन्दधेऽस्त्रमुपस्पृश्य यन्नारायणनिर्मितम् ॥ १ ॥

maitreya uvācaniśamya gadatām evamṛṣīṇāṁ dhanuṣi dhruvaḥsandadhe ’stram upaspṛśyayan nārāyaṇa-nirmitam

सन्धीयमान एतस्मिन्माया गुह्यकनिर्मिता: । क्षिप्रं विनेशुर्विदुर क्लेशा ज्ञानोदये यथा ॥ २ ॥

sandhīyamāna etasminmāyā guhyaka-nirmitāḥkṣipraṁ vineśur vidurakleśā jñānodaye yathā

तस्यार्षास्त्रं धनुषि प्रयुञ्जत:सुवर्णपुङ्खा: कलहंसवासस: । विनि:सृता आविविशुर्द्विषद्बलंयथा वनं भीमरवा: शिखण्डिन: ॥ ३ ॥

tasyārṣāstraṁ dhanuṣi prayuñjataḥsuvarṇa-puṅkhāḥ kalahaṁsa-vāsasaḥviniḥsṛtā āviviśur dviṣad-balaṁyathā vanaṁ bhīma-ravāḥ śikhaṇḍinaḥ

तैस्तिग्मधारै: प्रधने शिलीमुखै-रितस्तत: पुण्यजना उपद्रुता: । तमभ्यधावन् कुपिता उदायुधा:सुपर्णमुन्नद्धफणा इवाहय: ॥ ४ ॥

tais tigma-dhāraiḥ pradhane śilī-mukhairitas tataḥ puṇya-janā upadrutāḥtam abhyadhāvan kupitā udāyudhāḥsuparṇam unnaddha-phaṇā ivāhayaḥ

स तान् पृषत्कैरभिधावतो मृधेनिकृत्तबाहूरुशिरोधरोदरान् । निनाय लोकं परमर्कमण्डलंव्रजन्ति निर्भिद्य यमूर्ध्वरेतस: ॥ ५ ॥

sa tān pṛṣatkair abhidhāvato mṛdhenikṛtta-bāhūru-śirodharodarānnināya lokaṁ param arka-maṇḍalaṁvrajanti nirbhidya yam ūrdhva-retasaḥ

तान् हन्यमानानभिवीक्ष्य गुह्यका-ननागसश्चित्ररथेन भूरिश: । औत्तानपादिं कृपया पितामहोमनुर्जगादोपगत: सहर्षिभि: ॥ ६ ॥

tān hanyamānān abhivīkṣya guhyakānanāgasaś citra-rathena bhūriśaḥauttānapādiṁ kṛpayā pitāmahomanur jagādopagataḥ saharṣibhiḥ

मनुरुवाचअलं वत्सातिरोषेण तमोद्वारेण पाप्मना । येन पुण्यजनानेतानवधीस्त्वमनागस: ॥ ७ ॥

manur uvācaalaṁ vatsātiroṣeṇatamo-dvāreṇa pāpmanāyena puṇya-janān etānavadhīs tvam anāgasaḥ

नास्मत्कुलोचितं तात कर्मैतत्सद्विगर्हितम् । वधो यदुपदेवानामारब्धस्तेऽकृतैनसाम् ॥ ८ ॥

nāsmat-kulocitaṁ tātakarmaitat sad-vigarhitamvadho yad upadevānāmārabdhas te ’kṛtainasām

नन्वेकस्यापराधेन प्रसङ्गाद् बहवो हता: । भ्रातुर्वधाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृवत्सल ॥ ९ ॥

nanv ekasyāparādhenaprasaṅgād bahavo hatāḥbhrātur vadhābhitaptenatvayāṅga bhrātṛ-vatsala

नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् । यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवद्भूतवैशसम् ॥ १० ॥

nāyaṁ mārgo hi sādhūnāṁhṛṣīkeśānuvartināmyad ātmānaṁ parāg gṛhyapaśuvad bhūta-vaiśasam

सर्वभूतात्मभावेन भूतावासं हरिं भवान् । आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस्तत्परमं पदम् ॥ ११ ॥

sarva-bhūtātma-bhāvenabhūtāvāsaṁ hariṁ bhavānārādhyāpa durārādhyaṁviṣṇos tat paramaṁ padam

स त्वं हरेरनुध्यातस्तत्पुंसामपि सम्मत: । कथं त्ववद्यं कृतवाननुशिक्षन् सतां व्रतम् ॥ १२ ॥

sa tvaṁ harer anudhyātastat-puṁsām api sammataḥkathaṁ tv avadyaṁ kṛtavānanuśikṣan satāṁ vratam

तितिक्षया करुणया मैत्र्या चाखिलजन्तुषु । समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदति ॥ १३ ॥

titikṣayā karuṇayāmaitryā cākhila-jantuṣusamatvena ca sarvātmābhagavān samprasīdati

सम्प्रसन्ने भगवति पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: । विमुक्तो जीवनिर्मुक्तो ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥ १४ ॥

samprasanne bhagavatipuruṣaḥ prākṛtair guṇaiḥvimukto jīva-nirmuktobrahma nirvāṇam ṛcchati

भूतै: पञ्चभिरारब्धैर्योषित्पुरुष एव हि । तयोर्व्यवायात्सम्भूतिर्योषित्पुरुषयोरिह ॥ १५ ॥

bhūtaiḥ pañcabhir ārabdhairyoṣit puruṣa eva hitayor vyavāyāt sambhūtiryoṣit-puruṣayor iha

एवं प्रवर्तते सर्ग: स्थिति: संयम एव च । गुणव्यतिकराद्राजन्मायया परमात्मन: ॥ १६ ॥

evaṁ pravartate sargaḥsthitiḥ saṁyama eva caguṇa-vyatikarād rājanmāyayā paramātmanaḥ

निमित्तमात्रं तत्रासीन्निर्गुण: पुरुषर्षभ: । व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत् ॥ १७ ॥

nimitta-mātraṁ tatrāsīnnirguṇaḥ puruṣarṣabhaḥvyaktāvyaktam idaṁ viśvaṁyatra bhramati lohavat

स खल्विदं भगवान् कालशक्त्यागुणप्रवाहेण विभक्तवीर्य: । करोत्यकर्तैव निहन्त्यहन्ताचेष्टा विभूम्न: खलु दुर्विभाव्या ॥ १८ ॥

sa khalv idaṁ bhagavān kāla-śaktyāguṇa-pravāheṇa vibhakta-vīryaḥkaroty akartaiva nihanty ahantāceṣṭā vibhūmnaḥ khalu durvibhāvyā

सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ १९ ॥

so ’nanto ’nta-karaḥ kālo’nādir ādi-kṛd avyayaḥjanaṁ janena janayanmārayan mṛtyunāntakam

न वै स्वपक्षोऽस्य विपक्ष एव वापरस्य मृत्योर्विशत: समं प्रजा: । तं धावमानमनुधावन्त्यनीशायथा रजांस्यनिलं भूतसङ्घा: ॥ २० ॥

na vai sva-pakṣo ’sya vipakṣa eva vāparasya mṛtyor viśataḥ samaṁ prajāḥtaṁ dhāvamānam anudhāvanty anīśāyathā rajāṁsy anilaṁ bhūta-saṅghāḥ

आयुषोऽपचयं जन्तोस्तथैवोपचयं विभु: । उभाभ्यां रहित: स्वस्थो दु:स्थस्य विदधात्यसौ ॥ २१ ॥

āyuṣo ’pacayaṁ jantostathaivopacayaṁ vibhuḥubhābhyāṁ rahitaḥ sva-sthoduḥsthasya vidadhāty asau

केचित्कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप । एके कालं परे दैवं पुंस: काममुतापरे ॥ २२ ॥

kecit karma vadanty enaṁsvabhāvam apare nṛpaeke kālaṁ pare daivaṁpuṁsaḥ kāmam utāpare

अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नानाशक्त्युदयस्य च । न वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्वसम्भवम् ॥ २३ ॥

avyaktasyāprameyasyanānā-śakty-udayasya cana vai cikīrṣitaṁ tātako vedātha sva-sambhavam

न चैते पुत्रक भ्रातुर्हन्तारो धनदानुगा: । विसर्गादानयोस्तात पुंसो दैवं हि कारणम् ॥ २४ ॥

na caite putraka bhrāturhantāro dhanadānugāḥvisargādānayos tātapuṁso daivaṁ hi kāraṇam

स एव विश्वं सृजति स एवावति हन्ति च । अथापि ह्यनहङ्कारान्नाज्यते गुणकर्मभि: ॥ २५ ॥

sa eva viśvaṁ sṛjatisa evāvati hanti caathāpi hy anahaṅkārānnājyate guṇa-karmabhiḥ

एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूतभावन: । स्वशक्त्या मायया युक्त: सृजत्यत्ति च पाति च ॥ २६ ॥

eṣa bhūtāni bhūtātmābhūteśo bhūta-bhāvanaḥsva-śaktyā māyayā yuktaḥsṛjaty atti ca pāti ca

तमेव मृत्युममृतं तात दैवंसर्वात्मनोपेहि जगत्परायणम् । यस्मै बलिं विश्वसृजो हरन्तिगावो यथा वै नसि दामयन्त्रिता: ॥ २७ ॥

tam eva mṛtyum amṛtaṁ tāta daivaṁsarvātmanopehi jagat-parāyaṇamyasmai baliṁ viśva-sṛjo harantigāvo yathā vai nasi dāma-yantritāḥ

य: पञ्चवर्षो जननीं त्वं विहायमातु: सपत्‍न्या वचसा भिन्नमर्मा । वनं गतस्तपसा प्रत्यगक्ष-माराध्य लेभे मूर्ध्नि पदं त्रिलोक्या: ॥ २८ ॥

yaḥ pañca-varṣo jananīṁ tvaṁ vihāyamātuḥ sapatnyā vacasā bhinna-marmāvanaṁ gatas tapasā pratyag-akṣamārādhya lebhe mūrdhni padaṁ tri-lokyāḥ

तमेनमङ्गात्मनि मुक्तविग्रहेव्यपाश्रितं निर्गुणमेकमक्षरम् । आत्मानमन्विच्छ विमुक्तमात्मद‍ृग्यस्मिन्निदं भेदमसत्प्रतीयते ॥ २९ ॥

tam enam aṅgātmani mukta-vigrahevyapāśritaṁ nirguṇam ekam akṣaramātmānam anviccha vimuktam ātma-dṛgyasminn idaṁ bhedam asat pratīyate

त्वं प्रत्यगात्मनि तदा भगवत्यनन्तआनन्दमात्र उपपन्नसमस्तशक्तौ । भक्तिं विधाय परमां शनकैरविद्या-ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहमिति प्ररूढम् ॥ ३० ॥

tvaṁ pratyag-ātmani tadā bhagavaty anantaānanda-mātra upapanna-samasta-śaktaubhaktiṁ vidhāya paramāṁ śanakair avidyā-granthiṁ vibhetsyasi mamāham iti prarūḍham

संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् । श्रुतेन भूयसा राजन्नगदेन यथामयम् ॥ ३१ ॥

saṁyaccha roṣaṁ bhadraṁ tepratīpaṁ śreyasāṁ paramśrutena bhūyasā rājannagadena yathāmayam

येनोपसृष्टात्पुरुषाल्लोक उद्विजते भृशम् । न बुधस्तद्वशं गच्छेदिच्छन्नभयमात्मन: ॥ ३२ ॥

yenopasṛṣṭāt puruṣālloka udvijate bhṛśamna budhas tad-vaśaṁ gacchedicchann abhayam ātmanaḥ

हेलनं गिरिशभ्रातुर्धनदस्य त्वया कृतम् । यज्जघ्निवान् पुण्यजनान् भ्रातृघ्नानित्यमर्षित: ॥ ३३ ॥

helanaṁ giriśa-bhrāturdhanadasya tvayā kṛtamyaj jaghnivān puṇya-janānbhrātṛ-ghnān ity amarṣitaḥ

तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभि: । न यावन्महतां तेज: कुलं नोऽभिभविष्यति ॥ ३४ ॥

taṁ prasādaya vatsāśusannatyā praśrayoktibhiḥna yāvan mahatāṁ tejaḥkulaṁ no ’bhibhaviṣyati

एवं स्वायम्भुव: पौत्रमनुशास्य मनुर्ध्रुवम् । तेनाभिवन्दित: साकमृषिभि: स्वपुरं ययौ ॥ ३५ ॥

evaṁ svāyambhuvaḥ pautramanuśāsya manur dhruvamtenābhivanditaḥ sākamṛṣibhiḥ sva-puraṁ yayau